main banner

مالپه‌رێ فه‌رمی یێ ئه‌حمه‌د قه‌ره‌نی

 



   

ذ ثاشةرؤكيَن

رِةوشةنبيرييا شؤرِةشا ئيلؤنىَ

سةرهاتييا هةلبةستةكا طةرِؤك



ل ناظةرِاستا سةدساليا نؤزدىَ، كو تةظايا ميرطةهيَن كوردان هاتنة ذناظبرن(1) و هةتا ناظةرِاستا سةدساليا بيستىَ، ماوةيةكىَ ثرِ مةينةتى بوو و كارةساتيَن مةزن ل دويظ خوة هيَلان. د ئةوىَ ناظبةرىَ دا كاردانةظةييَن خويناوي هةبوون... ضةندين رِاثةرِين و شؤرِةش ل زؤربةى دةظةريَن كوردستانىَ سةرهةلدان، لىَ ئةوا ئةو هيَلا خويناوى تيَثةرِاندى و ذ هةموويان تةمةن دريَذتر و بةرفرةهتر و رِيَكخستيتر شؤرِةشا (ئيلؤنا 1961- 1975)ىَ بوو. خالا هةرة جوداكارا ئةظىَ شؤرِةشىَ ئةو بوو، كو دةستكةفتييَن ياسايى هةبوون و بةرهةمىَ وان ذى بوونة بنطةهيَن موكم و دةستخوةش كو كرياريَن بنةجهتر ل سةر بهيَنة ئاظاكرن. يةك ذ ئةوان  دةستكةفتييَن دؤمدريَذ ضةسثاندنا زمانىَ كوردى بوو ل ناظةنديَن خوةندنىَ و سازييَن رِاطةهاندنىَ و دةزطةهيَن رِيَظةبرنىَ دا... ئةظة ذى هؤكارةكىَ ئةريَنى بوو، كو كةسايةتييةكا هؤشيارا ئازاديخواز ثةيدا بيت. د ئةوىَ هؤشيارييا نةتةوةيى دا هيظييَن طةش و ئارمانجيَن خوةطرتى هةبوون. سومبؤلا ئةوان هيظى و ئارمانجان ذى شةكاوةبوونا ئالايىَ كوردستانىَ بوو. شكؤيا ئةوىَ شةكاوةبوونىَ تيَكهةلى ثيرؤزييا خوينا شةهيديَن كوردستانىَ ببوو. ئةو ئاويَتةبوون ذى ذيَدةرةكا سةرةكييا خورتبوونا هةستا نةتةوةيى و وةرارا هزرا نيشتيمانثةروةريىَ بوو، كو دوو ستوونيَن بنطةهين بوون د ئاظاكرنا كةسايةتييا تاكىَ كوردستانى دا.

 دةما شؤرِةش تووشى نسكؤيىَ ذى بووى، طةلةك ئالاظيَن بةرخوةدانىَ ذدةستدان، لىَ ئيرادةيا مللةتى نةرِؤخا، ضونكة بنةماييَن وىَ د  كةسايةتييا تاكىَ كوردستانى دا موكم و خوةطرتى بوون. ذ ئةوان بنةماييَن كو هةردةم جهىَ شانازيىَ بوون، شكؤيا ئالايى و ثيرؤزييا خوينا شةهيدان بوون. ئةو هةردوو بنةما ذى ذ ئاليةكى ظة هيَظيَنىَ هةست و سؤزيَن جةماوةرى بوون و د ضةندين هةلبةستيَن شاعران دا رِةنطدابووظة. ذ ئاليةكىَ ديكة ظة ذي مؤرالا خوةرِاطريىَ بلندتر دكر. د ئةوى دةمىَ نازك دا، ل هاظينا سالا (1975) ىَ، من ذى هةلبةستةك ل سةر ئةوان هةر دوو بنةماييَن بةرخوةدانىَ ب ناظونيشانىَ (شةهيد و ئالا) ظةهاند بوو، بنياتىَ ئةوىَ هةلبةستىَ ذى:

 ذ رِوويىَ هونةرى ظة ل سةر رِيَضكا ستوونى (كلاسيكى) مةلايىَ جزيرى ظةهاندبوو. ثيظةرا ظةهاندنىَ ذى ل دويظ ظةرِيَذا هةلبةستيَن بةرىَ بوو، كو ثتريا وان ضارين و غةزةل و قةسيدة بوون. ل سةر ئةظىَ ل هةيظا كانوينا دوويىَ يا سالا (1976)ىَ، ئةو و دطةل ضاردة هةلبةستيَن دن دانانة بةر دةستىَ خةمخؤرىَ زمان و ئةدةبىَ كوردى (سادق بةهائةدين ئاميَدى)ى، ذبو كو هةلسةنطاندنةكىَ بؤ بكةت و ئةطةر د شيان دا هةبيت ثيَشةكيةكىَ ذى بؤ بنظيسيت. ل رِؤذا دةستنيشانكرى بؤ طةنطةشةيىَ، ب ديدارا وى شادبوويم(2)و تيَبينييَن خوة ل سةر ئةوان هةلبةستان نظيسيبوون و ثشتى شرؤظةكرنا وان، ثيَشنيار كر، كو ئةو نها مذويلى ضاثكرنا ديوانا مةلايىَ جزيرى ية. ثشتى دةرضوونا وىَ، دىَ دةست ب ثرؤذةيةكىَ خوة يىَ فرةوان كةتن، كو ل سةر ئةوان شاعرانة ييَن ثيَرِِةوا رِيَضكةيا مةلايى جزيرى دكةن. ئارمانجا وى ذى ئةوة، كو بنةماييَن ئةوىَ قوتابخانةيىَ دابرِِيَذيت. ذ من خواست كو ب دريَذى ذينةنيطار و ئةزموونا خوة يا شعرى بنظيسم و سىَ هةلبةستان ذى هةظثيَض بكةم، كو يةك ذ ئةوان هةلبةستان (شةهيد و ئالا) بوو. ئةوىَ رِؤذىَ هندةك هةلبةستيَن بةدرخان سندى ل بةر دةستىَ وى بوون و وةك نموونة بؤ كارىَ خوة نيشا من دان. من ذى طؤتىَ: (دوو ذ ئةوان هةلبةستان زةحمةتة د ئةظان كاودانان دا بهيَنة بةلاظكرن). ئةوى ذى طؤت: (ثرؤذىَ من ذى ئةظان نيَزيكان ب دويماهيك ناهيَت، دةمةكىَ زؤر ثىَ دظيَت). ثاشى ب ثيَكةنين ظة طؤتى: (ل ساليَن شيَستان دا ذى كاودان هؤسا بوون و خرابتر ذى بوون و مة ئارِيشةييَن نظيسين و بةلاظكرنىَ هةبوون. ل سالا هةفتيَيىَ دةرطةهيَن بةرفرةه ظةبوون. ئةم ثيَرِا نةدطةهشتين بنظيسين و بةلاظكةين). هةتا نها ذى طةلةك جاران هزرا خوة د كةسايةتييا ئةوى مرؤظىَ خةمخؤر دا دكةم، كو ثيَطةهةكىَ مةزن د بزاظا ثيَشخستنا زمان و ئةدةبياتيَن كوردى دا هةبوو، لىَ ئوميَديَن وى طةلةك مةزنتر بوون.

 ذ ئاليىَ ناظةرؤكىَ ظة ذى، د هةلبةستىَ دا، تيَكضوونا رِةوشا كوردستانىَ هاتيية ويَنةكرن. بارىَ سةختىَ ذيانا مالباتيَن شةهيدان ل ثشتى نسكؤيىَ نيشانددةت، لىَ ئةوا ئةوان هةردوو رِةوشيَن نالةبار دطهؤرِيت و بةرضاظرِؤنييةكىَ ددةتة رِيَبازا ئازاديخوازيىَ ئالا و شةهيدن... هةلبةست ذ ثيَنج كؤثلةيان ثيَكهاتيية و ئةظة ذى دةقا وىَ ية:

  كوردستانا ســةردا بؤرين ضةند زةمـــانيَن ثرِ برين

   مة لىَ هلدا ئالايـةكىَ ســةربلند و رِةنط شــرين

   شةهيديَن مة ب خوينا خوة سةرنظيسى هةر ديَذين

   لةو مة ئيرؤ كــاروانىَ خوة ثيَشــظةبر و هةر ديَضين

                       *         *         *

   رِيَيا ذينىَ ثرِ تارى بوو ، وة لىَ طةشـكر خوينا سور

   شـةوقا وة داى ناظةمرييَت مة دل ذىَ را بـوونة طورِ

   نةخش و ديرؤك وة طوهارتن بؤ مة دانين عيلم و تور

   رِىَ ثةريَسـين هةردىَ رِيَسـين ظىَ رِؤناهيـا ئاسـؤ دور

                      *         *         *

   ئةى شـةهيديَن دؤزا مةزن ب وة خوةشة ئةظ وةلات

   طيان كةظؤكيَـن بؤ ئـازاديىَ ذيانا وة بووى خــةلات

   هةر جهةكىَ خوين لىَ رِذياى شةوقا ذينىَ لىَ هةلات

   تاما وىَ ذى ثـىَ دزانن دةشـت و طر و كـةظر و لات

                    *         *         *

   ض خـةمخؤرىَ، رِؤذ بؤراندى و بـةرمل تذى تينتـة مال

   وى ثيرؤز بن بار و ســـةربار، يا وى كرى لىَ حــةلال

   ثرسـيارا مة: ضما ئيرؤ شــةهيديَن مة مان بىَ حال

   زارؤييَن وان ضةند دطةرِيَن بىَ هيظينة و دةست بةتال

*         *         *

   هــةر دةليظةك هاتوباتة فةرسـةت ذىَ را دوو طاظن

   كاكلا خـــةباتىَ كارة ، نة ضو فةلـــةك لىَ داظـن

   طــةر ئةم باش بين شارةزا بين ئةرد و ئاسمان سلاظن

   نةبىَ كةسين، مة دؤست هةنة، دذمن هةرتم بةلاظن(3)

 ل ساليَن هةشتيَيان دا و هةتا ثيَش رِاثةرِينا ئادارا (1991)ىَ ذى، طةلةك جاران كؤثلةيةكا ئةظىَ هةلبةستىَ دطةل ذياننامةيا ثيَشمةرطيَن شةهيد دهاتة بةلاظكرن. ذياننامة ل سةر كاغةزا (A4) دهاتة ديزاينكرن. ل سيَكييا سلال ذ ئاليىَ ضةثىَ ويَنةيةكىَ شةهيدى دادنا و ذ ئاليىَ رِاستىَ ذى كؤثلةيةكا شعرىَ ب دةستخةتةكىَ جوان دهاتة نظيسين. ثتريا جاران ذى كؤثلةيا يةكىَ يا ئةظىَ هةلبةستا سلال بوو، يان ذى مالكةكا هةلبةستا (شينى و تازيا شةهيدان) يا مةلا تةهايىَ مايى بوو، يان ذى كؤثلةيةكا هةلبةستا (دايكى وةتةن) يا ثيرةميَردى بوو... ئةو ثؤستةر ذى ب تيراذةكا باش ل ضاثخانةيا خةبات ضاث و بةلاظةدبوو. بؤ نموونة: بةرى هةيامةكىَ نةدوير، برادةرةكى ب ناظىَ ئةحمةد سةعيد بابةتةك ب ناظونيشانىَ (شةهيدىَ نةمر حةمؤ كةمةكى ـ رِةمزا قارةمانيىَ د بزاظا نةتةوايةتيى و نموونةيا خوراطريىَ د رِؤذيَن تةنطاظى و بىَ يةمان دا) ئامادة كربوو و د طؤظارا (ثةيامى ئةيلوول) دا بةلاظكربوو(4). د طةل ثيَشةكييةكا كورت دا، دةقا ئةوىَ نظيسينا من وةكو ثؤستةر و ل ضاثخانةيا خةبات ل بهارا (1991) هاتيية بةلاظكرن دووبارة كربوو، لىَ ئةوى هيَذايى ئيَماذة ب ئةوىَ ضةندىَ نةدا بوو، كو ئةو زانيارى ذ ثؤستةرىَ ناظبرى هاتينة وةرطرتن. ذبؤ زيَدةتر زانيارى و ديكؤميَنتكرنا رِاستييَن ئةوان رِؤذان، ئةو زانيارييَن د ئةوى ثؤستةرى دا، من ذ ئةرشيفىَ مةكتةبا سياسييا (ث. د. ك)ىَ و هةظالان و مالباتا شةهيدى وةرطرتبوون و ئةو كؤثلة شعرا من ذى، كو ب دةستخةتىَ خوةشنظيس (حةميد نسرى) هاتبوو رِازاندن. دةما من ثؤستةرىَ ذياننامةيا شةهيدان ديزاين دكر، ئةو دةستخةتا كؤثلةيا شعرى يا بةرهةظكرى ل سةر دادنا. ئةوا باش ئةو بووية، هةظالىَ ئامادةكارىَ بابةتىَ (شةهيدىَ نةمر حةمؤ كةمةكى)(5) ذ كةرةما خوة ئورجينالا دةقا شعرىَ و ويَنةيىَ شةهيدى ئةويَن ل سةر ثؤستةرى بوون كؤثيا وان دطةل دةقا ذياننامةيىَ د طؤتارا خوة دا بةلاظكربوون.

 

دةهمةن و ثةراويَز:

1-    هندةك ذ ئةوان ميرنشينيَن كوردان، ييَن ل ناظةرِاستا سةدساليا نؤزدىَ ذناظضووين ئةظة بوون: (سؤران ـ 1835)، (بةهدينان ـ 1843)، (بةدليس ـ 1847)، (هةكارى   ـ 1849)، (بابان ـ 1851)، (بؤتان ـ 1855)، (ئةردةلان ـ 1867)... .

2-   د طؤتارةكا خوة يا وةفاداريىَ ل رِؤذا وةفاتا مامؤستا (سادق بةهائةدين ئاميَدى)ى دا، كو ل سالا (1983)ىَ د رِؤذنامةيا (عيراق) ثشكا كوردى دا بةلاظكربوو، من ئيَماذة ب ئةوىَ دانشتنىَ دابوو. نها ئةو هةذمارا رِؤذنامةيىَ ل بةردةستىَ من نيية و ل ئةرشيفىَ كتيَبخانةيا طشتى يا ثاريَزطةها هةوليَرىَ (زةيتوون)  و كتيَبخانةيا زانكؤى سةلاحةدين ذى نةبوو. سوثاسييا هةر بةرِيَزةكى دكةم، ئةطةر لىَ هةدرة بيت و من ذىَ ئاطادار بكةت.

3-    ل سالا (2006)ىَ هةظالةكىَ نيَزيك، ذ من خوةست كو شعرةكا خوة يا ل بارةى ئالايىَ كوردستانىَ بدةمىَ. هةمديسان من ئةو هةلبةست دايىَ و ئةوى ذى د ثةرتووكا خوة دا بةلاظكربوو: (ئازاد مزورى، ئالايىَ كوردستانىَ ـ سمبؤلا مة يا نةتةوى د ناظ شعريَن شاعران دة، ضاثخانةى هاوسةر، هةوليَر 2007، ل29).

هةروةسا دةقا ئةوىَ هةلبةستىَ د كتيَبا من (سةمايا هةلبةستيَن ساظا، ضاثخانةيا دارا، هةوليَر 2017، ل78- 79) دا هاتيية بةلاظكرن.

4-   طؤظارا (ثةيامى ئةيلوول)، ذ: 35 تةمموز و ئاب و ئةيلوولى 2014، ضاثخانةى وةزارةتى ثةروةردة ـ هةوليَر، ل8-9. 

5-   حةمؤ كةمةكى هةر ذ دةستثيَكا خةباتا خوة يا ثيَش شؤرِةشا ئيلؤنىَ و هةتا رِؤذا شةهيدبوونا وى ل سةرهةلدانا سالا 1991ىَ، ثيَشمةرطةيةكىَ نموونةيى بوو، كؤمةكا سالؤخةتان د كةسيَتييا وى دا هةبوون، كيَم جاران ل دةظ كةسيَن ديكة دووبارة دبنةظة. يىَ هةذيية، كو ذ ئاليىَ بيرتيذيىَ، هةلويستيَن خوةرِاطريىَ، هةلسةنطاندنيَن كؤميَدييَن ئارمانجبةر، ثيَوةندييَن جظاكييَن هةظسةنط، سةركردايةتييا رِيَظةبةر... ظة، ب هويرى بهيَتة خوةندن و ئةزموونا وى ب شيَوةيةكى زانستى بكةفتة د نيَظ ئةرشيفا بزاظا ئازاديخوازييا كوردستانىَ دا.  

 

 

 ئه‌حمه‌د قه‌ره‌نی

 

 

 

 

بۆچوونا خۆ بنڤیسه‌

بۆچوونا خۆ بنڤیسه‌

بابه‌تێ به‌رێ بابه‌تێ دهێت