ذ ثاشةرؤكيَن
رِةوشةنبيرييا شؤرِةشا ئيلؤنىَ
سةرهاتييا هةلبةستةكا طةرِؤك
ل ناظةرِاستا سةدساليا نؤزدىَ، كو تةظايا ميرطةهيَن كوردان هاتنة ذناظبرن(1)
و هةتا ناظةرِاستا سةدساليا بيستىَ، ماوةيةكىَ ثرِ مةينةتى بوو و كارةساتيَن مةزن
ل دويظ خوة هيَلان. د ئةوىَ ناظبةرىَ دا كاردانةظةييَن خويناوي هةبوون... ضةندين
رِاثةرِين و شؤرِةش ل زؤربةى دةظةريَن كوردستانىَ سةرهةلدان، لىَ ئةوا ئةو هيَلا
خويناوى تيَثةرِاندى و ذ هةموويان تةمةن دريَذتر و بةرفرةهتر و رِيَكخستيتر شؤرِةشا
(ئيلؤنا 1961- 1975)ىَ بوو. خالا هةرة جوداكارا ئةظىَ شؤرِةشىَ ئةو بوو، كو
دةستكةفتييَن ياسايى هةبوون و بةرهةمىَ وان ذى بوونة بنطةهيَن موكم و دةستخوةش كو
كرياريَن بنةجهتر ل سةر بهيَنة ئاظاكرن. يةك ذ ئةوان دةستكةفتييَن دؤمدريَذ ضةسثاندنا زمانىَ كوردى
بوو ل ناظةنديَن خوةندنىَ و سازييَن رِاطةهاندنىَ و دةزطةهيَن رِيَظةبرنىَ دا...
ئةظة ذى هؤكارةكىَ ئةريَنى بوو، كو كةسايةتييةكا هؤشيارا ئازاديخواز ثةيدا بيت. د
ئةوىَ هؤشيارييا نةتةوةيى دا هيظييَن طةش و ئارمانجيَن خوةطرتى هةبوون. سومبؤلا
ئةوان هيظى و ئارمانجان ذى شةكاوةبوونا ئالايىَ كوردستانىَ بوو. شكؤيا ئةوىَ
شةكاوةبوونىَ تيَكهةلى ثيرؤزييا خوينا شةهيديَن كوردستانىَ ببوو. ئةو ئاويَتةبوون
ذى ذيَدةرةكا سةرةكييا خورتبوونا هةستا نةتةوةيى و وةرارا هزرا نيشتيمانثةروةريىَ
بوو، كو دوو ستوونيَن بنطةهين بوون د ئاظاكرنا كةسايةتييا تاكىَ كوردستانى دا.
دةما شؤرِةش تووشى نسكؤيىَ ذى بووى،
طةلةك ئالاظيَن بةرخوةدانىَ ذدةستدان، لىَ ئيرادةيا مللةتى نةرِؤخا، ضونكة
بنةماييَن وىَ د كةسايةتييا تاكىَ
كوردستانى دا موكم و خوةطرتى بوون. ذ ئةوان بنةماييَن كو هةردةم جهىَ شانازيىَ
بوون، شكؤيا ئالايى و ثيرؤزييا خوينا شةهيدان بوون. ئةو هةردوو بنةما ذى ذ ئاليةكى
ظة هيَظيَنىَ هةست و سؤزيَن جةماوةرى بوون و د ضةندين هةلبةستيَن شاعران دا رِةنطدابووظة.
ذ ئاليةكىَ ديكة ظة ذي مؤرالا خوةرِاطريىَ بلندتر دكر. د ئةوى دةمىَ نازك دا، ل
هاظينا سالا (1975) ىَ، من ذى هةلبةستةك ل سةر ئةوان هةر دوو بنةماييَن
بةرخوةدانىَ ب ناظونيشانىَ (شةهيد و ئالا) ظةهاند بوو، بنياتىَ ئةوىَ هةلبةستىَ ذى:
ذ رِوويىَ هونةرى ظة ل سةر رِيَضكا
ستوونى (كلاسيكى) مةلايىَ جزيرى ظةهاندبوو. ثيظةرا ظةهاندنىَ ذى ل دويظ ظةرِيَذا
هةلبةستيَن بةرىَ بوو، كو ثتريا وان ضارين و غةزةل و قةسيدة بوون. ل سةر ئةظىَ ل
هةيظا كانوينا دوويىَ يا سالا (1976)ىَ، ئةو و دطةل ضاردة هةلبةستيَن دن دانانة
بةر دةستىَ خةمخؤرىَ زمان و ئةدةبىَ كوردى (سادق بةهائةدين ئاميَدى)ى، ذبو كو
هةلسةنطاندنةكىَ بؤ بكةت و ئةطةر د شيان دا هةبيت ثيَشةكيةكىَ ذى بؤ بنظيسيت. ل
رِؤذا دةستنيشانكرى بؤ طةنطةشةيىَ، ب ديدارا وى شادبوويم(2)و تيَبينييَن
خوة ل سةر ئةوان هةلبةستان نظيسيبوون و ثشتى شرؤظةكرنا وان، ثيَشنيار كر، كو ئةو
نها مذويلى ضاثكرنا ديوانا مةلايىَ جزيرى ية. ثشتى دةرضوونا وىَ، دىَ دةست ب
ثرؤذةيةكىَ خوة يىَ فرةوان كةتن، كو ل سةر ئةوان شاعرانة ييَن ثيَرِِةوا رِيَضكةيا
مةلايى جزيرى دكةن. ئارمانجا وى ذى ئةوة، كو بنةماييَن ئةوىَ قوتابخانةيىَ دابرِِيَذيت.
ذ من خواست كو ب دريَذى ذينةنيطار و ئةزموونا خوة يا شعرى بنظيسم و سىَ هةلبةستان
ذى هةظثيَض بكةم، كو يةك ذ ئةوان هةلبةستان (شةهيد و ئالا) بوو. ئةوىَ رِؤذىَ هندةك
هةلبةستيَن بةدرخان سندى ل بةر دةستىَ وى بوون و وةك نموونة بؤ كارىَ خوة نيشا من
دان. من ذى طؤتىَ: (دوو ذ ئةوان هةلبةستان زةحمةتة د ئةظان كاودانان دا بهيَنة
بةلاظكرن). ئةوى ذى طؤت: (ثرؤذىَ من ذى ئةظان نيَزيكان ب دويماهيك ناهيَت، دةمةكىَ
زؤر ثىَ دظيَت). ثاشى ب ثيَكةنين ظة طؤتى: (ل ساليَن شيَستان دا ذى كاودان هؤسا
بوون و خرابتر ذى بوون و مة ئارِيشةييَن نظيسين و بةلاظكرنىَ هةبوون. ل سالا
هةفتيَيىَ دةرطةهيَن بةرفرةه ظةبوون. ئةم ثيَرِا نةدطةهشتين بنظيسين و بةلاظكةين).
هةتا نها ذى طةلةك جاران هزرا خوة د كةسايةتييا ئةوى مرؤظىَ خةمخؤر دا دكةم، كو
ثيَطةهةكىَ مةزن د بزاظا ثيَشخستنا زمان و ئةدةبياتيَن كوردى دا هةبوو، لىَ
ئوميَديَن وى طةلةك مةزنتر بوون.
ذ ئاليىَ ناظةرؤكىَ ظة ذى، د
هةلبةستىَ دا، تيَكضوونا رِةوشا كوردستانىَ هاتيية ويَنةكرن. بارىَ سةختىَ ذيانا
مالباتيَن شةهيدان ل ثشتى نسكؤيىَ نيشانددةت، لىَ ئةوا ئةوان هةردوو رِةوشيَن
نالةبار دطهؤرِيت و بةرضاظرِؤنييةكىَ ددةتة رِيَبازا ئازاديخوازيىَ ئالا و شةهيدن...
هةلبةست ذ ثيَنج كؤثلةيان ثيَكهاتيية و ئةظة ذى دةقا وىَ ية:
كوردستانا ســةردا بؤرين
ضةند زةمـــانيَن ثرِ برين
مة لىَ
هلدا ئالايـةكىَ ســةربلند و رِةنط شــرين
شةهيديَن
مة ب خوينا خوة سةرنظيسى هةر ديَذين
لةو مة
ئيرؤ كــاروانىَ خوة ثيَشــظةبر و هةر ديَضين
* * *
رِيَيا
ذينىَ ثرِ تارى بوو ، وة لىَ طةشـكر خوينا سور
شـةوقا
وة داى ناظةمرييَت مة دل ذىَ را بـوونة طورِ
نةخش و
ديرؤك وة طوهارتن بؤ مة دانين عيلم و تور
رِىَ ثةريَسـين
هةردىَ رِيَسـين ظىَ رِؤناهيـا ئاسـؤ دور
* * *
ئةى شـةهيديَن
دؤزا مةزن ب وة خوةشة ئةظ وةلات
طيان كةظؤكيَـن
بؤ ئـازاديىَ ذيانا وة بووى خــةلات
هةر جهةكىَ
خوين لىَ رِذياى شةوقا ذينىَ لىَ هةلات
تاما وىَ
ذى ثـىَ دزانن دةشـت و طر و كـةظر و لات
* * *
ض خـةمخؤرىَ،
رِؤذ بؤراندى و بـةرمل تذى تينتـة مال
وى ثيرؤز
بن بار و ســـةربار، يا وى كرى لىَ حــةلال
ثرسـيارا
مة: ضما ئيرؤ شــةهيديَن مة مان بىَ حال
زارؤييَن
وان ضةند دطةرِيَن بىَ هيظينة و دةست بةتال
* * *
هــةر
دةليظةك هاتوباتة فةرسـةت ذىَ را دوو طاظن
كاكلا
خـــةباتىَ كارة ، نة ضو فةلـــةك لىَ داظـن
طــةر
ئةم باش بين شارةزا بين ئةرد و ئاسمان سلاظن
نةبىَ
كةسين، مة دؤست هةنة، دذمن هةرتم بةلاظن(3)
ل ساليَن هةشتيَيان دا و هةتا ثيَش
رِاثةرِينا ئادارا (1991)ىَ ذى، طةلةك جاران كؤثلةيةكا ئةظىَ هةلبةستىَ دطةل
ذياننامةيا ثيَشمةرطيَن شةهيد دهاتة بةلاظكرن. ذياننامة ل سةر كاغةزا (A4) دهاتة ديزاينكرن. ل سيَكييا سلال ذ ئاليىَ
ضةثىَ ويَنةيةكىَ شةهيدى دادنا و ذ ئاليىَ رِاستىَ ذى كؤثلةيةكا شعرىَ ب
دةستخةتةكىَ جوان دهاتة نظيسين. ثتريا جاران ذى كؤثلةيا يةكىَ يا ئةظىَ هةلبةستا
سلال بوو، يان ذى مالكةكا هةلبةستا (شينى و تازيا شةهيدان) يا مةلا تةهايىَ مايى
بوو، يان ذى كؤثلةيةكا هةلبةستا (دايكى وةتةن) يا ثيرةميَردى بوو... ئةو ثؤستةر ذى
ب تيراذةكا باش ل ضاثخانةيا خةبات ضاث و بةلاظةدبوو. بؤ نموونة: بةرى هةيامةكىَ
نةدوير، برادةرةكى ب ناظىَ ئةحمةد سةعيد بابةتةك ب ناظونيشانىَ (شةهيدىَ نةمر حةمؤ
كةمةكى ـ رِةمزا قارةمانيىَ د بزاظا نةتةوايةتيى و نموونةيا خوراطريىَ د رِؤذيَن
تةنطاظى و بىَ يةمان دا) ئامادة كربوو و د طؤظارا (ثةيامى ئةيلوول) دا بةلاظكربوو(4).
د طةل ثيَشةكييةكا كورت دا، دةقا ئةوىَ نظيسينا من وةكو ثؤستةر و ل ضاثخانةيا
خةبات ل بهارا (1991) هاتيية بةلاظكرن دووبارة كربوو، لىَ ئةوى هيَذايى ئيَماذة ب
ئةوىَ ضةندىَ نةدا بوو، كو ئةو زانيارى ذ ثؤستةرىَ ناظبرى هاتينة وةرطرتن. ذبؤ
زيَدةتر زانيارى و ديكؤميَنتكرنا رِاستييَن ئةوان رِؤذان، ئةو زانيارييَن د ئةوى
ثؤستةرى دا، من ذ ئةرشيفىَ مةكتةبا سياسييا (ث. د. ك)ىَ و هةظالان و مالباتا
شةهيدى وةرطرتبوون و ئةو كؤثلة شعرا من ذى، كو ب دةستخةتىَ خوةشنظيس (حةميد نسرى)
هاتبوو رِازاندن. دةما من ثؤستةرىَ ذياننامةيا شةهيدان ديزاين دكر، ئةو دةستخةتا
كؤثلةيا شعرى يا بةرهةظكرى ل سةر دادنا. ئةوا باش ئةو بووية، هةظالىَ ئامادةكارىَ
بابةتىَ (شةهيدىَ نةمر حةمؤ كةمةكى)(5) ذ كةرةما خوة ئورجينالا دةقا
شعرىَ و ويَنةيىَ شةهيدى ئةويَن ل سةر ثؤستةرى بوون كؤثيا وان دطةل دةقا
ذياننامةيىَ د طؤتارا خوة دا بةلاظكربوون.
دةهمةن و ثةراويَز:
1- هندةك ذ ئةوان ميرنشينيَن كوردان، ييَن ل ناظةرِاستا
سةدساليا نؤزدىَ ذناظضووين ئةظة بوون: (سؤران ـ 1835)، (بةهدينان ـ 1843)، (بةدليس
ـ 1847)، (هةكارى ـ 1849)، (بابان ـ
1851)، (بؤتان ـ 1855)، (ئةردةلان ـ 1867)... .
2- د طؤتارةكا خوة يا وةفاداريىَ ل رِؤذا وةفاتا مامؤستا
(سادق بةهائةدين ئاميَدى)ى دا، كو ل سالا (1983)ىَ د رِؤذنامةيا (عيراق) ثشكا
كوردى دا بةلاظكربوو، من ئيَماذة ب ئةوىَ دانشتنىَ دابوو. نها ئةو هةذمارا
رِؤذنامةيىَ ل بةردةستىَ من نيية و ل ئةرشيفىَ كتيَبخانةيا طشتى يا ثاريَزطةها
هةوليَرىَ (زةيتوون) و كتيَبخانةيا زانكؤى
سةلاحةدين ذى نةبوو. سوثاسييا هةر بةرِيَزةكى دكةم، ئةطةر لىَ هةدرة بيت و من ذىَ
ئاطادار بكةت.
3-
ل سالا (2006)ىَ هةظالةكىَ
نيَزيك، ذ من خوةست كو شعرةكا خوة يا ل بارةى ئالايىَ كوردستانىَ بدةمىَ. هةمديسان
من ئةو هةلبةست دايىَ و ئةوى ذى د ثةرتووكا خوة دا بةلاظكربوو: (ئازاد مزورى،
ئالايىَ كوردستانىَ ـ سمبؤلا مة يا نةتةوى د ناظ شعريَن شاعران دة، ضاثخانةى
هاوسةر، هةوليَر 2007، ل29).
هةروةسا دةقا ئةوىَ هةلبةستىَ د كتيَبا من (سةمايا
هةلبةستيَن ساظا، ضاثخانةيا دارا، هةوليَر 2017، ل78- 79) دا هاتيية بةلاظكرن.
4- طؤظارا (ثةيامى ئةيلوول)، ذ: 35 تةمموز و ئاب و ئةيلوولى
2014، ضاثخانةى وةزارةتى ثةروةردة ـ هةوليَر، ل8-9.
5- حةمؤ كةمةكى هةر ذ دةستثيَكا خةباتا خوة يا ثيَش شؤرِةشا
ئيلؤنىَ و هةتا رِؤذا شةهيدبوونا وى ل سةرهةلدانا سالا 1991ىَ، ثيَشمةرطةيةكىَ
نموونةيى بوو، كؤمةكا سالؤخةتان د كةسيَتييا وى دا هةبوون، كيَم جاران ل دةظ
كةسيَن ديكة دووبارة دبنةظة. يىَ هةذيية، كو ذ ئاليىَ بيرتيذيىَ، هةلويستيَن
خوةرِاطريىَ، هةلسةنطاندنيَن كؤميَدييَن ئارمانجبةر، ثيَوةندييَن جظاكييَن
هةظسةنط، سةركردايةتييا رِيَظةبةر... ظة، ب هويرى بهيَتة خوةندن و ئةزموونا وى ب
شيَوةيةكى زانستى بكةفتة د نيَظ ئةرشيفا بزاظا ئازاديخوازييا كوردستانىَ دا.

Post a Comment
بۆچوونا خۆ بنڤیسه