ئەلفبێیا كوردی و بنگەهێن گرامەرا كوردمانجی

 

ئەلفبێیا كوردی و

بنگەهێن گرامەرا كوردمانجی

 (ئەلفبێیا كوردی و بنگەهێن گرامەرا كوردمانجی) ژ نڤیسینا (میر جەلادەت عالی بەدرخان)ـەو (عارف زێرەڤان)ی كۆمكریەو زێدەهی ژێ ڕە نڤیسی یە و ل سالا 1998ێ ل چاپخانا (Ceylan Matbaasi Istanbul) چاپ بوویە، كو ژ وەشانێن (نەفەل) بوویە. ئەڤێ دیماهیێ مەسعود خالد گولی ژ تیپێن لاتینی ڤەگواستیە و ب هەژمارا (55) ژ وەشانێن (دەزگەهێ چاپ و بلاڤكرنا موكریانی) و ل چاپخانەیا خەبات ل دهۆكێ گهایە چاپێ.

پەرتووك ژ 148 رووپەلێن قەوارە مەزن پێكهاتیە. ژبلی پێشگۆتنا ڤەگۆهێزەری، كو ئەگەرا هەستانا خوە ب ئەڤی كارێ هێژاو پڕ حورمەت دیاردكەت. پێشگۆتنا ئامادەكاری ژی هەیە، و تێدا سەدەما ڤی كاری دیاردكەت، كو ژبۆ سێ بناسان بوویە:

1-   ناسكرن و فێربوونا ئەلفابێیا كوردیێ كو میر جەلادەت عالی بەدرخان بنگەهێن وێ دانینە.

2-    رێ لبەرگرتنا دژمنێن ئەلفابەیێ.

3-    فێربوونا گرامەرا كرمانجی ب راڤەكێن كرمانجی.

ژبۆ زێدە رۆنڤەكرنا هنەك خالێن مژدار، سەرڤەهیەك د داوییا پەرتووكێ دا بەلاڤكرییە و پشت ب چەند ژێدەرێن كوردی و بیانی بەستییە ل ژێر ناڤۆنیشانێ (تراژەدیا تركیفیزەبووییان و مناقەشەیا لسەر (i) و (i) یا كوردیێ. سەرەرای ئەڤێ چەندێ ژی ئامادەكار خویا دكەت، كو ئەڤ (بنگەهێن گرامەرا كوردمانجی) نەتمامە، هەمی بەشێن گرامەرێ تێدە نینن، بۆ نموونە بەشا لێكەران، یا هۆكەران، یا داچەكان، یا هەڤۆكسازیێ و هنەك بەشێن دی ژێ كێمن.. لێ چاوا بیت تێ هەژمارتن یەك ژ شاكارێن میر جەلادەتی و بەرهەمەكێ هەرەپێشین د نڤیسیا ئانكو شرۆڤەكرنا گرامەرا كوردی، كو بابەتێن وێ ل وەختێ خوە ل گۆڤارا (هاوار)دا هاتینە بەلاڤكرن.

ئامادەكار (عارف زێرەڤان) شارەزابوویە چاخێ پارچەیێن هەڤبەند ب ئەلفابێیا كوردی ڤە جودا كرینە ژ پارچەیێن هەڤبەندی ب بنگەهێن گرامەرا كوردمانجی ڤە و بهەڤرا وەكو دوو پشك د یەك پەرتووك دا چاپكرینە. هەرچەندە ئەگەر پارچەیێن یەكەم، كو دەربارەی ئەلفابێیێ نە نەتمام ژی بن، هەر وەكو میر جەلادەت د هەژمارا (23)ێیا هاوارێ دا دیاركری، كو دوماهیك هەیە؛ لێ بەلێ رەنگە مەبەستەكا غەیری ئەڤی بابەتی هەبوویە، لەوما تێكووزی و كەلەمپەریا ئەڤی بابەتی تێهنا خویندەڤان و ڤەكۆلەران هەتا رادەكێ باش دشكینیت.

پشكا یەكێ ئەلفابێیا كوردی، كو سەرجەما پارچەیێن وێ د گۆڤارا هاوار هەژمارێن: (1-12،17-18،23)دا بەلاڤبووینە، و تێدا ئەلفابێیا كوردی دكەتە سیهـ و یەك پیت، كو (8) ژ ئەوانا دەنگدێرن ئانكو بزوێن یان ڤاوڵ كو ئەڤەنە:

(a, e, ê , i, î , o, u, û)و ئەوان ژی دكەتە دوو جوین:

دەنگدێرێن كورت (e, i, u)و ئەوێن دی دەنگدێرێن درێژ، و حەرفێن دەنگدار ئانكو نەبزوێن یان كۆنسنانت كو ئەڤەنە:

(c, ç , d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s,  ş, t, v, w, x, y, z)و هەڵبژارتنا هەریەك ژ ئەڤان پیتان بۆ زمانی كوردی كو نزیكن ژ دەنگێن كوردی دگەل دەنگێن ناڤملەتی. و پاشان ب درێژی ئەڤێ هەول و كوششا خوە شرۆڤە دكەت، نەخاسمە دناڤبەرا دەنگێن (y) كۆنسنانت و (i) ڤاوڵ، و (w) كۆنسنانت و (u) ڤاوڵ، كو ب رێنڤیسا پیتێن عەرەبی هەردوویان یەك وێنە هەیەو ئەڤەژی هەتا نها یا مایەڤە كێماسییەك د رێنڤیسا كوردی یا ب حەرفێن عەرەبیدا. هەروەسا ژێك ڤاڤارتنا حەرفێن (s, ş)و (j, G) و (K, Q) و (C, ç ) و (A, E)و گەلەك حەرفێن دی، كو بۆ دەنگێن كوردی ب درستی دخوفیێن و پڕ پیستێ خوەنە، شارەزایا میر جەلادەت بەدرخانی د زمانێن (توركی، عەرەبی، فرەنسی، ئەلمانی، یونانی، فارسی، ئینگلیزی)دا رێیەكا چاك و رەوان ل پێش خوەش كربوو، كو د ئەڤی كارێ خوە دا وەكو دانەرەكی پێشەنگ سەركەفتی بیت و بنگەهەكی موكم بۆ رێنڤیسا كوردی ب حەرفێن لاتینی، كو ب قۆناغەكا نوی تێتە هەژمارتن د رێبازا زمان و ئەدەبیاتێن كوردی دا.

پشگا دوویێ ژ پەرتووكێ هاتیە تەرخان كرن بۆ وان پارچەیێن (میر جەلادەت)ی ل سەر (بنگەهێن گرامەرا كوردمانجی) دانین كو دگەل شرۆڤەكرنا وانا ل سەر (125) بابەتان دابەش كرییەو هەڤالێن ئامادەكار و ڤەگوهێزەر ل سەر (80) بابەتێن سەرەكی ئانینە خارێ، هەروەكو كاك مەسعود خالد گولی دبێژێت كو بابەتێ (گەلە ژماریا سەرەناڤان) د ئەسلی پەرتووكا ب حەرفێن لاتینی نەهاتیەو ئەوی ژێ ڕا زێدەكرییە. ب رەنگەكێ گشتی ژ ئەڤان بابەتان پێكهاتیە: پێناسەیا گرامێرێ كو تەڤاییا قەیدە یێن راست ئاخافتن و راست نڤیساندنا زمێنە، و دەربارەی زمانێ كوردمانجی وەها پێناسە دكەت، كو زمانێ ملەتێ كوردمانجە. كوردمانج پێ داخێڤن، دنڤیسینن و ب گۆتنێن دن حس و فكرێن خوە پێ ئەشكەرە دكن.

دویڤرا، هێمانێن زمێن ددە خویاكرن، كو د زمانێ دەڤكی دە هێمانێ بنگەهین دەنگە. دەنگ ب تیپان تێنە سەكناندن و ب وان زمانێ نڤیسكی دەست پێ دكە. ب تیپان كیت (بڕگە) و ب كیتان بێژە (وشە) ب هەڤ دكەڤن. پڕیجار بێژە ئان كەسەكی ئان تشتەكی دنمینە. و گاڤا چەند بێژە ب ئاواكی مانادار دگەهن هەڤ ژ وان كۆمەك (رستە) چێدبە. كۆمەك فكرەكە تام ددەزانین.

هۆسا هێمایێن زمانی دكەتە چار بەش:

1- تیپ وەكە: ژ، م، P..

2- كیت، وەكە: سەر، جۆ، ئا،..

3- بێژە، وەكە: هەسپ، خانی، سپەهی....

4- كۆمەك، وەكە: گوندێ مە دناڤبەرا دو ئاڤان دەیە.

و پشتی دیاركرنا جۆرێن هێمایێن زمانی، بێژە یێن گوهێربار ونە گوهێربار خویا دكەت كو هەریەك ژ وانا پێنج جۆرن. یێن یەكێ (ناڤدێر، ڤەقەتاندەك، پرۆناڤ، ژمارناڤ، لێكەر). و یێن دوویێ ئانكو بێژە یێن نەگوهێربارن ئەو ژی پێنجن: (رەنگدێر، هۆكەر، داچەك، گهانەك، بانەشان).

دبابەتەكیدا، تێتە سەر نقتەشانی (خالبەندی) كو نیشانێن وێ یێن بنگەهێن ئەڤن: (.) نقتە، (؟) نقتە پرس، (!) نقتە بانگ، (:) نقتە جۆت، (;) نقتە بهنۆك، (،) بهنۆك. ژبلی () كەڤانەك، () دونك، - خێزەك، - بەندك. و ئەڤان نیشانەیان یەك یەكە ئەرك و شوین و كارێ وان شرۆڤە دكەت.

پشتی شرۆڤەكرنا بێژەیێن گوهێربار و نەگوهێربار تێتە سەر پرۆناڤ (راناو) و یەك یەكە ئەرك و شوین و جۆرێن وان دیار دكەت وەكو: زایەندێ پرۆناڤان (پرۆناڤێن نێر، پرۆناڤێن مێ، پرۆناڤێن نێتار) پرۆناڤێن كەسین، پرۆناڤێن مرار، پرۆناڤێن برەسەر، پرۆناڤێن بەربهەڤین، پرۆناڤێن لهەڤخستی، پرۆناڤێن ئشاركی، پرۆناڤێن گرێكی، پرۆناڤێن رسیاركی، پرۆناڤێن نەبناڤكری، پرۆناڤێن خوەمالین، یەكە ژمار، گەلە ژمار. دویڤرا تێتە سەر رەنگدێر (ئاوەڵناو) و جۆرێن وێ و هەروەها دەرەجێن وێ. و پاشان ب ژمارناڤان كۆتایی ب پارچەیێن گرامەرا كوردی تێت كو میر جەلادەت د گۆڤارا هاوار دا بەلاڤەكربوون د هەژمارێن:27 – 35 - 37 - 40 – 42 – - 45 48 - 50 - 54دا.

ئەڤ كارێ بەركەتی دێ كتێبخانەیا كوردی دەولەمەند كەتن. دەستخوەشیێ ژ هەردوو هەڤالان دكەین، هەرچەندە هنەك كەموكوڕی هەنە ئەگەر د چاپێن داهاتیدا چارەسەر بكەن باشترە ژوانا:

- فەرهەنگۆكەك هەبایە، چونكە زۆربەی زاراڤەیێن د ئەڤێ كتێبێ دا بكارهاتین دگەل زاراڤەیێن نها ل كوردستانا باشوور بكاردهێن هەڤدو ناگرنەڤە، ئەڤە ژی دێ تاراتییەكێ ئێخیتە سەر بەرهەمەكێ هۆسا گرنگ و بهاگران.

- هنەك زاراڤێن تێدا هەین بەرۆڤاژییا رامانا وانا، نوكە ل ڤێرە بكاردهێن، وەكو حەرفێن دەنگدار كو ب رامانا كتێبێ كۆنسنانتە ئانكو بێدەنگە. بەلێ نها لڤێرە دەنگدار بۆ ڤاوڵ= بزۆێن بكاردهێت لێ د كتێبێ دا دەنگدێر بۆ ئەڤێ مەرامێ بكارهاتییە. پێویستی رۆنڤەكرنێ بوو.

- د كتێبێ دا جیاوازی د ناڤبەرا فارسی و عەجەم دا نەهاتیەكرن و بۆ یەك مەبەست بكارهاتینە (رووپەل 40) لێ ئەو دوو ملەتێن جیاوازن، نەخاسمە ل بوارێ زمانی دا و كورد زێدەتر هەر كەسەكی ڤێ راستیێ دزانن.

- هەڤۆكا (بگزادە یەیك ژ نسل میران) یەكدەوو ناگریتەڤە دگەل هەڤۆكا ب تیپێن لاتینی هاتیە نڤیسین كو پتر لسەر (i) ئیزافە دئاخڤیت و دەق هۆسا هاتیە (Begzade ye ji neslimîran)

 چێ دبیت هەڵەیا چاپێ بیت لێ دووجار وێ خویندەڤانی ب سەردابەت جارەكێ وەكو رێنڤیسا لاتینی و عەرەبی. و جارەكا دی وەكو رامانا هەڤۆكێ.

- هەڵەیێن چاپێ دكێمن، ئەڤە ژی نیشانێ رژدی و بایەخدانا ڤەگوهێزەری بوویە، لێ هنەك هەر ماینە و ئەڤە ژی تشتەكی قەنج نییە ب تایبەتی د كتێبێن رێزمانێ دا، چونكە هەر حەرفەكێ كار و سرێمە ل سەر رامانێ هەنە، وەكو (ساس= ئەساس/ ڕووپەل 3)، (ئیروو= ئیرۆ/ ڕووپەل31) (زمانەكی درێژ= زەمانەكی درێژ/رووپەل 40) (شونا= شوونا/ رووپەل 156) ئان ژی هەڵەیێن رێزمانی ب خوە، وەكو (ت جار نابت (e)= توجار نابت (e/ رووپەل 135).

ئەو دەهمەن و پەراوێزێن ژ بۆ رۆنڤەكرنا رێنڤیسا كوردی یا كەڤن هند جاران دوبارە بووینەڤە و هەموو ژی بۆ خویاكرنا (\)ن، كو جاران د رێنڤیسا هەموو ملەتێن ژێر ركیفا دەولەتا ئیسلامی دا دچوون (عوسمانی، سەفەوی...) هەبوون.

و هەر ئەڤ دوبارەكرنەڤە بوویە، شاشییەكە مەزن د رێزبەندیا پەیڤان دا كریە، مینا د رووپەلێ (14)ێ دا، كو هەموو وەكو گولمشكا ئالزی تێكهەلبوونە.

دوماهیێ بفەر دزانم گۆتنا هێژا مەسعود خالد گولی لڤێرە دوبارە بكەمەڤە چاخێ دپێشگۆتنا خوەدا دبێژیت: (...مادەم زوی ب زوی بدەست مەڤە ناهێت كو ئەم د ڤان زرووفان دە زمانەكێ ستاندارد و رێنڤیسەكا هەڤگرتی بكاربینین، پێدڤی یە ل سەر مە چارەیەكا وەختی ژبۆ ڤێ ئاریشێ ڤەبینین، داكو ئەڤ ژێكڤەقەتیانە دوورتر نەچت. ئەو چارەیا وەختی ژی ب هزرا من وێ دێ ڤەگوهاستن بت. ڤەگوهاستنا نڤیسینان ژ رێنڤیسا لاتینی بۆ رێنڤیسا عەرەبی و بەروڤاژی...)

و مە ب تشتەكی پێویست نەزانی ژیانناما میر جەلادەت و كاروبەرهەمێن وی د سەرەتایا ئەڤێ لێدوانێ دا تۆمار بكەین، ژبەركو: یەکەم ئەو جوامێر پێدڤی پێناسینێ ناكەت ب تایبەتی ژبۆ خویندەڤانێن كورد. یا دوویێ ژی د ئەڤان ڕۆژێن بۆری دا زۆربەی دەزگەهێن ئەدەبی و رەوشەنبیریی، بیرەوەرییا (50) سالیا وەغەركرنا وی زیندی كرەڤە.

ئەڤ بابەتە د گۆڤارا ڕامان هەژمار (٦٣ێ سالا ٢٠٠١ێ ل١٤٧- ١٥١) دا بەلاڤببوو.

           (ئەحمەد قەرەنی)