پاراستنا شوینه‌واران كاره‌كێ زانستی و ئه‌ركه‌كێ نیشتیمانییه‌ مزگه‌فتێن دێرین و جهێن پیرۆزێن ئاكرێ وه‌ك نموونه‌

 

پاراستنا شوينەواران كارەكێ زانستى و ئەركەكێ نيشتيمانييە

مزگەفتێن دێرين و جهێن پيرۆزێن ئاكرێ وەك نموونە

(638؟ ـ 1955)

پێشەكى:

مزگەفت يەك ژ كەڤنترين نيشانگەهێن شارستانيێ نە، كو ل باژار و ئاكنجيگەهێن كوردستانێ دا مابنەڤە. ديرۆكا ئاڤاكرنا ئەوان ژى دزڤڕيتەڤە، ژبۆ سەرەتايا بەلاڤبوونا ئايينێ ئيسلامێ ل دەڤەرێ. ئاكرى ژى باژارێكێ دێرينێ كوردستانێ يە و يەكەم مزگەفت ژى لێ  هاتبيتە ڤەكرن ل سالا (18ك) بوويە. ئاڤاكرن يان ڤەكرنا مزگەفتان ژى ل كوردستانێ ب گشتى و ل ئاكرێ ب تايبەتى ب چار شێوەيان هاتينەكرن:

1-    پەرستگەهەكا ئاييەنەكێ نەمايى ل ئەوى جهى كرينە مزگەفت.

2-    ئاڤايەكێ مەزن و بكێرهاتى كو پشتى خودانێ وێ نەمايى يان دەستهەلاتا وى ژناڤچوويى كرينە مزگەفت.

3-   شوينوارەكێ دێرين ب دەستكاريڤە هاتبيتەڤە نويژەنكرن و ل دويڤ تەرتيفێن مزگەفتێ درست كربيتەڤە.

4-    شێوەيێ چارێ ژى كو لەوانەيە ژ هەموويان پتر بيت، ئەو ژى كو فەرمانڕەوايەكا دەستهەلاتدار يان ژى كەتخودايەكێ خودێناس مزگەفتەك ل دويڤ نەخش و پێچێبوونا خوە درست كربيت و زۆربەى جاران ژى ديرۆكا وێ و وەرارا دەستكاريێن ل سەر هاتينەكرن د ئاشكەرانە. بەروڤاژى ئەڤێ چەندێ ژى، هەر سێ شێوەيێن ديكە يێن پێشتر هاتينە بەحسكرن، كو هەر يەك ژ ئەوان دوو ديرۆكان يان پتر بخوەڤە دهەلگريت، لەوما ڤاڤێركرنا ديرۆكێن وان ژى كارەكێ ئاسان نييە.

ئەو هەر چار جۆرێن مزگەفتان ل ئاكرێ هەنە، لێ بەلێ چو ژ ئەوان مزگەفتان ب شێوەيەكێ ڕاست و درست ديرۆكا ئاڤاكرنا وێ و زنجيربەندييا ئەوان زانايێن پيشنڤێژى و دەرسدارى تێدا كرى لبەر دەستدا نييە. چێ دبيت ل داهاتى، بزاڤ ژبۆ ئەوێ چەندێ بهێتەكرن و ئەو زانيارى بهێنە تۆماركرن، ب تايبەتى د دەستخەتێن هێشتا نەهاتينە تويژاندن، يان ژى د ناڤ ژينەنيگارێن ئەوان زانايێن د ئەوان مزگەفتان دا خوەندى يان ژى ئيمامەتى تێدا كرى.

بەروڤاژى ئەوێ چەندێ، نها پتريا ئەوان زانياريێن ژبۆ ئەڤێ نڤيسينێ پشت پێ هاتيە بەستن، ئەون يێن ژ زاردەڤێ ئەوان گەشتيارێن نڤيسكار هاتينە ڤەگێڕان، كو دەما  سەرەدانا دەڤەرێ كرى و د ناڤ پەرتووكێن خوە دا تۆماركرينە، يان ژى هندەك جاران وەكو ديرۆكەكا سەردەڤ ل جەم خەلكێ باژێڕى ئەو زانيارى ماينەڤە و ژ ئاليێ خوەدەرخستنێ ڤە شانازيێ پێ دكەن.

ل سەر ئەڤى بنەمايى، د سەردەمى نوى و كەڤن دا، گەلەك گەشتياران قۆناغا خوە ل ئاكرێ خوەشكرييە و ل دويڤ زانيارێن نها ل بەردەست دا، سەروبەرێ وێيێ شارستانى و ئابوورى و جڤاكى د ناڤ ياداشتێن خوە دا تۆماركرينە.

ئەڤ حالەتێ سلال ل سەر ئەوان كەسايەتيێن ڕەوشەنبير ژى هەڤجووت دبيت، دەما ژبۆ بجهئانينا ئەركەكى يان ژى سەرەدانا دۆستەكى ل دەڤەرێ دگەڕيێت و ئەو زانياريێن بدەستكەفتين بووينە كەرستەيێن بابەتەكى و بەلاڤكرينە.

وەكو بەلگە و بيانگ و سەلماندنا ئەڤێ بۆچوونا سلال، دێ ئێماژێ ب سەرەدانا مامۆستا (عەلائەددين سەجادى) هێتەكرن، چاخێ ل ڕۆژا (24 تەباخا 1955)ێ سەرەدانا ئاكرى كرييە و بۆ چەند ڕۆژەكان بوويە مێڤانێ دەڤەردارێ شارى (شاكر فەتاح)ى و جەوهەر دزەيى كو ئەوى وەختى قازى بوويە، ئەو هەردوو كەسايەتيێن ملەتپەروەر و ڤەكرى و مرۆڤدۆست بوونە. لەوما ژى دەليڤەكا خوەش بۆ سەجادى دروستبوويە، كو ب باشى زانيارييان ل سەر ئاكرێ وەربگريت و سەرەدانا جهێن ديرۆكى بكەت و د ڕابوون و ڕوونشتنێن خەلكێ وێ ژى دا شارەزا ببيت. دەما زڤڕييەڤە زانياريێن خوە د بابەتەكێ دا نڤيسينە و پاشى د كتێبا (گەشتێك لە كوردستانا) دا بەلاڤەكرييە، كو تێدا دبێژيت: ((ئاكرێ شارەكە ژ (1125) مالان و هەفت مزگەفت و جامعەكا مەزن ژبۆ نڤێژا ئەيينيێ و دوو بازاران كو (246) دوكان تێدا هەنە و گەرماڤەكا نوى ئاڤاكرى و دوو ئوتێل و دوو سەيرانگەه و باخچەيەكێ زارۆكان و دوو جادەيان پێك دهێت...)). ئەڤە ژى پێناسەيەكا گشتگيرا شارێ ئاكرێ يە و ب كورتى هاتيە ڤەبڕين و هندەك نێزيكن ژ ئەوان زانياريێن ل سالنامەيێن عوسمانيان يێن ويلايەتا مويسل يێن سالێن 1308ك و 1310 ك،و 1312ك ، دەما دبێژى: ((ل ئاكرێ نێزيكى " 1000 " خانى، و ل سويكا وێ ژى نێزيكى " 200 " دوكان هەنە، دوو تەكيە، يەك جامع، هەفت مزگەفت، دوو دێر يەك يا تائيفەيا كلدانى و يا ديكە يا سريانان، و پەرستگەهەكا جويێن موسايى و گەرماڤەيەكێ...

زانياريێن سەجادى، گەلەك د هوير و ڕاستگۆ و ب سەروبەرن. ئەوا هەڤبەندى ب ئەڤى بابەتى ڤە هەيە، ئەوە، كو د هەڤۆكەكا سلال دا، دەما دبێژيت: ((ل ئاكرێ هەفت مزگەفت و جامعەكا مەزن هەنە...)). ئەڤە سەرەداڤەكا ڕێنيشاندەرا باوەڕپێكرييە، كو ل ناڤەڕاستا سەدسالييا بيستێ هاتييە تۆماركرن و ب ڕێكا وێ ڤە دكارين بابەتێ خوە دەستپێ بكەين.

مزگەفتێن دێرين

1-    مزگەفتا توليتان([1]): ئەڤ مزگەفتە ل سەر كانيەكا زەلال و بۆش هاتيە ئاڤاكرن. كانى ژى هەر ب ناڤێ (توليتان) ـە، كو ل بنێ گەليێ ڕەزێ ميرى دەردكەڤيت و دوو سەروكانى هەنە. ئەوا ژێرى جۆگەكا بچويكە و د كونەشكەفتەكێ دا دهێتە دەرێ و هۆرتبيتە د قۆلەتێنەكا مەزن دا و مزگەفت ل سەر هاتبوو ئاڤاكرن. ئاڤا جۆگێ ژبۆ ڤەخوارنێ بكار دهات و خەلكى وەكو توبركەكێ دزانى. قۆلەتێن ژى ژبۆ دەستنڤێژان و بياڤەكێ بەرفرەه ژى ب ڕەخ ڤە هەبوو، كو يەكسەر ئەوێ دەستنڤێژ دگرت نڤێژا خوە دادبێنا. لێ ئەگەر نڤێژا ب جەماعەت بايە، ئەڤە هۆلەكا ديكە يا دەرگەه مەزن ل قاما خوارێ هەبوو و لێ دهاتە كرن.

ژ ئاليێ ڕۆژهەلاتێ ژى دەريزانكەكا پان و بەرين هەبوو و ب چەندين پەيسكان بۆ نهوما دوويێ سەردكەفت. نهوما دوويێ ژى ژ چەند ژووران پێك دهات، كو حوجرەيێن خوەندن و جهێ ڤەحەويانا فەقييان بوون. هەرسێ ئاليێن ديكە ژى ڕێكێن گشتى بوون و ژ دوور ڕا دزڤڕين. ئەو ئاڤاهى ژ بەرێن نەقاركرى و ب گێچ و كسلێ هاتبوو چێكرن، بانێن ژووران و نهانى يێن بەرسفكێن وان هندەك ئاقد و يێن ديكە كاريتە بوون.

ئەڤێ مزگەفتێ مەدرەسا خوەندنێ تێدا هەبوو. ئەو مەدرەسە ل سەردەمى مەلا عەبدوللايێ كوڕێ مەلا ئەحمەدى كوڕێ مەلا يووسفێ ئاكرەيى د گولڤەدانەكا زانستييا باش دا بوويە، ب تايبەتى پشتى ئەوى ئيجازا عيلمى ل هەولێرێ وەرگرتى  و ل سەرەتايا سەدساليا بيستێ زڤڕى بووڤە ئاكرێ و ژبەر پێگەها پێشكەفتييا ئەڤێ مزگەفتێ وئاستێ بلندێ ئەوى زانايى بوويە ئيمام و دەرسدارێ وێ و فەقى ژ گەلەك دەڤەرێن ديكە ژى هاتينە وێرێ. پشتى چوويە بەر دلۆڤانيا خودێ ژى، كوڕێ وى جهێ وى گرتبوو و هەتا داوييا سالێن شێستييان خزمەتەكا هەرى مەزن و پێشچاڤ كربوو.

پشتى وەفاتا مەلا فازلى ژى، چەندين مەلا هاتينە و فەقى ژى هەر هەبووينە، كو ب گشتى ل سەر خێر و زەكاتێن جوامێرێن خەلكێ باژاڕى ژيانا خوە پێ زڤڕاندييە و خوەندنا خوە ژى پێ دوماندييە.

كانييا ژوورى ژى، كو ژ ئاليێ ديكە يێ ڕيكا گشتى بوو، ژ شكەفتەكا بچويكا دەرى مەزن دهاتە دەرێ. وەكو مزگەفتەكا تايبەت ب ژنان ڤە بوو. زەلام نەدچوونە ناڤدا. ل ڕەخ هەردوو ليتێن كانيێ دۆشكەكێ ڕێكوپێك لێ هەبوو بۆ نڤێژكرنێ كو ب كەت يان ژى چەندين ژنان پێكڤە نڤێژ لێ دكر. ل دانكا ليتان ژى قولەتێنەكا بچويك هەبوو ژبۆ دەستنڤێژگرتنێ. ژبەركو ئاڤا ئەوێ كانيێ گەلەكا سار بوو، ژنان پشتى نڤێژكرنێ بۆ خوە يان ژى هندەكان وەكو كار و پيشە ب كوندەى يان گوسكان يان ژى ب سەتلان ئاڤ بۆ مالان دبر.

2-    مزگەفتا مەزينگان

ئەڤ مزگەفتە دكەڤيتە تاخێ مەزينگان، ل نزارێ گرێ ل نيڤا باژێڕى. كەڤنترين ژێدەر بەحسێ ئەڤێ دەڤەرێ و ئەڤى ناڤى دكەت (ئيبن لئەسيرە) ،كو پشتى ڕويدانێن سالێن (615 ـ 617 كۆچى) بەرانبەر (1218 ـ 1220 زايينى)ئەوێن د ناڤبەرا (عماد الدين زەنگى لاوێ أرسلان شاە) و (الملك الاشرف موسى لاوێ الملك العادل الايوبى) چێبووين. ئاكرێ ژ (عمادالدين)ى هاتە ستاندن و پاشان يەك ژ عەشيرەتێن حەميديان ب ناڤێ (مەزنجان ـ مەزنگيان) ڕێبەرييا ئەڤى باژێرى كر و ناڤێ ميرێ وان ژى (كاك) بوويە و نازناڤێ (مبارزەدين ژ ديوانا خيلافەتا عەباسييان ل بەغدا وەرگرتبوو. وەسا دهێتە هزركرن كو ئەڤ تاخە و مزگەفتا وێ ل ئەوى سەردەمى هاتبيتە ئاڤاكرن، هەر وەكو ژ ئاڤاهيێ وێ ژى ديار دبوو (هەتا بەرى چل سالان) پێش بهێتە نويژەنكرنەڤە.

هەر چەندە ئەڤە مزگەفتەكا مەزن نييە، لێ هەموو پێدڤيێن دەستنڤێژ و هۆلا نڤێژكرن و مەدرەسەكا خوەندنێ تێدا هەيە. هەتا سالێن هەفتێيان ڕێڤەبرن و ئيمامييا مزگەفتێ ب دەستێ بنەمالا مەلا ياسينێ مەلا حەبيبى دا بوو.

3-   مزگەفتا حەجييان

ئەڤ مزگەفتە د كەڤن دا، ل سەر كانييەكێ هاتيە ئاڤاكرن. ئاڤاهيێ وێ دوو قات بوو. قاتێ يەكێ كانييەكا ئاڤێ يا بن عەرد لێبوو، چونكە ئاڤا وێ د ناڤ تيكە بەرەكى دا دهاتەدەرێ و قۆلەتێنەكا بچويك لبەربوو و جهێ دەستنڤێژگرتنێ بوو. ڕەخەكێ وێ ژى ژبۆ مريشۆ و تەدارەكا وان بوويە. قاتێ سلال ئەيوان و هۆلا نڤێژكرن و ژوورێن خوەندنێ (حوجرە) لێ بوون. باخچەكێ بچويك ژى لبەربوو و دارتوييەكا كەڤنار ژى تێدا بوو.

دهێتە گۆتن، كو ئەڤ مزگەفتە ژ لايێ سێ خوەشكان ڤە هاتيە چێكرن. ئەو خەلكێ ئەڤراز([2]) بوون. هاتبوون بچنە حەجێ، لێ ژبەر هندەك كێشە و ئاريشەيێن ل ڕێكێ هەبووينە، نەشيابوون بەرەڤ مويسلێ بچن. ديارە شەڕ و شۆڕ هەبووينە. ئەو ژى ژ ميعادێ حەجێ دويركەفتينە. ئەوان سێ خوەشكان بڕيار دابوو، مەسرەفا خوە يا ئيناى بۆ حەجێ هەر ل ئەڤى باژێڕى مزگەفتەكێ پێ ئاڤا بكەن و ئەوان پارەيان دگەل خوە نەبەنەڤە، بەلكى خوەدێ حەجا وان قەبويل بكەت. خەلكێ باژێڕى ژى يارمەتيا وان دابوو. خوەشترين جه كو دكەفتە سەروكانيەكا زەلال و بەتەنا دوماهيێ ژ تاخێ گۆڕەڤا د ناڤبەرا مزگەفتا توليتا و بەرێ ئادەم ژبۆ ئاڤاكرنا ئەوێ مزگەفتێ دەستنيشان كربوو. دبێژن: بەرێن وێ ل بنيێ گوندێ باشقال([3]) هاتبوونە شكاندن و نكراندن. ل ڕۆژێن ئاڤاكرنێ ژى هند خەلك ئامادە ببوون، كو ڕێزا وان هەر ل بنيێ باشقال هەتا سەر مزگەفتێ درێژ ببوو، يەكى بەر ددا دەستێ يێ ديكە يێ ب ڕەخ خوە ڤە هەتا دگەهشتە دەستێ هۆستاى.

ژ ئيمامێن ئەوێ مزگەفتێ شێخ محەمەد مەجزوب بوويە و دەرس تێدا گۆتينە. دويڤ ئەوى زاتى بنەمالا مەلا ئەحمەدێ ئاكرەيى ئيمامەتى لێ كريە، لێ پشتى دوو برا مەلا ئەحمەد و مەلا محەمەد ژ ئاكرێ چووين و ل دەڤەرێن زاخۆ و دهۆك ماينەڤە. بنەمالا قازى سەرپەرشتى و سەغبێرى و ڕێڤەبرنا وێ ب مەدرەسە ڤە دكر. ژ ئەوانا مەلا سەعيد و مەلا عەبدولسەمەد...

4-    مزگەفتا ئاڤدەل ئاغا

ئەڤ مزگەفتە دكەفتە ئيشكا كێلەكا كەلها ئاكرێ، ئەو ئيشكا هەردوو تاخێن گۆڕەڤا و جوستەيان ژێك جودا دكەت. ئاڤدەل ئاغايێ بابكالكێ نەعمانەئاغاى([4]) ئەڤ مزگەفتە نێزيك قەسرا خوە ئاڤاكريە، كو يەك ژ ئەوان پێنج سەرقۆلێن مێرێ كەلهێ بوويە. ئەوان هەر پێنجان هەم سەرپەرشتى و ڕێڤەبەرييا شارى دكر و هەم زێرەڤانييا هەردوو گەلى و دەروازە و دەردۆرێن كەلهێ دكرن. ئەڤێ مزگەفتێ ژى مەدرەسا خوە هەبوويە و فەقييان لێ دخوەند.

5-   مزگەفتا بنتيكێ

مزگەفت ل ناڤا بازارێ سەرى يە، بەرانبەر سەرايێ. دوو قات بوويە. د كەڤن دا، دارتويەكا كەڤنارا مەزن ل حەوشا وێ هەبوويە، لەوما ئەو نازناڤێ مللى هەلگرتييە. لێ دويڤ دا ئەو دار نەمابوو و قاتێ خوارێ ژى كربوونە دوكان و سەر ب سويكا سەرى ڤە بوو. لێ ب فەرمى ل سەر دەركێ وێ ب عەرەبى هاتيە نڤيسين (مسجد القاچى). ئەو قازى كى يە و هەڤبەندييا وى ب مزگەفتێ ڤە چ بوويە و ل چ سەردەم بوويە نەهاتيە زانين ( يان ژى ئەز ب سەرهەلنەبوويمە). لێ ئەوا دهێتە زانين ئەوە كو (مەلا جەرجيس) عالمەكێ ب ناڤەدەنگ بوويە و ل ڤێ مزگەفتێ دەرسدار بوويە.

دەربارەى مەلا جەرجيسى ژى، ئيشكاليەتەكا ديرۆكى هەيە، چونكە ل سەردەمەكى مەلا جەرجيسێ ئەربيلى ل ئاكرێ مايە. ژبلى وى مەلا جەرجيسەكێ ئاكرەيى ژى هەبوويە كو، ئەو ژى زانايەكێ مەزن بوويە. گەلەك جاران ئەڤ هەردوو ناڤە تێكهەل دبن، لێ ئەوا گرنگ ئەوە كو هەردوويان خزمەتا ئايين و زانستێ ل ئاكرێ كريە([5]).

ل ئەڤێ مزگەفتێ حوجرەيێن خوەندنێ و فەقى هەبوون. هەتا وەختەكى ژى فەرمانگەها ئەوقافێ ژى هەر ل ناڤ ئەڤێ مزگەفتێ دا بوو.

6-   مزگەفتا جوستەهى

مزگەفتەكا بچويكەدكەڤيتە نيڤا تاخێ چۆستەهيان، ل سەر ڕێكا گەلى شێخ عەبدولعەزيزى. ئاڤاهيێ وێ دوو قاتە. قاتێ سلال هۆلا نڤێژكرن و ژوورا مەلاينە. پاشكۆيەك هەيە كو ل ڕەخێ ديكە يێ جادێ يە و جهێ دەستنڤێژانە. دەمێ درستكرنا وێ ل چو ژێدەران بەر چاڤێ مە نەكەفتيە. دوا جار وەزارەتا ئەوقافێ نويژەنكربووڤە و حاجى جومعايێ ئيسلامى هندەك ژ كيسێ خوە ب سەرڤە زێدەكربوو.

7-   مزگەفتا كاسككەران

ناڤێ ئەڤێ مزگەفتێ ژ جهێ وێ هاتيە كو ل كۆلانا كاسككەران بوو. ئەو كۆلان ل بنيێ تاخێ جۆستەهيان بوو. چەندين دوكان لێ بووينە و پيشەوەرێن وان ئامان و ئالاڤێن قۆڕێ چێدكرن. ئەو مزگەفت ژ لايێ خەلكێ خێرخواز ڤە داتە سەغبيركرن و بڕێڤەبرن، لێ پشتى ئەو پيشە سست بووى و نەماى. مزگەفت ژى بێسەروبەر ببوو و پاشى هەڕفت بوو. حەجى عەبدوللايێ چيچۆى ئاڤاكربووڤە و مەزنتر كربوو. فەرمانگەها ئەوقافێ ژى مەلا بوو دانا بوو.

 

جامعا مەزن

ل ئاكرێ هەموو مزگەفت ب ناڤێ شوين يان ئەو كەسێ ئاڤاكرى يان ژى ئەو زانايێ ئيمامەتى تێدا كرى دهێتە بناڤكرن، تنێ ئەڤ مزگەفتە نەبيت كو دگۆتنێ (جامع). چێدبيت ئەو ناڤ ژى ژ بەر هندێ بوويە كو، نڤێژا ئەيينيێ ل وێرێ دهاتەكرن. ژبلى كو پێشنڤێژێن هەموو مزگەفتان دگۆتنێ (مەلا) تنێ مەلايێ وێ دگۆتنێ (ئيمام)، چونكە گۆتارا (خۆتبە) نڤێژا ئەيينيێ دخوەند.

ديرۆكا ئاڤاكرنا ئەڤێ جامعێ دزڤڕيتەڤە ژبۆ سەرەتايا هاتنا لەشكرێ ئيسلامێ بۆ دەڤەرێ ل سەردەمێ جێنشينێ دوويێ يێ موسلمانان (عومەرێ كوڕێ خەتاب) ى و ل سەر دەستێ عەتەبەى كوڕێ فرقەدى هاتيە ستاندن و ئيسلامەتى هاتيە بەلاڤكرن هەر وەكو ئەلبەلازرى د (فتوح البلدان) دا دبێژيت. مزگەفت ژى هاتينە ئاڤاكرن. ئەو بەلگەيا ئەڤێ زانيارێ پشتڕاست دكەت، ئەوە كو ل سەر حەلانەكێ ديار و ل سەرەدەركێ وێ و ب دەستخەتەكێ جوان و ڕێكوپێك هاتيە نڤيسين كو ب فەرمانا عەبدوللايێ كوڕێ عومەرێ كوڕێ خەتابى هاتييە درستكرن و ئەگەر ئەڤ ديرۆكە د هەمان سالا هاتنا موسلمانان بيت، ئەڤە دكەتە سالا (22)ى كۆچى.

جامعا مەزن دكەڤيتە ناڤەڕاستا باژێڕى، ل خواريا تاخێ جوستەهيان، د كەڤن دا ئاڤا وێ ب ڕێكا سۆلينان ژ كانييەكا نيڤا گەلى دا هاتيە. ئەو سولين دهۆرتە ناڤ قۆلەتێنەكا مەزن كو ل حەوشا جامعێ بوو و ژبۆ دەستنڤێژان بكاردهات. ئەوێ حەوشێ دوو دەرك هەبوون. دەركێ مەزن ل سەر جادا بازارى بوو. دەركێ بچويك ژى دچوو سەر كۆلانەكا پشتێ كو بەرەڤ تاخێ جوستەهيان دچوو ل ڕەخ كەڤنە خانيێ شێخ عەبدولفەتاحى. هۆلا نڤێژا خوتبێ گومبەتەكێ جوان ل سەر هەبوو. ژوورێن خوەندن و سەروبەرێن مەولوود و مێڤانێن زانست دۆست ل ئاليێ سەرێ بوون([6]).

ل دويڤ ئاكنجيبوونا ئيمام و زانايان وەسا ديار دبيت، كو ل سەرەتايا سەدساليا نوازدێ (شێخ عەبدولفەتاح ئەلعەقراوى)() دەرسدارى ل هەردوو شوينێن خوەندنێ ل ئەڤێ جامعێ كربيت. شێخ عەبدولفەتاحى تەكيەكا ئاڤەدان([7]) ل ئاكرێ هەبوويە. زانەيەك پايە بلند بوويە، لەوما ژى ناڤەكێ مەزن هەبوويە و دەنگێ وى دهاتە بيستن چ ل ئاكرێ و چ ل جهێن ديكە و ب تايبەتى ل بەغدا.

شێخ يەك بوويە ژ خەليفەيێن مەولانا خالدێ نەقشبەندى و بەرى سالا (1850)ێ چوويە بەغدا و ل تەكيا (خاليديە)يێ ڕوينشتيە، كو پێشترێ دگۆتنێ مەدرەسا (ئيحسائى) ژى([8]). ئەوا ئەڤێ بۆچوونێ دسەلمينيت ئەوە كو ل سالا (1239ك 1824ز) دەما ب ديدارا مەولانا عەبدولغەنى جەميل زادەى شادبووى و دانوستاندن د ناڤبەرا وان دا خوەش بووى و د ئەوێ ڕوينشتنێ دا شێخى دەما شيرێ عەبدولغەنى ديتى و ل سەر دەڤى وى ئايەتەكا قورئانێ نەخشانديە و ئەوى ژى ئەڤ شعرە پێ گۆتييە([9]):

سيف لگيف الحجم مستڤرف         يحمله عبدالغنى النجيب

قد كتب السعد على نصله            (نصر من الله وفتح قريب)

عەباس عەزاوى شێخ عەبدولفەتاح ب ناڤێ العەقراوى ب ناڤكريە و دگەل خەليفەيێن كورد دانايە، دەما خەليفەيێن مەولانا خالدى ل دويڤ دەڤەران پۆلين كرين، لێ ل بەغدا ناڤێ وى پتر ب (شێخ عەبدالفتاح الواعڤ) دهێت.

هەر ب قسا شێخى بوويە واليێ بەغدا عەلى ڕەزا پاشاى شێخ ئەبو سەنا ئالووسى([10]) عەفو كرى پشتى كێشەيا شێخ عەبدولغەنى ئال جەميلى([11]) ل بەغدا ڕويداى.

چوونا شێخى بۆ بەغدا دوير نييە ژبەر ڕويدانێن ژناڤچوونا ميرگەها بەهدينان و زالبوونا هێزێن بيانى ل سەر دەڤەرێ بيت. لێ ئەوا دهێتە زانين ئەوە كو، پشتى بنەمالا شێخ عەبدولفەتاحى شێخ ئيبراهيم ڕەشكە كو مەلايێ گوندێ (زنتە)([12]) بوويە و هاتيە بوويە ئيمام و دەرسدارێ ئەڤێ جامعێ و ئيمامەتى ل بنەمالا وى دا مايە كو پشتى وى كوڕێ مەلا محەمەدى جهێ وى گرتيە و ل دويڤ دا كوڕێ مەلا محەمەدى مەلا ئەحمەد ئيمام و دەرسدار بوويە هەتا سالا (1955) و وێڤەتر.

پشكا چارێ: مەدرەسەيێن خوەندنێ

ژبلى ئەوان مەدرەسەيێن مزگەفتان ـ وەكو پێشتر هاتيە بەحسكرن ـ دوو مەدرەسەيێن ديكە يێن سەربخوە، لێ تەمامكەرێن وان هەبوون و ل ناڤ ڕەزان بوون. ئەگەرا ئەڤێ چەندێ ژى چێدبيت ژ بەر هندێ بيت، كو:

-       هاڤينا ئاكرێ هەتا ڕادەيەكى يا گەرمە و جاران زۆربەى خەلكێ هەردوو تاخێن گۆڕەڤا و قاپەكى و هندەك ژ تاخێ چوستەهيان، هەر ل سەرێ بهارێ قەستا ناڤ ڕەزان دكر و كەپر يان ژى هندەكان كولك هەبوون و هەتا پاهيزەكا درەنگ ل وێرێ دمانەڤە و دگەل سەرەتايا بارانان دزڤڕينەڤە گوندى([13]).

ڕاتبێن فەقييان ل سەر خەلكێ باژێڕى بوون، لەوما پێدڤى بوو جهێ خوەندنێ ژى يێ فينك و ژ نێزيك مالان بيت. ژبلى كو مامۆستايێن ب ناڤودەنگێن ئەوان مەدرەسەيان خانيێن خوە يێن خانەدان ژى نێزيك ئەوان مەدرەسەيێن هاڤينى چێكربوون، وەكو شێخ عەبدولفەتاحى ل ئاليێ خوارێ ژ مەدرەسەيا سيپەى. مالباتا موفتى ل تەنشت مەدرەسەيا قاپەكييان.... ب هەمان تەرتيف ئەوان مامۆستايان خانيێن خوە يێن گوندى ژى ل تەنشت مەدرەسەيێن د ناڤ مزگەفتان دا هەبوون. مەدرەسە ژى ئەڤە بوون:

1-مەدرەسەيا سيپەى

دكەڤيتە ئاليێ ڕۆژهەلاتا كانيا سيپەى و نێزيك سويلاڤكا وێ. ژ هۆلەكا بەرفرەه و ژوورەكێ و باخچە و دەستشۆيێن وێ. مالێن هەر سێ زانايێن ئايينى (شێخ عەبدولفەتاح، سەيدايێ مەجزوب، شێخ ئيبراهيم ڕەشكە، مەلا مەحموودێ قازى) ل دەوروبەرێن وێ بووينە و هەتا نها شوينەوارێن وان ماينە و هندەك ژێ نويژەنكرينەڤە.

2-  مەدرەسا قاپەكييان

مەدرەسەيا موفتى ژى پێ دهێتە گۆتن. تەنيشت مالا موفتى بوويە، هنداڤى كانيا مشكان. دەوربەرێن وێ هەموو ڕەزبوون. زانايێ مەزن مەلا سەعيدى([14])كو د شعرێ دا نازناڤێ (ميهرى) هەبوويە، پشتى ل سالا (1835)ێ ل باژێڕێ ئاكرێ ئاكنجى بووى و مەدرەسەيا جامعا مەزن نويكريەڤە، ژ بۆ هاڤينێ ژى ئەڤ (مەدرەسەيا قاپەكى) ئاڤاكريە، ئانكو يەكەم دەرسدارێ وێ بوويە. ژ دەرسدارێن وێ يێن ديكە ژى ب تايبەتى ل سەرەتايا سەدساليا بيستێ هەيبەتوللا موفتى بوويە. ژ زاتايێن پايە بلندێن ئاكرێ بوويە، ل سالا (1924) وەكو موفتيێ ئاكرێ  و دەرسدارى ژى ل جامعا مەزن دامەزرايە. چەندين جار پەرلەمەنتەر بوويە. ل دويڤ دا ئەندامێ ئەنجوومەنا ئەعيانێن عراقێ بوويە هەتا ل سالا (1955)ێ چوويە بەر دلۆڤانيا خوەدێ([15]).

3-               مەدرەسەيا سريانى: خوەندن و نڤيسين و بنەمايێن ئايينێ مەسيحى ل دێران دهاتنە فێركرن. لێ ل سالا (1867) ژ ئاليێ بابێن دومينكان ڤە قوتابخانەيەك هاتيە ڤەكرن([16]).

4-                مەدرەسەيا جويان (كنيشت)، ل ئاليێ بەڕۆژێ گەليێ تاخا جوستەهييان بوو، ژ هۆلەك و چەند ژووران پێكهاتبوو. ئاڤاهيێ وێ ژ بەرەگەنم و حێسيلەيێن مەزن هاتبوو درستكرن. پشتى سالێن پێنجەهێن سەدسالييا بۆرى هەڕفتى نەهاتييەڤە ئاڤاكرن و هەتا ئەڤێ داويێ ديوارەكێ وێ وەك سەخمەيەكێ د ناڤ ڕەزەكى دا هەر مابوو.

هندەك شوينێن پيرۆز

ئەو جهێن پيرۆزێن خەلك ل بۆنە و هەلكەفتان ژبۆ پيرۆزكرن و تەوافێ و وەرگرتنا توبركان دچنە سەرێ و هندەكان وەكو نزاكرن و چارەسەركرنا نەخوەشيان ژى دهێنە پێڕەوكرن: (شێخ باپير، شێخ پير جب، شێخ ماڤێ، مەلا ئەحمەد، شێخ محەمەد فازل (فەزلوون)، سەيدايێ مەجزوب (محەمەد ئيسماعيل)، ئۆستا ڕەجەب، پيربان، تەكيا شێخ عەبدولعەزيز گەيلانى، تەكييا شێخ سندانى....).

 

ئەنجام:

ئەو شوين و وارێن هاتينە بەحسكرن، ل سەر فۆرما خوە يا دێرين نەماينە و د نويژەنكرنا وان دا گۆڕانكارى ب سەرهاتينەكرن، يان ژى هاتينە پشتگوهخستن و بێ بنيات چووينە... ل دويڤ بۆچوونا مە، كارەكێ باش نييە، كو ئەو شوينەوار بهێنە تێكدان، هەر چەندە ب نيازەكا پاك ئەو كار هاتينەكرن، لێ ژ چەند لايەنان ڤە زيانا وان پتربوويە ژ سوود و مفايا وان ب تايبەتى كو نە ب كەرستەيێن خوە يێن كەڤنار هاتينەڤە ئاڤاكرن... لەوما سوهن و هەيبەتێن خوە ژدەستداينەو بەهايێ وان يێ مێژوويى ژى نەمايە.

 

پێشنيار

ژبۆ ڤەژين و سەرژنوى ئاڤەدانكرنەڤا شوينەوارێن كەڤنار، چەند زانستان پێوەندى پێڤە هەيە و گەلەكا فەرە پسپۆرێن ئەوان زانستان بەشداريێ دپرۆژەيێن هۆسا دا  بكەن، يان ژى ڕاوێژ پێ بهێتەكرن، داكو ئەو پرۆژە ژ هەموو ئاليان ڤە ب درستى بهێتە سەغبێركرن.

 

[1]  پەيڤا توليتان د زمانێ كوردى دا، ژبۆ دوو رَامانان دهێتە گۆتن: يا يەكێ ژبۆ ناڤێ جۆرە جلكەكى دێرين بكاردهات كو خەلكێ دەڤەرێ چێدكر و دوو شێوازێن وى هەبوون، هەروەكو پەشمەو بەرگويزێن نها ژى ل دەڤەرێ هەنە، ژبلى كو هندەك ڕويشى ل سەرمل و ل سەر چۆكێن وان ڤە دهاتنە خوارێ. ئەو جلك ژى ئەگەر ژبۆ وەختێ شەڕ و سەفەر و ڕۆژێن هەستانا خەلكى بكارهاتبانە، ژ چەرمى دهاتنە چێكرن. ئەگەر ژبۆ وەختێ سەيران و گەڕيان و شەهيان و دەليڤێن خوەشيێ بكارهاتبانە، ئەڤە ژ  مەرەز  و ئارمويشى دهاتنە چێكرن. تشتێ هەڤبەندى ب ئەڤى بابەتى ڤە هەى ئەوە كو، ناڤى ئەوى جلكى كەفتيە سەر ئەوان هەردوو كانييان كو ل دەوروبەرێن وان شوين و جهێن دانانا خانووت و رئالاڤێن ڕستن  و  تەڤنێن چنينێ هەبووينە.

  ڕامانا دوويێ ئەوە كو، ليت ب ڕامانا سوڕك دهێت و ئەوێ كانيێ دوو سوڕك (ليت) پێڤە بووينە، كو هەنا نها ژى هەر ماينە. جياوازى د ناڤبەرا هەردوويان دا تنێ ئەوە كو، ليت شكەلكەكا خڕە ژ  بەرى يان ژى ژ فوخارێ دهێتە چێكرن. لى سوڕك نيڤ خڕە ژ دارى يان بەرى يان ژى سروشتى و ئاڤ ڤێدا دهێتە خوارێ.

 هەردوو بۆچوونێن سلال پێدڤى ب ڤەكۆلين و دويڤچوونێن پتر هەيە، چونكە هەردوويان ئەگەرێن ڕاستى و نەڕاستيێ تێدا هەنە، لێ تشتێ گرنگ ل ڤێرە دا ئەوە كو ، ئەڤ كانييە و  شوينوارێن ل ڕەخو چانێن وێ ماينەڤە گەلەك د كەڤنن. چێ دبيت كەڤنترين جهێ پەرستنێ بيت ل ئەڤى باژێرى.

[2]  ئەڤراز پەيڤەكا كەڤنە ب ڕامانا شوينەكا بەرەڤ هەلچوون دێت. ل ئاكرێ ئەڤ پەيڤە وەكو كاڤ ژبۆ دەڤرێن هەركى يێن بنەجه و جۆلەمێرگ و ملگەڤەڕ و تلگەڤەر و شكاكان. ئانكو دەڤەرا هەكاريا ب گشتى.

[3]  گوندێ باشقال، دكەڤيتە ڕۆژهەلاتا ئاكرێ، نێزيكى (3) كم ژ جهێ مزگەفتێ دويرە. 

[4]  ئەڤ بنەمالەيە، نها ژى تيرەيەكا سەرەكى ژ خەلكێ ئاكرێ و پتر ب ناڤێ بنەمالا نەعمانەئاى ناڤدارە. شێواز و شوينەوارێن كەڤنێن مزگەفتێ تێك چووينە، ب تايبەتى پشتى يەكى ژ خێرخوازێن باژێڕى (مەلايێ مستەفايێ جوبرائيل) ى سەروشوينى نويژەنكرييەڤە.

[5] شێخ جەرجيس ئەربيلى كوڕێ محەمەد ڕەشادێ ئەربيلێ يە. ل سالا (1136 كۆچى) ژدايكبوويە. ل گەلەك دەڤەران گەڕيايە تاكو دەرس و دەرسدارييا خوە بكەت، ژ ئەوان جهان گوندێ ماوەران ل دەڤەرا خۆشناوەتيێ. پاشان چوويە وەلاتێن دوير و حەج كرييە و زڤڕييەڤە بۆ هەڤلێرێ و پاشان چوويە بەغدا و تەريقەتا نەقشبەندى ل وێرێ وەرگرتيە و پاشان هاتيەڤە هەڤلێرێ و ژ وێرێ هاتييە ئاكرێ و گەلەك مەلايان ئيجازە ل سەر دەستێ وى وەرگرتييە. ل سالا (1186ك) ێ دەما شێخ مووسا حەدادى ئيمامێ جامعا پاشاى و دەرسدارێ مەدرەسا ئەمينييە بوويە ل مويسلێ، سلێمان پاشايێ جەليلى داخواز ژ مەلا جەرجيسى كرييە كو جهێ شێخ مووساى بگريتەڤە و هەتا داويا تەمەنێ خوە هەر ل مويسلێ دمينتەڤە و جهەكێ پڕ حورمەت ل نك خەلكێ مويسلێ هەبوويە و كتێب و بەرهەمێن وى يێن زانستى د ناڤ كتێبخانەيێن مويسل دا هاتينە پاراستن. ل سالا (1206) ێ كۆچى نەهنگاڤ ل مالا سلێمان پاشايێ جەليلى چوويە بەردلۆڤانيا خوەدێ و عەبدللا بەگێ ئال ياسين ب هەلكەفتا مرنا وى هەلبەستەك هەيە، كو مێژوويا وێ تێدا ديار كريە.

مەلا جەرجيسێ ئاكرەيى، مەلاتى كريە و هندەكان ژ بنەمالا وى ژى ل دويڤ وى دا، جهێ وى ڤالا نەهێلايە، لێ پاشان دابڕانەك ژ زانين وەرگرتنێ دا چێ بوويە، كەس ژ بنەمالێ نەبوويە مەلاتيێ بكەت، لێ وەكو نازناڤ هەر ب مەلا دهێنە ب ناڤكرن، ئەو ژى ژبەر حورمەت و پايە بلنديا باپيرە گەورەيێ وان مەلا جەرجيسێ ئاكرەيى... ئەڤێ ئيشكاليەتێ گومان و زەحمەتى ژبۆ ڤەكۆلەران درست كريە، نەخاسمە كو هندەك ژێدەر دبێژن كو مەلا جەرجيسێ ئەربيلى ژن نەهينايە و چو نفش ل دويڤ خوە نەهێلابوو.

[6] دهێتە گۆتن كو ئەڤ جامعە چەند جاران هاتيە نويژەنكرن، ل جارا داويێ ل سالا (1964)ێ بوو، كو ب ڕێكا گرێبەستەكا حكومەتێ د گەل سێ بەليندەرێن خەلكێ ئاكرێ (ديوانە ئاغايێ زێوكى، عەونى مسستەفا جبرائيل، محەمەد سەعيد حەجى عوبەيد) و ب هاريكارييا خەلكێ باژێڕى و گوندێن دەوروبەر و ب ماوەيێ پێنج شەش سالان تەمام بوويە. بەردەوام دهێتەڤە سەغبيركرن و هندەك ئاڤاهى لێ دهێنە زێدەكرن. لەوما ژى ئەو شوێنەوارێن كەڤن لێ نەماينە و هەموو ل دويڤ ئەندازە و نەخشەيێن سەردەم هاتينەڤە درستكرن.

[7]  شوينەوارێن تەكيايا وى ل ئاكرێ ماينە، كو ل نێزيك مەدرەسا سيپە يە، لێ پشتى چوونا شێخى بۆ بەغدا، ئەو مولك ب ڕەز و باغ ڤە هاتبوو فرۆتن و مالا خاجەيان كڕى بوو...پەندەك ل نك خەلكێ ئاكرێ مايەڤە، دەما خانەدانەك بهات و فەڕ بين دبێژنێ: (يا بوويە تەكيايا شێخ عەبدولفەتاحى) ژبۆ ئەوێ پەندێ دهێتە گۆتن، كو ژبلى فەقى و دەرسداران هەژمارەكا زۆرا خەلكى ژى خوارن دخوار، هندەك فەقير و هەژاران ئامانێن خوە دگەل خوە دئينان و ئەو ڕوينێ ژ بنێ ديزان دا دماڤە بۆ خوە دبرن.

[8]  عباس العزاوى المحامي، خلفاء مولانا خالد، مجلە المجمع العلمى الكردي، مج2ع2، بغداد 1974، ص203.

[9]  السيد مصگفى نورالدين الواعڤ، الروچ اڵازهر فى تراجم آل السيد جعفر ـ تراجم أعلام العراق خلال القرنين اڵاخيرين (1180- 1368ك)، الموصل 1948، ص43.س

[10]  ئەبو سەناى حوسەينى ئالوسى ئيمام مەحمود شهابەدين كوڕێ عەبدوللا يە (1217ك 1802ز ـ 1270ك 1854ز) ل بەغدا تەكيا هەبوويە و چەندين كتێب داناينە. بنێڕە

[11] ل سەردەمێ ويلايەتا (عەلى ڕەزا پاشاى 1831- 1842) ل بەغدا، گەندەليا كارگێڕيێ جەستەيێ حكومەتێ كرمى كربوو، زۆلم و زۆردارى هەبوو، سەرهندێ لافاوا ڕويبارێ ديجلەيێ ل سالا 1831 راببوو و پەتايا تاعوينێ ژى بەلاڤببوو و بەغدا وێران كربوو و ببوو باژێڕێ مرييان، لەوما خەلكێ بەغدا ب سەرهەلدانەكا مەزن ب سەرۆكاتيا موفتيێ وێ سەيدا (عەبدولغەنى ئال جەميل 1780- 1863) ى ڕابوو. بۆ پتر زانينێ بنێڕە: ابراهيمعبدالغنى الدروبي، البغداديون، أخبارهم ومجالسهم، مگبعە الرابگە، بغداد 1958، ص38- 39.) هەروەسا (فردوس اسماعيل عواد، عبدالغنى جميل ـ حياته و شعره، مجلە دراسات تربويە، ع7 تموز 2009، ص225- 226).

[12] زنتە، گوندێ بچويكە دكەڤيتە دەرگەليێ زنتە ژ ئاليێ ڕۆژهەلاتێ، ئەو گەليێ چيايێ ئاكرێ و سىرێ سادا ژێك جودا دكەت. د كەڤن دا مزگەفتەك لێ بوويە و مەدرەسەكا ئايينى ژى تێدا بوويە.

[13]  گوند ب شێوە زارێ ئاكرێ دگۆتنە ئەوان تاخێن خانيێن وان ل تەنشت يەك و ب بەتەنا هەردوو ڕووێن كەلهێ و بەڕۆژ و نزارێ ئەوى گرێ ل نيڤا باژێڕى (سەرێ گرى). سڕەزان ژى ئەو هەموو باخچە و ڕەز و بيستانێن ل دەريێن هەر سێ گەليان (شێخ عىبدولعزيز، ڕەزێ ميرى، گەليێ ڕەش) دەستپێدكر و بەرەڤ كانى مامكڕۆكێ شۆڕ دبوونەڤە. ل زڤستانان هەموو خەلكێ باژێڕى ژبەر ئێمناهى و سەلامەتييا خوە ل گوندى ئاكنجى دبوون. ل هاڤينان ژى ژبەر فێنكى و خوەشيا ناڤ ڕەزان قەستا وێرێ دكر، ژبلى ئەوان مالێن خانيێن وان ل قەراع ڕەزان بوون ئەوان ل هەردوو وەرزان ل جهێ خوە دمان. لەوما زۆربەى مالان خانى و ڕەز هەبوون. هەر ژبەر ئەڤێ ئەگەرێ بوويە كو مالا شێخ عەبدولفەتاحى دوو تەكيا هەبوون ئەوا زڤستانان ل ڕەخ جامعا مەزن بوو. ئەوا هاڤينان ژى ل سيپەى بوو ل ڕەخ مەدرەسێ. هەروەسا دەربارەى مالا موفتى و مالا سەيدايێ مەجزوب و مالا قازى و هەروەسا خەلكێ ديكە....

[14]  ميهرى ناڤێ وى يێ درست محەمەد سەعيد كوڕێ مەلا عەبدولڕەحمانى كوڕى مەلا يەحيايى مزويرييە. ل سەرەتايا سەدساليا نوازدێ ل باژێڕێ ئامێديێ ژدايكبوويە. ل دەوروبەرى سالا (1810ز) ێ، هەر ل وێرێ و ل مزگەفتا باپيرێ خوە و ل سەر دەستێ بابێ خوە خوەندنا خوە يا دەسبپێكێ ب داوى ئينايە. ژبەر هندەك ئاريشەيێن ئەوى دەمى ل ميرگەها بەهدينان دا چێبووين، ل سالا (1829) مەلا عەبدولڕەحمان دهێتە كوشتن و سەروبەرێ مالا وان ئااۆز دبيت، لەوما پشتى چەند سالێن نەڕەحەتيێ ناچار دبن ل دەورى سالا (1835)ێ ئەو و دايكا خوە و هەردوو برايێن وى (خالد) و (عەبدولكەريم)ى دچنە ئاكرێ و ل وێرێ ئاكنجى دبن. ميهرى ل سەر خوەندنا خوە بەردەوام دبيت. ژبۆ ئەوێ مەبەستێ ل مەدرەسەيێن چەندين گوندان و ل هەڤلێرێ دخوينيت و پشتى وەرگرتنا ئيجازا عيلمى دزڤڕيتەڤە ئاكرێ و دشێت مەدرەسەيا جامعا مەزن نويژەن بكەتەڤە و فەقيێن پتر قەسد دكەنێ. ژبۆ خوەندنا هاڤينێ ناچيتە مەدرەسەيا سيپەى هەروەكو بەرى وى شێخ عەبدولفەتاح و... دچوونە وێرێ، بەلكو مەدرەسەيەكێ ل ڕەخ مالا خوە ل مەيدانێ ئاڤادكەت و هەتا نها ژى مايە، لێ چەند جاران هاتيە نويژەنكرن و ل ئەڤێ دوماهيێ بوويە مزگەفت. بنێڕە: (بلند محەمەد شوكرى موفتى، موفتيێ ئاكرێ (مهرى) و بەلگەهكرنا سالا ژدايكبوونا شێخ بهائەددين نەقشەبەندى، گ: نيژەن، هەژمار4 كانوونا يەكێ 2014، دهۆك ـ شێلادزێ، بپ 44). 

[15]  محفوڤ العباسي، إمارە بهدينان، مگبعە الجمهوريە، الموصل 1388هـ ـ 1969م، ص182.....

[16]  جمبد شكري، عقرە فى العهد الملكي، ص145.