رِامانيَن ثةروةردةييا
خيَزانىَ د ثةنديَن ثيَشييان دا
ثرتووكا (مشتاخا ضيا ذ
طؤتنيَن ثيَشيا) وةك نموونة
1- ثيَشةكى:
ظةكؤلةر وةسا دبينيت كو ثةنديَن ثيَشييان ذ
ئالييةكى ظة داهيَنانةكا مللينة و دةربرِينىَ ذ رِةوشةنبيرييا جظاكى دكةن، ذ
ئالييةكىَ ديكة ظة ذى، دةروازةيةكا دةستخوةشن بؤ ضوونة د ناظا فةلسةفا هويبوون و
فيَركرنا طيَرسةيى دا. د ئةظان هةردوو دؤخيَن ناظبرى دا، ذيَدةريَن ب ثيت و
بةرهةمدار ثةيدا دبن و دهورِنة د ظةرِيَذا رِةوشةنبيرييا ثةروةردةيى دا. ئةظىَ
رِةوشةنبيرييَ ذى رِؤلىَ خوة د دارِشتنا سياسةتا ثةروةردةييا فةرمى دا هةية،
هةروةسا د ئاظاكرنا خيَزانةكا درست و دةستنيشانكرنا جؤرىَ رِةوشتا هةر يةك ذ
ئةنداميَن وىَ دا، لةوما ذى ئةنترؤثؤلؤذيا ثةروةردةيىَ جهةكىَ كاريطةر د ناظ
ظةكؤلينيَن جظاكى و سايكؤلؤذى دا طرتيية، لىَ د ناظ ئةدةبياتيَن ثةروةردةيى ييَن
كوردى دا، ئةظ هةظبةندييا د ناظبةرا هةردوو دؤخان دا نةهاتية ظةكؤلين.
1-2
هؤكاريَن هةلبذارتنا بابةتىَ ظةكؤلينىَ:
طةلةك ظةكؤلين دةربارةى ئاريشةييَن ثةروةردةيىَ
و كيَشةييَن هةردوو ثرؤسةييَن فيَربوون و فيَركرنىَ ل هةريَما كوردستانىَ هاتينةكرن،
لىَ ل دويظ زانيارييَن ظةكؤلةرى ئةو ظةكؤلينيَن ل دؤر هؤكاريَن دةرظةيى ييَن كو
باندؤرا خوة ل سةر ثرؤسةيا ثةروةردةيا فةرمى هةية دكيَمن. ثةنديَن ثيَشييان ذى،
لايةنةكن ذ رِةوشةنبيرييا جظاكى و باندؤرا خوة يا دةرظةيى ل سةر ئةوىَ ثرؤسةيىَ هةية.
1-3
ئاريشةيا ظةكؤلينىَ:
ظاظيَركرنا ثةنديَن ثيَشييانيَن كوردى كو
رِامانيَن ثةروةردةيى بخوة ظة دهةلطرن كارةكىَ ساناهى نيية، ضونكة سةرجةما ئةوان ب
شيَوةيةكىَ زانستى يىَ سيستماتيك نةهاتينة ثؤلينكرن. ئةظ كارة ب زةحمةتتر دبيت،
ضاخىَ تنىَ ئةو ثةند بهيَنة هةلبذارتن ئةويَن هةظبةندى ب ثةروةردةييا خيَزانىَ ظة
هةى. ئةو هةولدان ئالؤزتر دبيت دةما رِامانيَن وانيَن ئةريَنى و نةريَنى ذى ذهةظدو
بهيَنة جوداكرن. ذبةر هةبوونا ئةظان هةر سىَ حالةتيَن ناظبرى، طةلةك ثرسياريَن
ئاريشةدار د ناظ ناوةنديَن خوةندنىَ دا درست دبن. ئةظ ظةكؤلينة ذى هةول ددةت
بةرسظيَن وان بدةتةظة.
1-4
طرنطيا ظةكؤلينىَ:
ئةظ ظةكؤلينة كارةكىَ نوى ية د بياظىَ هةظبةندييا د
ناظبةرا رِةوشةنبيرييا طشتى و ثةروةردةييا خيَزانىَ دا.
1-5
ئارمانجا ظةكؤلينىَ:
رِامانيَن ثةروةردةيا خيَزانى د ثةنديَن ثيَشييانيَن
كوردى دا بهيَنة ظةديتن.
1-6
سنؤرىَ ظةكؤلينىَ:
سنؤريَن ظةكؤلينىَ تنىَ شرؤظةكرنا ئةوان
ثةنديَن ثيَشييان ظةدطريت ييَن د ثرتووكا (مشتاخا ضيا ذ طؤتنيَن ثيَشيا) دا هاتينة
تؤماركرن، كو ل دةظةريَن دياليكتا كرمانجييا ذوورى دا هاتينة كؤمكرن و ثتريا وان
بةرةظ لايةنىَ تايبةتى ظة ظةدشكيَتن كو هةردوو هةريَميَن بادينان و بؤتان ظةدطريت.
هةرضةندة هةموو ثةنديَن ثيَشييان رِةهةندةكا ثةروةردةيى تيَدا هةية، لىَ د ئةظىَ
ظةكؤلينىَ دا، تنىَ ئةو ثةنديَن ثيَشييان هاتينة هةلبذارتن و شرؤظةكرن كو
رِاستورِاست رِامانيَن ثةروةردةيا خيَزانىَ بخوة ظة دهةلطرن و ب هويرك ئارمانجيَن
ئةظىَ ظةكؤلينىَ رِاستةرِىَ دكةن.
1-7
رِيَبازا ظةكؤلينىَ: ظةكؤلةرى ثشت ب دوو ميتؤدان ظة بةستيية:
ئا ـ ميتؤدا وةسفى ذبؤ مفا وةرطرتنىَ ذ ئةوان ذيَدةريَن
ثيَوةندى ب بابةتىَ ثةنديَن ثيَشييان ظة هةيى، يان ذى ئةويَن دةقيَن ثةنديَن
ثيَشييانيَن كوردى تيَدا هاتينة تؤماركرن.
ب ـ ميتؤدا شرؤظةكاريىَ ذبؤ
كو ئاليىَ تيؤرى يىَ هةظبةندى ب رِامانيَن ثةروةردةيى ظة هةى ل سةر ئةوان ثةنديَن
ثيَشييانيَن كوردى دا بهيَنة ثراكتيزةكرن ييَن ذبؤ ئةوىَ مةبةستىَ هاتينة
هةلبذارتن.
1-8
ئامرازيَن ظةكؤلينىَ:
ئا ـ ئةو زانيارييَن ذ ئةنجاميَن ضارضويظىَ تيؤرى
بدةستظةهاتين.
ب ـ (59) ثةنديَن ذ ثرتووكا (مشتاخا ضيا ذ طؤتنيَن
ثيَشيا) هاتينة وةرطرتن.
ث ـ ذيَدةر و سةرضاوةييَن هةظبةندى ب بابةتىَ ظةكؤلينىَ
ظة هةى.
1-9
ثرؤطرامىَ ظةكؤلينىَ:
ناظةرؤكا ئةظىَ ظةكؤلينىَ دةربارةى ئةوان
ثةنديَن ثيَشييانة ييَن رِؤلىَ ثةروةردةيىَ ديار دكةن و باندؤريَن وان ييَن
ئةريَنى و نةريَنى ل سةر نفشىَ نوى هةية. ذبؤ شرؤظةكرنا ئةظى بابةتى ذى، ظةكؤلين ذبلى
ثيَشةكيىَ ذ ضار ثشكان ثيَكهاتية: ثشكا يةكىَ دةربارةى ثلانا شرؤظةكرنا ئةوان
ثةنديَن ثيَشييان بةرضاظ دكةت ييَن ناظةرؤكةكا ثةروةردةيى هةية. ثشكا دوويىَ
دةربارةى ناظةرؤكيَن ثةروةردةييَن ئةريَنى ييَن ثةنديَن ناظبرى ية. ثشكا سيَيىَ
دةربارةى ناظةرؤكيَن ثةروةردةييَن نةريَنى ييَن ثةنديَن ناظبرى ية. د ثشكا ضارىَ
دا رِيَذةيا ئةريَنى و نةريَنى يا ثةنديَن ثيَشييان هاتية هةظبةركرن. ب
دةستنيشانكرنا ئةنجام و رِيَزبةندكرنا ذيَدةران ذى ظةكؤلين ب داوى دهيَت.
دةروازة: زاراظة و تيَطةها ثةروةردةيى يا ثةنديَن ثيَشييان
(ثةنديَن
ثيَشييان) وةكة ثيَكهاتةيةكا زمانةظانى ذ دوو ثةيظان ثيَكهاتية: ثةند ب واتايا
حيكمةت ـ ميناك، Aphorism (ليَذنةى ئةدةب ، 2006، ل25، 138) دهيَت. ثيَشييان ب واتايا بابوكال،
ناظداران (طيو، 1961، ل153.) دهيَت. هةردوو ثيَكظة رِامانا ئةوان طؤتنيَن مفاداريَن ل سةر زارىَ خةلكى
بةلاظ بووينة ددةن. وةكة تيَرمةكا ئةدةبى، هيَشتا ب درستى جهىَ خوة د فةرهةنطيَن
تيَرميَن ئةدةبى ييَن كوردى دا نةطرتية. د هنةكان دا (ثةند) ذبؤ (Aphorism) بكارهاتية
و د هةمان وةخت دا ذبؤ (Proverb) ذى بكارهاتية (بةختيار سةجادى، 2002،
ل36) . د هندةك فةرهةنطيَن تيَرميَن ئةدةبى ييَن كوردى ييَن
ديكة دا كرينة سىَ جؤر: ذبؤ (Aphorism) كورتة وتة و ذبؤ (Proverb) ثةندى
ثيَشينان و ذبؤ (Maxim) قسةى نةستةق بكارهاتينة (بةختيار
سةجادى، 2004، 116-117). د هنةك
فةرهةنطيَن ئةدةبى ييَن ديكة دا تيَرما (ثةند) ذبؤ (Aphorism) هةروةسا
ذبؤ حيكمةت = Maxime(موحسين ، ل8-9.) ذى ديَت. هةبوونا ضةندين تيَرِم ذى ذبؤ يةك تيَطةه،
رِامانا ئةوىَ ضةندىَ ددةت كو ئةو تيَطةه بىَ تيَرم مايةظة. لةوما تيَطةها ثةنديَن
ثيَشييان ل جةم خرِظةكةر و ظةكؤلةران ذى ب ضةندين جؤران هاتينة ناظكرن و ـ ذبةر
نةدةركةفتن ذ بابةتى ـ تنىَ دىَ هنةك ذ ئةوان جؤران دةستنيشان كةين كو: جار ب قسةو
ثةند(ئيسماعيل، 1933، ل5) و جار ب
بيَذ و ثةند(معروف جياووك، 1938، ل6) و جار ب طؤتنيَن ثيَشيا(مةلا مةحمودىَ ، 2000، ل9) و جار ب طؤتنيَن ثيَشيان(Salih Omeri, 1992,
R21)) و جار ب طؤتنا ثيَشيا(جطةر خوين، 1957،
3) و جار ب طؤتن و ثةنديَن
ثيَشييان(مسعود، 2000، ل118.) و جار ب طةثى و مةنى (مارف، 2003، ل200.) يان ذى ب طؤتنيَت مةزنا (ئؤرديخانىَ، 2009، 7) هاتينة تؤماركرن. هةتا يةك ذ ئةوان تيَرميَن سلال دهيَتة ثةسةندكرن و
جهىَ خوة دطريت. ذبؤ ئةظىَ ظةكؤلينىَ تيَرما (ثةنديَن ثيَشييان) هاتية
دةستنيشانكرن، ضونكة ذ ئاليةكى ظة، طؤتنيَن مةزنان و مةتةليَن مللى ((يةك ذ ئةوان
ذيَدةرانة كو ب رِيَيا وان دا، دكارين زانيارييان دةربارةى سروشتىَ مرؤظان
خرِظةبكةين)). (عبدالرحمن، 1999، ص137) ذ ئاليةكىَ ديكة ظة، رِامانا وىَ ثتر نزيكى ناظةرؤكا بابةتىَ ثةروةردةيىَ
ية، ب هةردوو ئالييَن خوة ييَن ئةريَنى و نةرينى ظة. (Zana, 1992,
R.1362) سةرةرِاى ئةوىَ ضةندىَ ذى تيَرِما ثةنديَن ثيَشييان هةر
سىَ مةبةستيَن (رِيَنماييكرنىَ) و (شيرةتكارييَ) و (فيَركرنىَ) ذى ب خوة ظة دطريت.
ثةنديَن ثيَشييان د فؤلكلؤرا كوردان دا دهيَنة
ثيَناسةكرن كو ئاخفتنةكة و تيَدا ((فةلسةفةو تيَرِوانين و هؤشمةندى ميللةت بة
رِستةيةكى كورت و ثرِ مانا دةردةبرِدريَت)). (شوكرية، 1984، ل8) هؤكارا ئةوىَ دةربرِينىَ ذى دزظرِيتةظة كو ئةو ثةند ((ئةنجامةكا
جةدةليية دناظبةرا ذيانا مرؤظى و سروشت و كار و كرياريَن وى دا، لةوما شيَوازةكىَ
كورت و هةظثيَضكريىَ رِةوانبيَذيى ب زارطؤتنةكا ئاشكرا هةية، كو ل سةر شةنطستيَن
ضيَذ و رِةوشت و بيرورِاييَن طةل ئاظابووية)). (أحمد، 1971، ص23) ل دويظ ئةظان بؤضوونيَن سلال دا، ديار دبيت كو ثةنديَن
ثيَشييان د نيَظ جظاكيَن كشتوكالى دا ثةيدابووية و د نيَظ هةظبةندييَن كؤمةلايةتى
دا د طولظةدانةكا بةردةوام دا نة. د جظاكا
كشتوكالَى دا (( خةلكىَ طوندان مل ب مل ل طةل سروشتى دذين، لىَ دطةل هندىَ ذى
تشتةكى ذ قانوونيَن سروشتى نزانن. ئةطةر هندةك بزانن ذى لى َ د ذيانا خوة دا
بكارناهيَنن)). (المهاتما، 1959، ص125) ئةظىَ نةشارةزابوونىَ وةكرية كو تاك ملكةضى هزرا دةستةجةمعيا عيَل و
عةشيرةتيَ بيت. نةشيَت وةكو تاكةكىَ سةربخوة هزر بكةت. ئةظى حالةتى باندؤرةكا
رِاستةوخوة ل سةر ثيَوةندييَن د ناظبةرا ذيانا طوند و شارى دا هةية، لةوما دةما
ظةكؤلينةكا زانستى دةربارةى ثةنديَن ثيَشييان دهيَتةكرن، ثيَدظيية هنةك تيَبينى ل
بةر ضاظ بهيَنة وةرطرتن و د بةرنامةرِيَذييةكا تؤكمة دا بهيَنة ظاظيَركرن. ئةو
بؤضوون ثتر هةستيار دبيت، ضاخىَ بابةتىَ وىَ هةظبةندى ب لايةنىَ ثةروةردةيا فةرمى
(فيَركرنا طشتى) ظة هةبيت، ضونكة ثةروةردةيا فةرمى ل ذيَر باندؤرا دوو جةمسةريَن
تةظليهةظ دهيَتة برِيَظةبرن:
-
جةمسةرىَ يةكىَ، سيستما فيَركرنىَ
و شيانيَن فيَربوونا قوتابينة ل ناظةنديَن خوةندنىَ دا، ئةظة ذى ب باندؤرا هندؤر
دهيَتة ناسكرن.
-
جةمسةرىَ دوويىَ ذى ضاندا طشتيا جظاكىَ ية، كو رِاست و رِاست ذ ئاليىَ
دةرظةيى ظة و ب رِيَيا خيَزان و سازييَن جظاكىَ ظة كاريَن خوة ل سةر سيستما
ثةروةردةيا فةرمى دكةت.
ئةو جؤداهيا
دناظبةرا هةردوو جةمسةريَن هندور و دةرظةيى دا هةية، ئةوة كو ((ئةركىَ فيَركرنا
طشتى رِادوةستيت ئان ذى نيَزيكى رِاوةستاندنىَ دبيت دةما هةر هةظوةلاتييةك
قؤناغةكىَ ذ خوةندنىَ ئان ذى هةموويان تةظاظ دكةت. لىَ ضاند تشتةكىَ طةلةك
فرةوانترة. ئامانجا وىَ ذبؤ بةرهةظكرنا ثيشةيى و كارسازييا بةرهةظكرنةكا
هةظوةلاتيية، ب قةدةر ئةوىَ ضةندىَ ذى،
هةولددةت ئةوى تاكى ذبؤ ذيانةكا رِاست و درست ئامادة بكةت، داكو ببيتة مرؤظةكىَ
خوةدى شيانيَن هزرى و دةروونى و جةستةيى و خزمةتا ذيانىَ بكةت، ذيانا خوة، و ذيانا
ئةوىَ جظاكا كو ئةو تاكةكة ذىَ، هةروةسا ذيانا جيهانىَ كو جظاكا وى ثشكةكة ذىَ)).(محمد،
2009، ص194) د هةردوو حالةتان دا، ضاندا
جظاكى توانا و كاريطةريا خوة ل سةر ضيَكرن و رِاستظةكرنا دةروونيا تاكىَ جظاكىَ
هةيةو ثةنديَن ثيَشييان ذى يةك ذ ئالاظيَن وىَ نة، ضونكة ((خولاسةى دنياديدةيى
سالان و سةدةيانى ذيانى طةلةو ثياوى ذيرى نةتةوة ئةو تةجروبةيةيان كردووة بة
سامانى ئامؤذطارى و بؤيان بةجىَ هيَشتووين)). (عيزةدين، 1979، ل151) ب هةمان شيَوة ((ثرؤسسا ثةروةردةيىَ ذى ب رِيَيا ضةندين
ئالاظيَن رِاستةخوة و نارِاستةوخوة جه ب جه دبيت، هةر ئةو ئالاظن ذى تاكيَن جظاكىَ
درست دكةن و د ويَنةيةكىَ جظاكى يىَ دةستنيشانكرى دا ثيَك دهينن)). (حامد،
1982، ص71) ئةظ هةظبةندييا د ناظبةرا
ثةنديَن ثيَشييان و ثةروةردةيىَ دا هةى وةكرية كو زؤربةى زاناييَن زانستا فؤلكلؤرى
ل ئةوىَ باوةرِيىَ بن كو ((دوو سالؤختةييَن بنطةهين د ثةنديَ دة هةنة، ئةو ذى ذ
ئاليىَ بابةتى ظة مؤركةكا فيَركرنىَ هةية و ذ ئاليىَ شيَوازى ظة كورت و ثؤختةية)). (لطفي ، 1979، ص109) ئةظ مؤركا فيَركرنىَ ذى رِيَيىَ خوةش دكةت كو وةكة كةلةثوورةكىَ
ثةروةردةيىَ بهيَتة وةرطرتن و لايةنيَن وىَ ييَن ئةريَنى ببنة ذيَدةرةك و
ثرؤطراميَن خوةندنا فةرمى ثىَ بهيَنة دةولةمةندكرن و تيَطةها ثةروةردةيىَ ذى ب
هيَزتر بكةت.
3 ـ ثشكا يةكىَ:
ثلانا شرؤظةكرنا ثةنديَن ثيَشييان
ئامانجا ئةظىَ ظةكؤلينىَ ظةديتنا بةرسظا ئةوىَ
ثرسيارىَ ية، كو ثةنديَن ثيَشييانيَن كوردى وةكة ثشكةك ذ رِةوشةنبيرييا جظاكىَ: (ض
باندؤرا خوة هةية ل سةر ثرؤسةيا ثةروةردةيىَ؟). ئةظة كيَشةيةكة و ضارةسةركرنا وىَ
ذى ـ ل دويظ بؤضوونا ظةكؤلةرى ـ دىَ ب رِيَيا دةستنيشانكرنا رِيَذةيا ئةوان ثةندان
بيت ييَن ناظةرؤكا وان هةظبةندى ب ثةروةردةيىَ ظة هةية.
ذبؤ دةستنيشانكرنا ئةوىَ رِيَذةيىَ، ظةكؤلةرى ثرتووكا (مشتاخا ضيا ذ
طؤتنيَن ثيَشيا (مةلا مةحمودىَ، 2000) هةلبذارتية، ذبةر هنةك هؤكاريَن تةكنيكى و رِامانى ذ ئةوان:
ئا ـ دانةرىَ
وىَ ثرتووكىَ (مةلا مةحموودىَ ديَرشةوى) زؤربةى ثةند شرؤظةكرينة و هنةك ضيرؤكيَن
وان ذى ظةطيَرِاينة.
ب ـ دانةر ل طةلةك
دةظةريَن كورمانجى دةظؤك طةرِاية و شارةزايى ذى د ذيانا جظاكيا طوندايةتيىَ دا
هةبووية.
ث ـ دانةرى
دةستكارى د دةقيَن ثةندان دا نةكريية و وةكو ضةوا ذ زارىَ خةلكى دةرضووينة و
بكاردهينن وةسا تؤماركرينة و ذبؤ رِؤهنظةكرنا ئةوىَ مةبةستىَ ذى د ثيَشطؤتنا ثرتووكىَ
دا ب دريَذى ئةو لايةن شرؤظةكرينة.
ج ـ ئةوى
طةلةك رِةنج و زةحمةت كيَشابوو هةتا خوةندنا ئايينى تةمامكرى و بووية مةلايىَ
مزطةفتىَ و د هةمان دةم دا كةسايةتييةكىَ جظاكيىَ هاى ذ كيَماسى و ئاريشةييَن
خةلكى هةبووية و ((مةلاى لاديَيش لة هةر كةس باشتر شارةزاى ئةو نةريتة
دواكةوتووانةيةو، ئةطةر خاوةنى بيرو باوةرِيَكى ثاك و رِؤشن و ثيَشكةوتوو بىَ،
لةهةر كةس باشتر ئةتوانىَ ليَيان بدوىَ و شييان بكاتةوةو ضاريان بؤ دانىَ!. (مةحموود،
1971، ل3) مةرج نيية ئةظ بؤضوونة رِاست
بيت، ضونكة ((ثةند تةنيا لة نيَو طةلانى دواكةوتوودا باو نةبووة، بةلَكو لةنيَو
طةلانى ثيَشكةوتووشدا بةرهةم دةهيَنريَت. نةجم، 2008، ل34) لىَ مةبةست ذ بؤضوونا ثيَشتر ئةوة، كو مةلايىَ رِؤشن
فكر و شارةزايىَ دةوروبةريَن خوة كةسانةكىَ دةسترِةنطينة د ظةطواستنا ثةنديَن
ثيَشييان دا. د هةردوو حالةتان دا، ذينةنيطار و بةرهةميَن دانةرىَ ئةوىَ ثرتووكا
مة هةلبذارتى (مةلا مةحموودىَ ديَرشةوى 1939- 2004) ئةو مةرج تيَدا
هةنة كو ئةو كار ب باشى كرية.
د ئةنجام دا، ذيانا طوندايةتيىَ و ثرةنسيثيَن
ئايينىَ ئيسلامىَ دوو ثرةنسيثيَن سةرةكى ييَن كةسايةتيا دانةرى بوونة و د هةمان
دةم ذى دا، دوو بنةماييَن سةرةكى ييَن ثةنديَن ثيَشييانيَن كوردينة. د ئةظىَ
هةظسةنطيىَ دا، فاكتةرا رِةسةنايةتيىَ ثةيدابووية و د سنؤرىَ ئةوىَ رِةسةنايةتيىَ
دا ثشت ب ثةنديَن ئةوىَ كتيَبىَ هاتية طريَدان و وةكة ذيَدةر هاتية دانين. لىَ
دطةل هندىَ ذى دا، دوو ئاريشيةييَن ديكة ئاستةنطى ضيَكرن و شرؤظةكارييا ئةظى
بابةتى قورستر كربوو:
ـ
ئاريشةيا يةكىَ ئةوة، كو هنةك ذ ئةوان طؤتنان (ثةندان) نةهاتبوونة شرؤظةكرن ئان ذى
ب كيَماسى ظة قسة ل سةر هاتبوو كرن.
ـ
ئاريشا دوويىَ ذى ئةو بوو كو، طؤتن نةهاتبوونة ثؤلين كرن، داكو ئةو طؤتنيَن
(ثةنديَن) ثةيوةندى ب ئاليىَ ثةروةردةيىَ ظة هةى رِاستةوخوة كار ل سةر هاتباية
كرن.
ذبةر ئةوان هةردوو ئاريشةييَن سلال، ظةكؤلةرى
ل دويظ شيانيَن ل بةردةست دا، كار ل سةر ئةو (976) طؤتنيَن ثيَشييان كريية ئةويَن
د ثةرتووكىََ دا هةبوون. رِيَذةيا ئةوان ثةنديَن هةظبةندى ب لايةنىَ ثةروةردةييا
خيَزانى ظة هةى، ب ئةظى شيَوةيىَ خوارىَ ثؤلين كرينة:
|
ز |
ئةو ثةنديَن ناظةرؤكةكا ثةروةردةييا خيَزانى هةى |
هةذمارا وان |
رِيَذةيا % ذ ثةنديَن ثةروةردةييا خيَزانىَ |
رِيَذةيا % ذ سةرجةم ثةنديَن ثةرتووكىَ |
|
1 |
ثةنديَن ثةروةردةيى دةربارةى
رِةوشت و خورسكيىَ |
24 |
40.67% |
2.45% |
|
2 |
ثةنديَن ثةروةردةيى دةربارةى
رِؤلىَ دايكىَ |
12 |
20.33% |
1.22% |
|
3 |
ثةنديَن ثةروةردةيى دةربارةى
رِؤلىَ كورِى |
9 |
15.25% |
0.92% |
|
4 |
ثةنديَن ثةروةردةيى دةربارةى
رِؤلىَ بابىَ |
8 |
13.55% |
0.81% |
|
5 |
ثةنديَن ثةروةردةيى دةربارةى
رِؤلىَ كضىَ |
6 |
10.16% |
0.61% |
|
|
كؤ |
59 |
100% |
1%6,. |
خشتةيا هةذمار (1): رِيَذةيا ثةنديَن هةظبةندى ب ثةروةردةكرنا خيَزانىَ ظة
هةى
د ئةظىَ
خشتةيا سلال دا، هةذمارا ئةوان ثةنديَن تايبةت ب هةر يةك ذ ئةنداميَن خيَزانىَ ظة
ديار دبن. دةما رِيَذةيا ئةوان دطةل
سةرجةم ثةنديَن ثةرتووكىَ دهيَنة هةظسةنطكرن و زنجيربةندييا ئةوان ذى
دهيَتة دةستنيشانكرن، ئةظ ئةنجاميَن خوارىَ بدةستظة دهيَن:
ئا ـ سةرجةم
ثةنديَن ناظةرؤكةكا ثةروةردةيى يا خيَزانى هةى (59) ثةندن ب رِيِذةيا (,.16%) ذ تةظايا ئةو ثةنديَن ثيَشييانيَن د كتيَبا ناظبرى دا هاتين و
كةفتينة بةر شرؤظةكارييا ئةظىَ ظةكؤلينىَ. ئةظة ذى ئةوىَ ضةندىَ دطةهينيت كو سةنطا
رِيَذةيى يا ثةنديَن ناظةرؤكةكا ثةروةردةييا خيَزانى هةى بةرامبةر تةظايا ئةوان
ثةندان د ئاستةكىَ نزم دا ية.
ب ـ ئةو
ثةنديَن ناظةرؤكا وان تايبةتن ب خوو و خورسكىَ ظة و باندؤرا وان ل سةر ثةروةردةييا
خيَزانىَ هةى. سةنطا رِيَذةيا وان ذ تةظايا ثةنديَن ئالييَن ديكة مةزنترة. هةذمارا
وان (24) ثةندن ب رِيَذةيا (40.67%) ذ تةظايا ثةنديَن هةظبةندى ب ثةروةردةييا
خيَزانىَ ظة هةى و ب رِيَذةيا (2.45%) ذ تةظايا ثةنديَن كةفتينة د بةر شرؤظةكرنا
ئةظىَ ظةكؤلينىَ دا.
ث ـ ئةو
ثةنديَن ناظةرؤكا وان تايبةتن ب رِؤلىَ دايكىَ ئان ذنبابىَ ظة، وةكو كابانييَن
مالىَ، كو باندؤرا وان ل سةر ثةروةردةييا خيَزانىَ هةية. سةنطا رِيَذةيا وان د
ئاستىَ دوويىَ دا دهيَت. هةذمارا وان (12) ثةندن ب رِيَذةيا (20.33%) ذ ثةنديَن
تايبةت ب ثةروةردةييا خيَزانىَ ظة و ب رِيَذةيا (1.22%) ذ تةظايا ثةنديَن كةفتينة
د بةر شرؤظةكرنا ئةظىَ ظةكؤلينىَ دا.
ج ـ ئةو
ثةنديَن ناظةرؤكا وان تايبةتن ب رِؤلىَ كورِى ظة، كو باندؤرا وى وةكو سنيَلةيةكى و
مةزنتر ذ ئةوى تةمةنى ذى ل سةر ثةروةردةييا خيَزانىَ هةية، سةنطا رِيَذةيا وان د
ئاستىَ سيَيىَ دا دهيَت. هةذمارا ئةوان (9) ثةندن ب رِيَذةيا (15.25%) ذ تةظايا
ثةنديَن هةظبةندى ب ثةروةردةييا خيَزانىَ ظة هةى و ب رِيَذةيا (0.92%) ذى ذ تةظايا
ثةنديَن كةفتينة د بةر شرؤظةكرنا ئةظىَ ظةكؤلينىَ دا.
ض ـ ئةو
ثةنديَن ناظةرؤكا وان تايبةتن ب رِؤلىَ بابى ظة، كو باندؤرا وى وةكو مالخوة و
سةميانىَ مالىَ ل سةر خيَزانىَ هةية، سةنطا رِيَذةيا وان د ئاستىَ ضارىَ دا دهيَت.
هةذمارا وان ذى (8) ثةندن ب رِيَذةيا (13.55%) ذ تةظايا ثةنديَن هةظبةندى ب
ثةروةردةييا خيَزانىَ ظة هةى. و ب رِيَذةيا (0.81%) ذ تةظايا ثةنديَن كةفتينة د
بةر شرؤظةكرنا ئةظىَ ظةكؤلينىَ دا.
د ـ ئةو
ثةنديَن ناظةرؤكا وان تايبةتن ب رِؤلىَ كضىَ ظة و باندؤرا وان ل سةر ثةروةردةييا
خيَزانىَ هةى، سةنطا رِيَذةيا وان د ئاستىَ ثيَنجىَ دا دهيَت. هةذمارا وان (6)
ثةندن ب رِيَذةيا (10.16%) ذ تةظايا ثةنديَن هةظبةندى ب ثةروةردةييا خيَزانىَ ظة
هةى و ب رِيَذةيا (0.61%) ذى ذ تةظايا ثةنديَن كةفتينة د بةر شرؤظةكرنا ئةظىَ ظةكؤلينىَ
دا.
د دةرئةنجاما ئةظان ئاستيَن سلال دا
بدةستظةهاتين، ديار دبيت كو هةذمارا ئةوان ثةنديَن تايبةتن ب ثةروةردةييا خيَزانىَ
بةرامبةر تةظايا ثةنديَن كةفتينة بةر شرؤظةكرنىَ، سةنطا رِيَذةيا وان طةلةكا كيَمة
و جهةكىَ بةرضاظ ناطرن. د ناظ ئةوان ثيَنج ئاستيَن هاتينة دةستنيشانكرى ذى دا،
جياوازييةك د ناظبةرا وان دا هةية. ئةطةر ئاستىَ ئةوان ثةنديَن ناظةرؤكا وان
تايبةتن ب خوو و خورسكىَ ظة، ذ هةر ضار ئاستيَن ديكة بلندتر و كاريطةرتر ذى بيت،
لىَ ئاستيَن ديكة طةلةك دكيَمن ب تايبةتى ئاستىَ ثيَنجىَ كو تايبةتة ب رِؤلىَ
(كض)ىَ ظة د ناظ ثةروةردةييا خيَزانىَ دا، كو شةهنى ناظئينانىَ ذى نية.
ئةوا ثتر ئةظىَ بؤضوونا سلال دسةلمينيت ئةوة،
كو د ظةكؤلينيَن ثيَشتر دا، ئةويَن دةربارةى ثةنديَن ثيَشييان هاتينةكرن، بةحسا
رِؤل و باندؤر و هةذمارا ئةوان ثةندان ناكةن كو ناظةرؤكةكا ثةروةردةييا خيَزانى
هةية. بؤ نموونة:
ـ د. عيزةدين مستةفا رِةسوولى ثيَنجةكيا ثرتووكا
خوة و ب دوو ثشكان دا يا دةربارةى فؤلكلؤرا كوردى (عيزةدين، 1979،
ل101-157) ذبؤ شرؤظةكرنا ثةنديَن ثيَشييان تةرخان كرية. زاراظة و
تيَطةها وان ثيَناسةكرية، دويظضوون ذبؤ ميَذوويا كؤمكرن و ثيَطةها زانستييا ئةوان
ذى كرية. لايةنيَن ئايين و خوداناسى، شظانكارى و مةرِ و مالات، طيا و طوليَن كيظى،
جووت و ضاندن، ئاظديَرى و ئاشظانى، ثيشةسازى و كيمياطةرى، ضةك و سةطظانى، ثارة و
ئابوورى، كار و كارسازى، فةلسةفة و بيرتيذى، وةلاتثاريَزى و ميَرخاسى، ئاشتى و
ثيَكظة ذيان، شةرِ و جةنط و هؤكاريَن وان، ئافرةت و ثيَطةها وىَ يا جظاكى،
رِيَبةرى و رِيَنجبةرى، دةرمان و ساخلةمى، دنيادارى و مالدارى، ميَذوويا جظاكى و
ئاريشةييَن ضينايةتى... ئةظ لايةنة هةموو ب قوولى هاتينة شرؤظةكرن و ذبلى
دةروازةيا ثشكا دوويىَ كو طؤتنةكا ئةريستؤظا يا نظيسكارا سؤظيَتى كو ل هةظؤكةكىَ
دا بةحسا هةظبةندييَن ئةنداميَن خيَزانىَ دكةت. (عيزةدين، 1979، ل121)
ذبلى ئةوىَ هةظؤكىَ هيض ئيَماذةيةكا ديكة
نية كو لايةنىَ ثةروةردةييا خيَزانى هاتبيتة بةحسكرن.
ـ عةلى جزيرى د يةك ذ ظةكؤلينيَن ثةرتووكا خوة
يا دةربارةى ئةدةبا زارةكييا كوردى دا (علي، 2000، ص97 ـ 111) ذبؤ ثةنديَن ثيَشييان تةرخان كرية. هةول داية ب دريَذي
خةباتيَن زؤربةى ئةوان نظيسكاريَن هةولا كؤمكرن و ثؤليَنكرنا ثةنديَن ثيَشييان
داين رِيَزبةند بكةت، ب تايبةتى حاجى جندى و رِوذىَ ليسكؤ، لىَ نةشياية طرنطيا
ئةوى لايةنى شرؤظة بكةت و ئةوىَ ((ظةكؤلينىَ شيان نةبووينة كو ل دؤرا هةموو
بابةتيَن ثةنديَن ثيَشييانيَن كوردى بطةرِيَت)) (علي، 2000، ص102) و جةخت ل سةر هةردوو لايةنيَن جظاكى و سياسى كرينة و ب
دريَذى شرؤظةكرينة. هؤكاريَن ئةظىَ ضةندىَ ذى دزظرِنةظة ذبؤ كو ظةكؤلةرى ئةو
هةردوو لايةن ب فةر و ثيَشتر زانينة. ئان ذى ضىَ دبيت ضو ثةنديَن ثيَوةندى ب
لايةنىَ ثةروةردةيىَ ظة هةى نةهاتبنة بةرضاظيَن وى و ئةطةر هاتبن ذى سةرنجا وى
نةرِاكيَشا بيت.
ـ نةجم خاليد ئةلَوةنى د كتيَبا خوة يا
دةربارةى ثةند و قسةييَن نةستةقيَن شارىَ خانةقين دا، كو ذ سىَ بةشان ثيَكهاتية و
بةشا سيَيىَ ذبؤ ناظةرؤكا ثةندان تةرخانكرية (نةجم، 2008، ل69-109) ئةو ذى كرينة سىَ بابةت و د بابةتىَ ثةند و قسةييَن
نةستةقيَن كؤمةلآيةتى و ئايينى دا، ضار لايةن دةستنيشانكرينة. يةك ذ ئةوان،
لايةنىَ (خيَزان ـ كةس و كار) بووية، ئةو ذى ديسان كرية ضار ثشك و د ثشكا سيَيىَ
دا بةحسا (مندالَ و ثةروةردةكردنى) دكةت و هةشت ثةند شرؤظةكرينة. د ئةوىَ
شرؤظةكرنىَ دا ثيَطةيىَ ثةنديَن ثيَوةندى ب ثةروةردةييا خيَزانىَ ظة ديار نابيت و
رِيَذةيا بايةخدانا مرؤظىَ كورد ب ثةروةردةيا خيَزانىَ ظة ناهيَتة
دةستنيشانكرن.
ـ ئؤرديخانىَ جةليل و جةليلىَ جةليل د (كتيَبا
زارطؤتنا كوردا ـ طؤتنيَت مةزنا) دا، وةها بةحسا بابةتيَن فؤلكلؤرا كوردا دكةن كو
((تيماتيكا ئاقلدارييا ملةت طةلةكى زةنطين و فرةهة، هةزكرن و دلسؤزييا وةليَت،
شةرةفا مالىَ و خاكا كو مرؤظ لىَ ذيا، تةربييةتكرنا جيلىَ نوه لسةر رِيَيا باظ و
كالان، هزكرنا كار، دةلالى و ميَظانهزى، دلسؤزى و رِاستى، مرؤظايةتييا هيَذا،
دلسؤزى د هزكرنىَ و دؤستايةتييةدا ئةظان هةموو ب ئاوايةكى ضاك و ضالاك د فؤلكلؤر و
ئاقلمةندييا كوردى دا هاتنة خويا كرن (ئؤرديخان، 2009، ل11-12)
ذبلى ئةوىَ ثةيظا تةربييةتكرنا جيلىَ نوه و
نموونةكىَ دةربارةى طوهديَريا زارؤكةكى ذبؤ بابىَ خوة، ضى يىَ ديكة دةربارةى
ثةروةردةكرنا خيَزانىَ نةهاتية طؤتن. ثتر بايةخ ب لايةنيَن جظاكى و ئابوورى و
سياسى داية و ب دريَذى شرؤظةكرينة. ئةظة ذى ئةوىَ ضةندىَ دطةهينيت كو ئةوان هةردوو
نظيسكاران بةحسا بزاظا كؤمكرن و ضاثكرنا ثةنديَن ثيَشييان د ماوةيىَ (250) دوو سةد و ثيَنجةه سالان دا كرية و بابةتىَ
ثةروةردةكرنا خيَزانى جهىَ ثويتةدانا وان نةبووية. ئةوا ئةظىَ بؤضوونىَ ثتر
سةررِاست دكةت ئةوة كو ئةوان د بةحسا طؤتارا (خو ـ خةيسةتىَ كوردا د قسة و
مةتةلؤكيَن ملةت دا ثيشاندايى) يا نظيسكارىَ ئنطليزى ئىَ. نؤئيَل ذى دا، ئاماذة ب
ضةندين ناظنيشانيَن مةتةلان كرية وةكو ((ذن هيَنان و ميَركرن، ذن، مالدارى و
بةلةنطازى، ميَظاندارى، جينارى، ثةيوةندى دطةل توركان)). (ئؤرديخانىَ،
2009، 28- 29) ب هةمان شيَوة بةحسا
ثؤلينكرنا طؤتارةكا (رؤذىَ. ليسكؤ) ذى هاتية كرن، لىَ ديسان ذ بؤ لايىَ
ثةروةردةكرنا خيَزانىَ ظة نةضووينة..
ـ د
ثةرتووكا (ثةندى ثيَشينان و قسةى نةستةق ـ ناوةرؤكى فيكرى و ئةدةبى) دا، (شوكرية، 1984، ل99-102) بةحسا ثيَوةندييَن ئةنداميَن خيَزانىَ هاتيةكرن، لىَ رِؤلىَ هةر ئةندامةكى
د ضةوانيا بجه طةياندنا ئةركيَن خوة دا ديار ناكةت و رِيَزبةندييا رِادةيا باندؤرا
ئةركيَن وان ذى د رِيَكخستنا كاروباريَن خيَزانىَ دا نةهاتيةكرن. ئةظة ذى كارةكىَ
ئاسايى بووية ذبؤ ئةوىَ نةبةحسكرنىَ، ضونكة ثرتووك ب خوة ذبؤ مةبةستةكا دى هاتية
دانان كو فيكرى و ئةدةبى بووية و ئةطةر د ناظ ئةوان بابةتيَن هزرى دا، هندةك
جاران، هةظبةندييَن د ناظبةرا ئةنداميَن خيَزانىَ دا ليَكدابنةظة و ئةركيَن وان
ييَن جظاكى ذى شرؤظةكربن، ئةظة ئةوىَ رِامانىَ نادةت كو ئةو هةولدان طةهشتينة ئةوى
ئاستى كو هيَليَن طشتى ييَن ثةروةردةيا خيَزانى دةستنيشان بكةن.
ئةظيَن سلال هندةك ذ ئةوان ثةرتووكان بوون، كو
دةربارةى ثةنديَن ثيَشييانيَن كوردينة و تيَدا بةحسا ثةروةردةكرنا خيَزانىَ هاتية
كرن، لىَ ب شيَوةيةكىَ طشتطير و ورد نةهاتية شرؤظةكرن، يةك ذ هؤكاريَن ئةوىَ
ضةندىَ ذى ئةو بووية، كو هةذمارةكا كيَم ذ ثةنديَن ثيَشييانيَن كوردى دةربارةى
ئةظى بابةتى هةنة، ئةويَن هاتينة طؤتن ذى ب شيَوةيةكى رِةمةكى بووينة و
تةمامكةريَن يةكدوو نةبووينة، لةوما سةرنجا ظةكؤلةران بؤ خوة رِانةكيَشاية. هؤكارةكىَ
ديكة ئةو بووية، كو طةلةك ذ ئةوان ظةكؤلةران رِاست و رِاست بةحسا ئةظى بابةتى نةكرية،
بةلكو تيَكهةلى لايةنيَن ديكة ييَن جظاكى يان سياسى يان ئابوورى كرينة و ب كارةكىَ
ثيَويست نةزانية كو وةكو لايةنةكىَ سةربخوة شرؤظة بكةن. سةرةرِاى ئةوان هةردوو
هؤكاريَن هاتينة دياركرن، كةسىَ ذ ئةوان ظةكؤلةران د ناظ شرؤظةكرنيَن خوة دا ئةريَنى
و نةريَنييا ثةنديَن ثيَشييان ذ هةظدوو ظاظيَر نةكرينة و رِيَذةيا وان ذى هةظبةرى
يةكدوو نةكرينة، لةوما سةرجةما ئةوان ثةنديَن ناظبرى د ثولينكرنةكا زانستى دا
نةهاتينة دةستنيشانكرن.
4- ثشكا دوويىَ: ناظةرؤكيَن
ثةروةردةييَن ئةريَنى ييَن ثةنديَن ناظبرى
ذبؤ شرؤظةكرنا ئةوان ثةنديَن ثيَشييانيَن د
ئةظىَ ظةكؤلينىَ دا هاتينة دةستنيشانكرن، باشترة ئةو بها و بؤضوونيَن ئةريَنى ييَن
تيَدا هةين بهيَنة خوياكرن، ثاشان ل دويظ ثيظةريَن زانستا ثةروةردةيى بهيَنة
هةلسةنطاندن، ب تايبةتى ضاخىَ ثيَطةيىَ خيَزانىَ وةكو يةكةيةكا جظاكى ـ ئابوورى يا
بضويك دهيَتة دانان. خيَزان ذى د ثيَكهاتةيا خوة دا ضةندين جؤريَن وىَ ييَن
ئاويَتةيى و ليَكرِاكيَشايى و تةظليهةظى و ناوةكى هةنة. خيَزانا كوردى ذى ثتر ذ
جؤرىَ ناوةكى ((Nuclear ية كو ((ذ ميَر و ذنةك و
زارؤييَن وان ثيَك دهيَت. داكو دابمةزريَت و بةردةوام بيت، خوةديا سةربخوةيا خوةية
و ضةندين ئةركيَن جوداكارى و ضالاك ذى هةنة وةكة زاوزىَ و ثةروةردةكرنىَ)) (بدرخان، 2002،
ص106) ئةركيَن خيَزانىَ ذى ل دويظ
ئالييَن بايؤلؤذى و كؤمةلايةتى و باوةرِخوازى و ئاكارى و ئابوورى... دهيَنة ديار
كرن. د سيستمىَ ثارظةكرنا ئةركان ذى دا (( هةر ئةندامةكىَ خيَزانىَ و طروثىَ
بنةمالىَ ثيَطةيةكىَ ديار و دةستنيشانكرى هةية، هةر ثيَطةيةكى ذى رِؤلىَ خوة هةية)). (ا. ك. س.
ئوتاواى، 1960، ص112) ل دويظ
ثيَطةيىَ هةر ئةندامةكى ذى ئةركىَ وى ديارة و د يةكطرتنا هةموو ئةركان ذى دا دةستهةلاتا
خيَزانىَ ثةيدا دبيت. يةك ذ بنةماييَن سةرةكى ييَن وىَ دةستهةلاتىَ ذى ثرؤسةيا
ثةروةردةيىَ ية. ثةروةردةكرن ذى د ثيَكهاتةيا خيَزانا كوردةوارى دا، وةكو طةلةك
خيَزانيَن ناوةكى ييَن ملةتيَن ديكة، ثتر ئةركىَ دايبابانة كو ((باب ثيشةيا خوة
نيشا كورِىَ خوة ددةت، دارتاش ثيشةيا دارتاشيىَ و هةروةسا ئاسنطةر و كريَكار و
جوتيارو هؤستاو دايك ذى كضيَن خوة فيَرى كاريَن ناظمالىَ و ضاندنىَ و سةغبيَريا خانى
و هندةك جاران ذى ئةو ئةرك دطةهتة فيَركرنا بيروباوةرِيَن ئايينى و ذيانا طشتى)) (ابراهيم، 2006،
ص271) لةوما ذى ل دويظ ئةنجاما رِؤلىَ دايبابان ((هةظبةندييةكا
ثالثيَظةنةرا هيَزدار د ناظبةرا هةموو ئةنداميَن خيَزانىَ ذ كض و كورِان دا ضىَ
دبيت و ل سةر ئةوىَ بنةمايىَ كو هةموو ثشكدارن د رِيَزطرتن و دلثيَظةبوونا
دايبابان دا)) (أحمد زكي، 1959، ص129) و هةر يةك ذ ئةنداميَن خيَزانىَ ب
تايبةتى ذ كض و كورِان، نةدويرة كو هنةك جاران رِؤليَن ئةوان تةظلى هةظببن، لىَ ل
دويظ شرؤظةكرنا ثةنديَن دةستنيشانكرى دا، ثيَطة و باندؤرا هةر يةكى ذ ئةوان
ئةندامان د ثةروةردةيا خيَزانى دا خوياية، و ب ئةظى شيَوةيىَ خوارىَ:
4- 1: باندؤرا رِةوشت و سروشتىَ ئةنداميَن خيَزانىَ:
سروشتىَ مرؤظى د رِةوشت و رِابوون و رِوينشتنا
وى دا ديارة. ضةندين ثةنديَن ثيَشييان ذى جةخت ل سةر ئةظىَ رِاستيىَ دكةن، ب
تايبةتى ئةويَن هزرا خيَزانىَ ظةدطيَرِن و رِاست و رِاست هةظبةندى ب ثةروةردةكرنا
زارؤكان ظة هةية. د ئةوان ثةندان دا، وةسا ديار دبيت كو: هةر كةسةك ل خوة
هةلكةفتيية و دةبيت رِيَضكا نفشىَ خوة بةرنةدةت و دطةل داب و نةريتيَن جظاكا خوة
ذى ئةمةكدار بيت. ئةظة ذى كارةكىَ زةحمةتة و هةر سىَ لايةن ب ساناهى بدةستظةناهيَن.
وةختةكىَ زؤر ثىَ لازمة، لةوما هاتية طؤتن (حةتا من خوة ناس كر من عةمرىَ خوة خلاس
كر؟!). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل98) هةظسةنطيكرنا
ئةظىَ هةظكيَشةيىَ طومان ئيَخستية د ئةنجاميَن وىَ دا. نةهاتية زانين كو نفش
بنةماية يان ذينطة، ب تايبةتى دةما كو دهيَتة طؤتن (ذ وةليا دبن خوةلى و ذ خوةليا
دبن وةلى). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل172) ئةو طومانا د هزرا مرؤظىَ كورد دا درست بووى و د ثةنديَن
وى دا هاتية دةربرِين، دزظرِيتةظة ذبؤ دوو بؤضوونيَن ذ هةظدو جودا:
ئا ـ هندةك وةسا هزر دكةن نفشىَ مرؤظى هؤكارىَ
سةرةكيية د ئاظاكرن و وةرارا سروشتىَ وى دا، مينا دهيَتة طؤتن (عةسلىَ ذنىَ ذنة) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل265) ئةظة ذى ئةوىَ رِامانىَ
دطةهينيت كو سروشتىَ مرؤظى رِةنطدانةظةيا بؤماوةيىَ ية. ئةو ثةنديَن جةختىَ ل سةر
بؤماوةيىَ ذى دكةن، وةسا ديار دكةن كو هةر مرؤظةك ل دويظ نفشىَ خوة دضيت و نفشىَ
وى ذى ثيظةرةكة بؤ ضةوانيا درستبوونا كةسايةتيا وى، هةروةكو هاتية طؤتن (طيا ل سةر
رِثنىَ خوة هشين دبت) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل305) ئان ذى
(تيَذكيَن شيَرا شيَرن). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل82) هةر ل سةر ئةظىَ شةنطستىَ ية،
كو ئةطةر نفشىَ زةلامةكى باش بيت يا فةرة ذنكةكىَ ذى ذ نفشةكىَ باش بينيت داكو
زارؤك ب سةر خاليَن خوة ظة بضن و ذبؤ ئةظىَ ئةطةرىَ هاتية طؤتن (ذنا بينة ذ مالا
دا خوهارزى بدةن ب خالا). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل193) ئةظة ذى خالةكا طرنط بووية ل
جةم كوردان، كو نفشىَ مرؤظى ذ ئاليىَ دايكىَ ظة و ذ ئاليىَ بابى ظة كارتيَكرنيَن
خوة ييَن بؤماوةيى ل سةر وى هةنة و طةلةك جاران ذى وةسا دهيَتة ثةسةندكرن كو نفشىَ
ذ ئاليىَ دايكىَ ظة ثاندؤرةكا ثتر ئةريَنى ل سةر ثةروةردةكرنا زارؤيى هةية، لةوما
هاتية طؤتن (خالا خوهارزى رِاكرن ماما برازى وندا كرن). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل113) ب ئةظى شيَوةيى ((كةسايةتى د ئةنجاما تةظليهةظبوونا ئةوان هؤكاريَن
بؤماوةييَن ل جةم زارؤكى هةين دطةل كاودانيَن خيَزانا وى درست دبيت و طةشة دكةت)) (عبدالفتاح،
2005، ص342) لةوما ذى هاتية سةلماندن
كو ((هةركةسيَك بيَشك تواناى طؤرِانكارى لة طةشةكردندا هةية. بنةمالَة
وةكو ضوارضيَوةيةكة كة هةم دةكرىَ ئةم طةشةى تيَدا ئاسان بكرىَ و هةميش بةربةستيَك
لةثيَش طةشةكردندا ثيَكبهيَنريَت.)) (كارلؤس، 2012، ل240) ل دويظ ئةظان ثةنديَن ل سلال هاتينة شرؤظة كرن، وةسا
ديار دبيت كو هةردوو حالةتيَن رِيَخوةشكرنىَ و بةربةستكرنىَ د ناظ خيَزانا
كوردةوارى دا هةبووينة.
ب ـ بةروظاذى بؤضوونا سلال، هندةكيَن ديكة وةسا هزردكةن كو ئةو ذينطةيا ئينسان تيَدا
دذيت هؤكارىَ سةرةكيية د درستكرنا سرؤشتىَ وى دا، ضونكة ((هنةك لايةنيَن ئةوىَ
ذينطةها تيَدا دذيت، ئةوان تشتيَن دكةت و كةنطى دكةت دةستنيشان دكةن.)) (ل. س. واطسون، 1984، ص3) مينا دهيَتة طؤتن (كةسىَ دىَ و بابىَ ضىَ نةكت ضاخىَ وى ضيَكت). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل21) ل ظيَرة رِؤلىَ خيَزانىَ د ثةروةردةكرنا زارؤيى دا لاواز دبيت. ئةو طومانا
ل سلال هاتية بةحسكرن ظةدرِةظيت و هةموو سةنطيا ثةروةردةكرنىَ ب تةمايا دةوروبةر و
ذينطةيىَ دمينيت و هةر كةسةك بةرثرس دبيت د ضةوانيا رِيَكخستنا خوو و رِةوشت و
كةسايةتيا خوة دا، لةوما هاتية طؤتن كو (دةظى ـ تةراش ـ ذى دبن دار). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل138) هندةك جاران زيَدةطاظى د طرنطيا ذينطةهىَ دا دهيَنة كرن، كو تةنانةت ئةو
ذينطةيا بابى هةظبةندييَن خوة تيَدا دطةل دةوروبةر دا درستكرين، باندؤرا خوة ل سةر
هةظبةندييَن زارؤيىَ وى ذى دطةل دةوروبةريَن خوة دا هةية، لةوما هاتية طؤتن
(دؤستينيا دؤستىَ خوة بةردة، بةلىَ دؤستينيا دؤستىَ بابىَ بةرنةدة). (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل132) د ئةنجام دا ئةو كةسىَ ب خوةكةفتى و ثشت ب خوة طريَداى و
ل دويظ شيانيَن خوة سةرةدةرى دطةل دةوروبةريَن خوة دا كرى، ئةو ب خوة دىَ
ضارةنظيسا خوة ديار كةت، جا ئةو كةس ذن بيت يان ميَر، لةوما هاتية طؤتن (شيَر
شيَرة ض ذنة ذ ميَرة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل231) هندةك جاران ذى زيَدةطاظى د رِؤلىَ خاك و ذينطةه و دةوروبةريَن مرؤظى دا
دهيَتةكرن، هةتا رِادةيةكى كو ئةو جهىَ خوة تيَدا ناسكرى و ئةو هةظبةندييَن دطةل
خةلكىَ وى جهى هةبووين وةكو ثيرؤزيةكىَ دهيَتة رِاطرتن و دطةهتة ئاستىَ عشقةكا
هةرا زيندى، لةوما هاتية طؤتن (كةوؤ كوى دةرىَ خوةشة؟ طؤت: عةردىَ ئةز لىَ بيم
فةرخ) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل288) ئان ذى
(شيَربنىَ نةينكا دنىَ شيَرينا ل بةر دلىَ منىَ) (مةلا مةحمود ديَرشةوى،
2000، ل235) ضيرؤكا ئةظىَ ثةندىَ ذى هةروةكو د ئةوىَ ثةرتووكىَ دا
هاتية رِؤنظةكرن كو بةحسا سروشتىَ ئةوىَ كضكىَ دكةت يا بووية هةظذينا ميرىَ بؤتان
و دطةل تةدارةك و خانةدانا كؤضك و ديوانيَن وى نةطونجاى و هةر ضاظىَ وىَ ل ذينطةها
ئةوى طوندىَ بضويكىَ ديَم و بيَسةروبةر بووية، ئةوىَ خوة تيَدا ناسكرى و سروشتىَ
وىَ ل وىَ دةرىَ هاتية سةقاكرن، لةوما هاتية طؤتن (تةبيعةتىَ ب شيرى ل شوارىَ تىَ
هيَلان) (مةلا مةحمودىَ ، 2000، ل264) ئان ذى (دويظىَ صةيى سىَ صالا بيَخن د بلويليَدا سالا
ضارىَ دةرخن هةر خوةهرة) (مةلا مةحمود، 2000، ل136) د شرؤظةكرنا ئةظىَ ثةندىَ دا ئاقلمةندةكى بؤ ثاشايىَ خوة سةلمانديية كو
تةبيعةت ثيَشترة ذ فيَركرنىَ. ئةو باوةرِى هيَشتا ثتر لىَ دهيَتن، دةما ل دويظ
سرؤشتىَ مرؤظى برِيار ل سةر كةسايةتييا وى ذى دهيَتةدان، بؤ ئةوىَ ضةندىَ ذى هاتية
طؤتن (هةكة خيارة ذ نويتكظة ديارة). (مةلا مةحمودىَ
ديَرشةوى، 2000، ل372) ل دويظ
ليَكدانةظةيا ثةنديَن هةردوو حالةتيَن سلال، وةسا ديار دبيتن كو كيَم جاران
هةظسةنطييةك د ناظبةرا نفش و ذينطةيىَ دا هةبووية داكو رِؤلةكىَ هةظثشك هةبيت د
درستكرنا رِةوشتىَ مرؤظىَ كورد دا و باندؤرا وىَ ل سةر ثةروةردةكرنا خيَزانىَ دا
هةبيت، بةلكو جةخت ل سةر سروشتىَ مرؤظى كرية و وةكو دياردةيةكا نةطؤرِ
هةلسةنطانديية. ئةظىَ دياردةيىَ ذى دوو حالةتيَن نةريَنى درستكرينة:
-
ئةو رِةوشتىَ د ئةنجاما نةبوونا هةظسةنطييا د ناظبةرا نفش و ذينطةيىَ دا
درست دبيت، هؤكارةكة كو كةسايةتيةكا نةتةندرست ذى ذىَ ضىَ ببيت.
-
ثويتةكا كيَم ب لايةنىَ فيَركرنىَ داية و ثتر جةخت ل سةر لايةنىَ
فيَربوونىَ كرية، كو هةر كةسةك ل دويظ جةوهةرىَ خوة ل دةوروبةران هوى دبيت.
ئةظ هةردوو حالةتيَن سلال
بةروظاذيا ئةوىَ رِاستيىَ نة يا تيؤريَن زانستى سةلماندى، كو رِةوشتىَ مرؤظى
((ثةيوةستة بة دوو هؤكارى سةرةكييةوة، كة بةردةوام كاريطةريى خؤيان لةسةر كةسايةتى
مرؤظ هةية، هةر ئةو دوو هؤكارةشة كة ضارةنووسى مرؤظ ديارى دةكةن، ئينجا ئةطةر ئةو
دوو هؤكارة لةبارو طونجاو بوون بؤ طةشةكردنى تاك ئةوا ذيانى مرؤظ ئاسايى دةبيَت...
ئةو دوو هؤكارةش بؤماوة و ذينطةن)). (كةريم، 2006، ل42) نةبوونا ئةظىَ هةظسةنطيىَ د خيَزانا كوردةوارى دا
ظالاتيةك د ثةروةردةيا وىَ دا درست كرية. د ئةنجام دا، باندؤرا ِرِةوشت و سروشتىَ
مرؤظى، زؤربةى جاران ئةرِينييةكا نيظةرؤ و نةتةمام د ثةروةردةكرنا ئةنداميَن
خيَزانىَ دا هةبووية.
4-2: رِؤلىَ دايكىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
ئةركيَن دايكىَ دناظ خيَزانا كوردى دا، هةردوو
لايةنيَن سةغبيَركرن و ثةروةردةكرنىَ ظةدطرتن. هةر لايةن ذى د ثرؤسةيا رِيَظةبرنا
خيَزانىَ دا تةمامكةريَن يةكن، ضونكة:
ئا ـ د سةغبيَركرنىَ دا، كارامةيى و دةستهةلى
و شارةزايى ثيَويست بوون، داكو بباية ذنةكا مالكةر، ئةظانة ذى ذ بضويكاتيا خوة ظة
د ناظ خيَزانىَ دا فيَردبوو، لةوما ذى ((كةسانى ناو خيَزان ـ بةثلةى يةكةم دايك ـ
طرنطييةكى زؤريان لةسةر ذيان و ضارةنووسى مندالَ هةية)) (كةريم، 1998،
ل99) و ئةو ثةندا دبيَذيت (هةر كةزى
زةرةك سمبيَل صؤرةك ل بةرة) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل357) ئةظىَ رِاستيىَ دسةلمينيت كو ل دويظ سةرثيَهاتيا وىَ دايكىَ (ثيرةذنا
هةكارى) ئايندةيىَ كورِىَ خوة و ثاشةرِؤذا كضا خةلكىَ ذى دةستنيشان كرية. كورِى
ظياية دطةل لةشكةرىَ ميرىَ هةكاريا بضيتة شةرِىَ ميرىَ بؤتان، ب ئةوىَ هيظيىَ
بةلكو بؤ خوة كةزى زةرةكا بؤتان بينيت. دايكىَ شيرةتا وى كر كو هةر كةزى زةرةكىَ
سمبيَل سؤرةكىَ هةى، لىَ ئةوى باوةرِ نةكر هةتا ب ئيَخسيرى كةفتية بةر دةستيَن
سواريَن بؤتان و شير نيَزيكى ستؤيىَ وى بووى. هينطى كورِى طؤت: ئاخ دادىَ!! ئةظىَ
ئاخيَنىَ دلىَ سواريَن بؤتان نةرم كر و زانين كو ئةظ كورِة نازانديىَ دايطؤريانة.
ثرسيار ليَكرن كو ئةظة نةكارىَ ميَرضاكانة ل مةيدانا شةرِى هةوارا خوة بؤ دايكىَ
ببةن. ئةوى سةرهاتيا خوة و دايكا خوة ظةطيَرِا و دةما سمبيَليَن سؤريَن سوارىَ
بؤتى ديتين شيرةتا دايكا وى هاتة بيرىَ. ئةوان ذى سةر خاترا ثيرىَ و ئاقلمةنديا
دايكىَ ئازادكرن.
دايك قوتابخانةيةك بووية و مندال تيَدا
فيَربووينة و دةما مةزن ذى دبوون ـ ب تايبةتى كض ـ هةمان رِؤلىَ دايكىَ دطيَرِاظة
و ذبةر ئةوىَ زةحمةت و تالاتيا دكيَشيت و ئةوىَ حةز و خوةشةويستيا بؤ زارؤكيَن خوة
دةردبرِى و ((بةدةطمةن توندو تيذى لةطةلَ مندالَدا بةكارئةهيَنريَت ئةطةر رِوويةكى
زؤريشى نةدريَتىَ))، (تؤما، 1980، ل135) لةوما ل سةر زارىَ دايكىَ هاتية طؤتن (ذذؤ ذى دةستىَ خوة ب سةر تيَشكيَن
خوة دا تينت دبيَذت: ضى نةرمة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل174) ئةظة ذى ئةوىَ رِاستيىَ دسةلمينيت كو ((هةر ذ دةستثيَكىَ ظة ئةو ثالنةرا
ماكايةتييا دايكىَ ب زارؤكيَن وىَ ظة طريددةت، ثالنةرةكا خوةرسكى ية و
هةظبةندييةكا توند ب هندةك ثيَدظييَن ئورطانيك و ثيَداويستييَن فسيؤلؤطى ظة هةية.
نيشانا ئةوىَ ضةندىَ ذى ئةوة كو ماك طيرؤدةيا زارؤكيَن خوة ية هندى كو بضووكن و
ثيَويستى ب ضاظديَرييا وىَ نة)). (زكريا، د. ت، ص116) ئةركىَ دايكىَ ذى سست دبيت دةما كورِ يان كضيَن وىَ مةزن دبن و ئةو ذى رِؤلىَ
بابى يان دايكىَ دبينن.
ب ـ دةربارةى لايةنىَ دوويىَ ذى ذ ئةركيَن
دايكىَ، كو ثةروةردةكرنا زارؤكى ية. ذ ئةوان ستران و ضيرؤكان دةستثىَ دكر كو ذ
دؤرهيَلىَ دةظةرىَ و سروشتىَ مرؤظىَ كورد دهاتنة وةرطرتن، وةكو سترانا خالخالؤكىَ
ذبؤ ثتةوكرنا هةظبةندييَن جظاكى و حيكايةتا زةنط و بةنطان ذبؤ طوهديَريا
دايبابان.... ئةظة ذى رِاست و رِاست دطةل بؤضوونا (جان جاك رِؤسؤ) ى يةكدى دطرنةظة
دةما ضيرؤكا (رِؤثنسن كروزؤ)ى كرية ((باشترين نامة د ثةروةردةكرنا خورسكى دا، ئةو
يةكةمين كتيَب بوو ئيميلى ظةخوةندييةظة، بؤ ماوةيةكىَ دريَذ ئةظة كتيَبا يةكانة
بوو و د هةر دةمةكى ذى جهةكىَ ناياب د كتيَبخانةيا وى دا هةية و ناظةرؤكا وىَ ذى
تنىَ ئاخفتنيَن مة نابن دةربارةى شرؤظةكرنا زانستيَن سروشتى، بةلكو دىَ رِيَبةرةك
بيت دةما بةرةظ دةربرِينيَن درست دضين و هةردةم مة ظةخوةندنا وىَ ثيَخوةشة هندى
زةوقىَ مة تيَك نةضووبيت)). (جان جاك ،1956، ص317) دايك وةسا دزانيت كو زارؤيىَ وىَ باش ثةروةردة بووية و طةلةك زيرةك و
نازدارة، لةوما د ثةندةكىَ دا هاتية (مةيموين ل ضاظىَ ديا خوةدا خفشة!). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل324) دلؤظانيا دايكىَ د ئةظىَ ثةندىَ دا، د ئاستةكىَ بلند دا
ية.
ب طشتى رِؤلىَ دايكىَ د هةردوو ئاليان دا، وةسا
دهيَتة ليَكدانةظة كو ((د ناظ ماليَدا ذنا كورد كارهزة و بةرمالييةكة ضاكة، ديَكة
نازك و هةرتم رِوولكةنة)). (ئؤرديخانىَ، 2009، ل20) ئةظة ذى سيماييَن ئةريَنييَن دايكىَ نة د خيَزانا كوردةوارى دا، هةر وةكو
رِةنطدانةظةيا وان و ناظةرؤكا ثةنديَن ثيَشييانيَن سلال يةكدوو دطرنةظة.
4- 3: رِؤلىَ بابى د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
رِؤلىَ بابى د خيَزانىَ دا هةر وةكو ((زارؤك
دبينن كو ئةلقةيةكا ثيَكظةطريَدانىَ ية د ناظبةرا مال و جيهانا دةرظة دا، ئةو ذى ب
ئةظىَ ثيَطةيا خوة دكاريت ثيَكهاتةيةكا هةمةجؤرا دياردةييَن ئةظىَ جيهانىَ د
يةكةيةكا رِيَكوثيَك دا درست بكةت)). (ا. سبرجن، د. ت، ل) ل دويظ ئةظىَ بؤضوونىَ و هةروةكو د ثةندا
ثيَشييان دا ذى هاتية (زانا ل بةغدا تىَ مالخوىَ مالىَ يا خوة ضيَتر دزانت)، (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل166) وةسا ديار دبيت كو بابى شارةزايةكا تةمام د كاروباريَن مالا خوة دا هةية.
ئةو شارةزايا ذ هةميان ثيَشتر هةلبذارتنا هةظذينا خوةية، لةوما هاتية طؤتن (ذنا
نةبذيَرة ئةصل خيَرة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل193) ذبلى كاروباريَن ناظمالىَ ذى باب ثتر هةموو ئةنداميَن خيَزانا خوة،
ئاطادارييا وى ذ سةروبةريَن دةرظةى مالىَ هةية. فةرمانيَن وى سةرثشكن و ئةنداميَن
ديكة ملكةضى جىَ ب جيَكرنا وانة، ضونكى ((د خوةرسكىَ ئةظينا بابانى دا بةرئةمرى و
طوهدارى قةنجى و فةزيلةتا سةرةكى ية، نةطوهدارى و بيَئةمرى طونةها سةرةكى ـ و
سزايىَ وىَ ذى زرِبةهركرن و بيَثاركرنا ذ ئةظينا بابانى ية))، (ئيَريك
فرؤم، 2009، ل65) لةوما ئةركىَ وى ية كو
بهاييَن جوان و رِيَنماييَن درست نيشا هةظذين و زارؤييَن خوة بدةت. زارؤك ذى مفاى
ذ ئةزموون و شيرةتين وى وةردطرن و رِيَكارا ذينا خوة ثىَ دةولةمةند دكةن مينا
هاتية طؤتن (ئةز دزانم ئاظ سةر ضرا دضت بةلىَ نابيَذم.). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل324) ئةظىَ ثةندىَ حيكمةتةكا متمانةيى و باوةرِداريىَ تيَدا
هةية، ب تايبةتى دةما باب نهيَنييَن خوة د خيَزانىَ دا ظةدشيَريت. دانةرىَ
ثةرتووكىَ ذى ئةو سةرثيَهاتى ب دريَذى شرؤظةكريية.
4- 4: رِؤلىَ
كورِى د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
كورِ د زنجيربةندييا ئةنداميَن خيَزانىَ دا
ثشتى دايك و بابى ب كةسىَ سيَيةمين دهيَتة هةذمارتن، هةر ضةندة ((بةشى زؤرى تةمةنى
منالَى لةطةلَ ئافرةتا ئةباتةسةر، بةلآم هةر لةطةلَ ثيَى طرت ئيتر لة كؤلآن و
لةطةلَ هاوريَكانيدا كاتى خؤى ئةباتةسةر.)). (تؤما، 1980، ل135) لىَ وةكو دةسةلات و كاريطةرى ثشتى بابى ب كةسىَ دووةمين
دهيَتة هةذمارتن ب تايبةتى ((كورِىَ مةزن كو خوة ب ئاليكارىَ بابى د خيَزانىَ دا
دادنيَت، لةوما مةيلا وى ذبؤ خوة ب زلزانينىَ دضيت، و هةستكرنةكا هيَزدار ب
بةرثرسياريةتيىَ ل نك وى طةشة دكةت)). (أحمد عزت، ب. ت،
ص532) ذبةر ئةوىَ هيَز و دةسةلاتيىَ
ية كو رِؤلىَ كورِی ب ثاريَزظان و بةرطريكارىَ خيَزانىَ دهيَتة دانان.
خيَزان ذى شانازيىَ ب ئةوى كورِى دكةت، كو دةما ل سةر نامووس و ثاوانا مالباتىَ
خوة طورى كرى، لةوما هاتية طؤتن (بةرخىَ نيَر هةر بؤ كيَرىَ ية). (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل46) ذبلى ئةوىَ
دةسةلاتيىَ هةر زوى كورِ خوة فيَرى كةد و كاسبكاريىَ دكةت، داكو ثشت ب خوة ببةستيت
و رِيَظةبةريا مالا خوة يا داهاتى بكةت. بؤ نموونة: ئةو ثةندا دبيَذيت (مالىَ نةكة
نة ذ كؤرِىَ قةنج و نة ذ كورِىَ خراب را!) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل331)
ئةوىَ بنةمايا زانستى دسةلمينيت كو مرؤظ
مةزنترين سةرماية، ضونكة ((دةما ثويتة ب لايةنيَن ثراكتيكى و رِاهيَنان و
فيَربوونا خةلكىَ دهيَتةدان، ئةو ب خوة دبيتة وةبةرهيَنانةكا طرنط د ثةرةثيَدانا
مرؤظى و خورتكرنا شيانيَن وى ييَن ئةفراندن و داهيَنانىَ دا، هةر ئةو توانا و
شيانن كو ثشكدارييةكا كارا د زيَدةكرن و طولظةدانا سةرمايةيا مرؤظى دا دكةت) (United Nation, 1965, P.12).ئةظة ذى رِاستيةكة هاتية سةلماندن كو ئةطةر ((سةرمايةيا
مادى وةندا بوو دشياندا هةية كو ب رِيَكا هزرىَ جارةكا دى بهيَتة زظرِاندن، لىَ
ئةطةر هزر ذ دةست ضوو مةحالة سةرمايةيا مادى بكاريت ئةوىَ بزظرِينتةظة)). (رياض، 1998،
ص278) دةما كورِ دطةهتة تةمةنىَ
سنيَليىَ، خةون ب ئةوىَ رِؤذىَ دبينيت كو ببيتة باب، لةوما هاتية طؤتن (عةلؤ عةلؤ
وةرة ملىَ بابىَ خوة!). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل265) هةتا ئةو خةون ذى ببنة رِاستى، كورِ بةرثرسياريةتيا ثاريَزظانى و ريَظةبةرى
و دابينكرنا داهاتيةكىَ بؤ خيَزانىَ ذ بابىَ خوة فيَر دبيت و ئةو فيَربوون ذى
رِيَكىَ خوةش دكةت كو د ئايندة دا ئةو ببيتة باب و رِيَظةبةريا مالةكىَ بكةت.
4- 5: رِؤلىَ
كضىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
كض ثتريا
دةمى دطةل دايكا خوة د مالىَ دا دمينيت و ((بةرة بةرة زؤر ضاك فيَرى ئيش و كار
ئةبيَت و هةتا ئةبيَتة كةيبانويةكى باش)). (تؤما، 1980، ل135) دايك ذى شانازيىَ ب كضا خوة دكةت، دةما وةكى ذنةكىَ
مالىَ برِيَظة دبةت. ئةطةر دايكىَ كضةك زيَدةتر هةبيت، ئةظة ثتر ثىَ سةربلندة و
هاتية طؤتن كو (دايكا دؤ دؤتا ل خوة ددم دؤ لؤتا نة ل هرة ل جزيرا بؤتا؟!.) (مةلا
مةحمودىَ ، 2000، ل146) طةلةك جاران ذى كض خةونىَ ب ئةوىَ رِؤذىَ دبينيت كو ببيتة دايك و زارؤكيَن
خوة ثةروةردة بكةت، لةوما دهيَتة طؤتن (بى كوليكا ل دةرىَ كانيىَ!) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل44) بنةما يا ئةظىَ ثةندىَ ذى ذ سةرهاتيا ئةوىَ كضىَ هاتية، دةما ضووية سةر
كانيىَ و هزريَن ثاشةرِؤذا خوة كرى، كو دبيتة دايك و كورِىَ وىَ دهيَتة سةر
كانيىَ، ئةوىَ كوليلكىَ دبينيت و دةستىَ وى ناطةهتىَ و دكةظيتة د ئاظىَ دا و
دمريت. ئةو كض ذى بيَحةمدى خوة دكةتة طرى و هةوار. ل دويظ ئةوىَ ثةروةردةييا كض د
خيَزانىَ دا فيَردبيت ئةوة كو دةما شوى دكةت، مالخوةيىَ وىَ تؤلازةكىَ ضاك و
ذيهاتى بيت. كض نهيَنييَن ئةظىَ هةلبذارتنىَ ذ دايكا خوة فيَر دبيت. هندةك ذ دايكا
خوة شارةزاتر دبن، لةوما هاتية طؤتن (كةضىَ طان نيشا دايىَ ددان!!). (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل300) ئةو كضيَن شارةزا و هيَذا داخوازييَن وان زؤرن و هةر
كةسةك حةز ذ هةظذينيا وىَ دكةت، لةوما هاتية طؤتن (بلا (ضىَ) بت بلا كةضا صىَ
بت؟!). (مةلا مةحمود ديَرشةوى، 2000، ل50) ل دويظ داب و نةريتيَن جظاكيَن رِؤذهةلاتى و ب تايبةتى
بوسلمان، كض دبيتة بارطرانييةك ل سةر مليَن براييَن خوة ضونكة ((ثيَدظى
ب ضاظديَرى و ثاراستن و ثويتةثيَدانىَ ية و نابيتة هؤكارةكا هيَز و ثشتطيريىَ،
بةلكو ئةوىَ ضاظىَ ذ يةكىَ دى كو سةميان و
شويرها ئةوىَ بيت. مىَ ئةندامةكا لاوازة و بةرثرسيارييا وىَ ل سةر براييَن وىَ ية
لةوما ذى ضةند هةذمارا وان زؤرتر بيت هةستكرنا برايىَ وىَ يىَ طةنج ب تةناهيىَ
كيَمتر دبيت)). (عبدالرحمن،1999، ص274) ئةو جؤرة كيَشةييَن طةنجان ل جظاكا كوردةوارى دا د ئاستةكىَ مةترسى دا
نينة، ضونكة ل ((زؤربةى جظاكيَن سةرةتايى و ثاشكةفتى دا، كيَشة و ئاريشةييَن
قؤناغا سنيَلةيىَ ناطةهنة رِادةيىَ قةيرانىَ))، (أحمد زكي، 1959، ص186) لةوما ذى خيَزانا كوردةوارى ب رِيَيا داب و نةريتيَن
جظاكىَ و ثرةنسيثيَن ئايينى ئةوى لايةنىَ ثةروةردةكرنا زارؤكان د ئةوىَ قؤناغىَ دا
كونترؤل دكةت.
ل دويظ ئةظان ثةنديَن سلال، د سيستةما خيَزانى دا، هةر يةك ذ ئةنداميَن
وىَ، رِؤلىَ خوة هةبووية د ضةسثاندنا ثةروةردةيةكا درست دا. تيؤرا سيستةمى ذى
ئةظىَ بؤضوونىَ سةررِاست دكةت كو ((ئةندامانى بنةمالَة بةيةكةوة وابةستةن، كةواتة
دلَةرِاوكىَ ئةنداميَكى بنةمالَة يا بةشيَك لةم سيستةمة بةشيَوةى طشتى كاريطةرى
لةسةر هةموو سيستةمةكة دةبىَ و هةموو ئةندامةكان بةجياوازى توندى و كةمى دركى
ثيَدةكةن)). (كارلؤس،2012، ل219) د ئةظىَ وةكهةظيىَ ذى دا لايةنىَ ئةريَنيىَ ثةروةردةييا خيَزانا كوردةوارى
خويا دبيت.
5- ثشكا سيَيىَ: ناظةرؤكيَن
ثةروةردةييَن نةريَنى ييَن ثةنديَن ناظبرى
ئةنداميَن خيَزانىَ هةر يةكى رِؤلىَ خوة هةبووية د ثةروةردةكرنةكا
هةظثشك دا، ب تايبةتى دايك و باب و ئةو زارؤكيَن مةزن بووين و هيَشتا جودا
نةبووينة كو خيَزانةكا ديكة يا نوى ثيَك بهينن. ب نةبوونا بةرنامةرِيَذييةكا درست
ذى د ئارةستةكرنا وىَ دا، ((بنةمالَة بة دوو طرووث دابةش دةكرىَ: ثةروةردةكار و
ئازاردةر، كة هةردوو جؤر ثلةى جؤراوجؤريان هةية)). (كارلؤس، 2012، ل220) دةربارةى ئةظىَ رِةوشىَ ذى مة ض بةلطةييَن باوةرِثيَكرى
د بةردةست دا نينة، كو بنةمالة يان خيَزانا كوردةوارى ئةو جؤرة بةرنامةية
هةبووينة، ذبلى هندةك ضالاكييَن زارةكى مينا ثةنديَن ثيَشييان كو ((طرنطييةكى زؤر
دراوة بة ثةيوةندى ناومالَ و هةموو ئةندامانى خيَزان بة تايبةتى و خيَزان بة
تيَكرِايى و رِيَكخستنى ثةيوةندى نيَوانيان.)) (شوكرية، 1984، ل100) لةوما هندةك خيَزانيَن وان د طرووثىَ ئازاردةر خوة دبيننةظة، هةروةكو د
رِؤليَن ئةنداميَن وىَ ذى دا خوياية و ئةو ثةنديَن ثيَشييانيَن هاتينة
دةستنيشانكرن ئةوىَ ضةندىَ دسةلمينن:
5- 1: رِؤلىَ نةريَنى يىَ رِةوشت و سروشتى مرؤظى:
ذ ئاليىَ رِةوشت و سروشتىَ مرؤظى ظة، هندةك
بؤضوونيَن نةريَنى د ثةنديَن ثيَشييان دا رِةنطددةنةظة، ب تايبةتى ئةويَن نفشىَ
مرؤظى دكةنة رِيَطر ذبؤ ثةروةردةكرنةكا درست، مينا ئةظىَ ثةندا ب شيَوةيةكىَ بنبرِ دبيَذيت (كاريتة ذ كفرا رِانابن) (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل295) كو ئةطةر كةسةك بكيَرخوة نةهاتبيت ئةظة زارؤ و نةظى و نةظيضرِكيَن وى
بكيَرناهيَن و رِيَيا سةركةفتنىَ ل بةر وان طرتية. يان ذى ئةظىَ ثةندا دبيَذيت
(كةضكا قةرةض نابت خاتوين!) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل289) .كو ئةطةر كةسةك ذ خيَزانةكا دةرؤزةكةر و كارنةكةر بيت، ئةظة ضو رِاهينان و
ثةروةردةكرن رِةوشت و رِةفتاريَن وى سةررِاست ناكةن. هندةك ثةنديَن ديكة هةنة
دةولةمةندى و كةتخوةدايىَ دكةنة ثيظةر ذبؤ كةسايةتيا مرؤظى، مينا دهيَتة طؤتن
(هةييبة كورِىَ صةيى بة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل360) ل
ظيَرة زةنطينى ذى وةكو ثيظةرةكا ئةريَنى دهيَتة ديتن و نةريَنيا نفشىَ وى كةسى
ثةردةثؤش دكةت.
بةروظاذى بؤضوونيَن سلال، هندةك ثةند جةخت ل
سةر ظةشارتنا كيماسييَن كةسةكى دكةن و هةموو شانازيا وى ئةوة كو يةك ذ بابكالك و
مالباتا وى ناظودةنطىَ خوة هةبووية، مينا دهيتة طوتن (كةضةلؤ موى ب سةرىَ تةظة
نينن! طؤت: كةزييَن خالةتا من ل كةماخا دكةظن). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل290) قةدر و
حورمةتيَن خال و مالباتا دايكىَ ثيَطةيةكىَ مةزن د ثةنديَن ثيَشيان دا هةية و ذ يا
بابى بلندتر رِادطريت مينا د ئةظىَ ثةندىَ دا خويا دبيت (هيَسترىَ ناظىَ بابىَ تة
ضى ية؟ طؤت: ناظىَ ديا من ماهينة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل372) لىَ ئةو هةظبةنديا
د ناظبةرا خال و خارزايان دا هةر تم ل سةر دلؤظانى و هاريكاريىَ رِيَظةناضيت،
بةلكو هندةك جاران بةرذةوةندييَن كةسيَتى ذى دكةظنة د ناظبةرا وان دا، مينا د
ئةظىَ ثةندىَ دا دهيَتة دياركرن (بى مةسةلا خال و خوهارزى!) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل38) كو كابرايةك ئاشظان بووية و دةما ل دوورظة دبينيت خالىَ
وى يىَ دهيَت و هيَظرانىَ خوة ئيناية ئاشى، هزردكةت كو كابرا خالىَ وى ية و دىَ
مزةكىَ باش دةتىَ. بةرؤظاذى ئةوىَ ضةندىَ ذى خالىَ وى هزر دكةت كو ئاشظان خارزايىَ
وى ية و مزاشىَ ذىَ وةرناطريت.
ذبلى باندؤرا خرابا نفشى ل سةر ثةروةردةكرنا
خيَزانى، ذينطةيىَ ذى هندةك جاران كارتيَكرنا خوة يا سةلبى هةية، ب تايبةتى دةما
دايباب ملكةضى بيروباوةرِيَن نةثسثؤر دبن، لةوما هاتية طؤتن (بى نظشتا مةلىَ) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل38) يان ذى هندةك جاران ذينطةيا دةوروبةر ل بةر ثةروةردةكرنا زارؤكان تةنط دبيت
و طةشةكرنا وان يا هزرى و فيَركارى سنؤردار دكةت و هاتية طؤتن (ماصى ل طؤلا دا
نابن حويت). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل332) ئةظىَ
سنؤرداريىَ ذى باندؤرةكا نةريَنى ل سةر درستكرنا كةسايةتيا مرؤظىَ كورد كريية.
5- 2: رِؤلىَ نةريَنى يىَ دايكىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ
دا:
هةر ضةندة د ئاليىَ جظاكى دا و هةتا رِادةيةكى
د ئاليىَ ئابوورى ذى دا، وةسا ديارة كو ((ذن و كضى كورد زؤر حةز لة كاركردن ئةكةن،
ئازاو دةست رِةنطينن كلآوو بةرِةو لباد دروست ئةكةن)) (مةلا مةحمودى، 1982، ل27) لىَ د رِيَذةيةكا نة يا كيَم ذ ثةنديَن ثيَشيان دا،
رِيَز و حورمةتةكا هةذى نادةنة ذنىَ، ض وةكو دايك و ض وةكو كض د ناظ مالىَ دا، ب
ضاظةكىَ نزم بةرىَ خوة ددةنة شيان و ليَهاتنا وىَ، كو نكاريت مالدارى و
مالخويَياتيىَ بكةت، مينا دهيَتة طؤتن (ئةو مال خراب ببت ئةوا ذن تيَدا ببت
مالخوىَ ) (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل10) ئان ذى (مالخويَتى كةت د دةست ذنيَدا، كةهرك برى و بةرخك
هشت ل بن لظايىَ دا!) (مةلا مةحمود، 2000، ل330) بؤضوونةكا
ديكة هةية كو رِؤلىَ ذنىَ تنىَ ئةوة كو زارؤكان بهينتة دنيايىَ. ئةظىَ بؤضوونىَ
جهىَ خوة د جظاكيَن سةرةتايى و ثاشكةفتى دا هةية، هؤكارا وىَ ذى ئةوة كو دةما
((لةمالَةوةشدا ثياو جلَةوى سةركردايةتى طرتة دةست ذنان نابوودة و رِيسوا و بن
دةستكران، بوون بة كؤيلةى ثياو و كران بة ئامرازيَكى سادة بؤ دروستكردنى منالآن)). (فريدريك، 2005،
ل107) ئةطةر ل دويظ ئارةزوويا
زةلامى ذن نةشيا زارؤكان بينيت، ئةظة ضو ثيَطةيةكىَ هيَذا بؤ ناهيَتة دانان مينا
هاتية طؤتن (كةيفا مة ب خؤناظىَ خوةش بى خوناظىَ ذى كورِةك مرى ئانى!) . (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل290) دايك ذى دةما ضةوساوة بيت و بارىَ وىَ يىَ سةغبيَركرنا
مالىَ و كاروباريَن دةرظةى مالىَ ذى طران بن، تةنانةت ئةطةر سؤز و خوةشتظيا وىَ
زؤر ذى بيت لىَ ئةركىَ وىَ يىَ ثةروةردةكرنا زارؤكان سست و خاظتر دبيت و ذ ثةندا
خةميَن وىَ دا هاتية طؤتن (ماكةرىَ مزطينى ل تة جةحشةك بى، طؤت: بارىَ من ل منة!) (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل325) د هندةك ثةنديَن ديكة دا وةسا ديار دبيت كو ئةطةر دايك
بوو مالخوىَ يا مالىَ، دىَ زارؤكيَن خوة خراب ثةروةردة كةت مينا هاتية طؤتن (ديا
دزا دؤ ترِا دكت، ئيَكىَ ذ كةيفا و ئيَكىَ ذ ترسا). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل146) رِةخنةيةكا زؤر ذى ذ دايكىَ دهيَتةكرن ضاخىَ دبيتة ذنباب
كو جؤداهيىَ دناظبةرا زارؤكيَن خوة و ييَن ميَرىَ خوة دا دكةت و دبيتة ذنةكا
زؤردار و بىَ دلؤظانى، مينا دهيَتة طؤتن (دؤ تشت مرؤظى ددن عةزابىَ، ذنباب و
دةنطىَ دؤلابىَ). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل141) ئةو رِؤلىَ دايكىَ هيَشتا خةرابتر دبيت دةما بؤضوونيَن وىَ وةكو ذنباب
باندؤرىَ ل سةر بابى ذى دكةن، مينا دهيَتة طؤتن (دىَ بى ذنباب، باب ذ خوة بى
زرِباب). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل145) ئةو رِؤل سنؤريَن خيَزانىَ هةميىَ ظةدطريت، ب تايبةتى دةما هةظبةندييَن
زارؤكان ذى تيَكددةت مينا د ئةظىَ ثةندىَ دا خويا دبيت (برايىَ نة ذ ماكىَ نابت
ثسىَ ميَلاكىَ). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل43) رِؤلىَ وىَ ثتر بةرةظ ئالؤزيىَ دضيت دةما هةظبةنديةكا نةدرست دطةل
لايةنةكىَ دةرظةى مالىَ طريَددةت و باندؤرا ئةوىَ هةظبةنديىَ ب خرابى بؤ ئةنداميَن
ديكةييَن خيَزانىَ دزظرِيتةظة، لةوما هاتية طؤتن (دايىَ تو ضما من دهةذينى؟ طؤت:
ئيَك دايىَ ذى دهةذينيت!) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل141) تةنانةت دةما ئةوىَ هةظبةنديىَ زيان و مةترسييةك ذى نةبيت، لىَ بيَئاطاهيا
ئةنداميَن ديكة ذ ئةوىَ هةظبةنديىَ، ب تايبةتى باب و كورِان، طومانةك (Doubt) ل جةم وان
درست دبيت و ((زةلامىَ خيَظةيىَ طومانكةر ذى هةدارا وى نيية و ضاظةرِىَ ناكةت،
بيَحةمدى خوة لةز دكةت كو سةر ب ئةوىَ رِةوشىَ دا ببؤريت و دةرطةهىَ وىَ ل سةر خوة
دابخيت.)) (رالف،
1964، ص130) لةوما ذى طومان بنةمايةكىَ
نةريَنية د ئةوان جؤريَن هةظبةندييَن خيَزانىَ دا.
5- 3: رِؤلىَ نةريَنى يىَ بابى د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا: .
د جظاكا كوردةوارى دا ب تايبةتى ل طوندان ((باب
مالخوةيىَ مالىَ ية و مافىَ مايتيَكرنىَ ل هةر تشتةكى دا هةية، ثيَطةيىَ وى د
خيَزانىَ دا يةكةمينة، ئةنداميَن ديكة ييَن خيَزانىَ د حزوورا وى دا نكارن بثةيظن
يان رِوينيَن ئةطةر دةستويرى ذ ئةوى وةرنةطرتبيتن.)). (باسيلى، 2012، ص171) ضةوساندن هةبووية و دةما رِيَظةبةرىَ خيَزانىَ دهيَتة ضةوساندن، باندؤرا
ئةوىَ ضةوساندنىَ ذى دطةهتة ئةنداميَن ديكة ييَن خيَزانىَ و ظةكؤلينيَن
دةروونزانيىَ ذى سةلمانديية كو ((ئةو بابىَ د كارىَ خوة دا دهيَتة ضةوساندن هةموو
كةرب و كينيَن خوة ب سةرىَ وان دا دادرِيَذيت)) (احمد عزت، ب. ت، ص600) لةوما هاتية طؤتن (تةيرةك هةية
هةمى تةير وى ددن ل بةر نكلا و ئةو ذى تيَذكيَن خوة ددت ل بةر نكلا). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل264) باب رِويىَ خوة وةسا
ترش و تال دكةت و ب توورِةيى ظة سةرةدةريىَ دطةل زارؤييَن خوة دكةت و ب كارةكىَ نزم
دزانيت طةر حةنةك و ب رِويخوةشى دطةل وان بئاخظيت مينا هاتية طؤتن (قوينا خوة نيشا
زارؤكا بكة، بةلىَ دةظىَ خوة نيشا زارؤكا نةكة). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل273) هندةك جاران ذى باب وةسا زارؤييَن خوة
بيَرِيَز و فهيَتى دكةت و ل جةم خةلكىَ ديكة ذى رِيسوا و بىَ حورمةت دبن هةر وةكو
دهيَتة طؤتن (صةيىَ خوةى ضغراندى، خةلكى بةر تىَ فراندى). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل241) خيَزان يةكةيةكا
كؤمةلاتييا بضووكة و ئةركىَ دايبابانة كو كاروباريَن وىَ رِيَك بيَخن و ((يةك ذ
ئةوان ئةركيَن سةرةكى رِيَكخستن و تيَركرنا بالنةريَن سيَكسية)) (ابراهيم، 2006، ص270) لىَ
دةما باب ذ لايةنىَ رِيَكخستنا خيَزانىَ ظة دوير دكةظيت و هةموو مةيلا وى بؤ
لايةنىَ سيَكسى دضيت، ئةوى دةمى شيرازا هةظبةندييَن خيَزانىَ تيَك دضيت و د ئةظىَ
ثةندىَ دا رِاستةوخوة ئاماذة ب ئةظى لايةنى هاتيةكرن (ذنا خوة بةردا ذ نويكا طؤت:
وةرة دا ئةم ببن يار!) (مةلا مةحمودىَ، 2000،
ل219) ئةو
رِؤل هيَشتا خراب دبيت دةما ((هةر ثاشكةزبوونةك ذ لايىَ بابى ظة د ثرؤسسا
ثةروةردةيا خيَزانى دا، هةر دةستداهيَلانةك يان رِةظينةك هةبيت، دىَ سيماييَن وىَ
ييَن نةرينى ل سةر هةموو هةلسوكةظتيَن زارؤكان و ل سةر رِيَ و ضةوانيا تيَكةليا
وان ب هةظال و هؤطران رة ذى ديار بيت)). (خليل،2000، ص313) ئةو
رِؤل ب يةكجارى تيَك دضيت دةما باب ئاريشةييَن خوينداريىَ و سةرئيَشيان بؤ خيَزانا
خوة ثةيدا دكةت و دبيتة هؤكارىَ ثةيدابوونا دذمنداريىَ دطةل خةلكىَ ديكة، لةوما
هاتية طؤتن كو (دوذمنى بابى نابت دؤستىَ كورِى) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل132) و ئةو سةرئيَشى بؤ زارؤكان دمينتةظة و
هندةك جاران دريَذتر دبيت و نةظييَن وى ذى باجا ئةوىَ خرابيىَ ددةن.
5- 4: رِؤلىَ
نةريَنى يىَ كورِى د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
جظاكا كوردى
ب طشتى و ل طوندان ب تايبةتى جظاكةكا بابسالاريية و ذبةر كو كؤرِ نيَرينةيةو
نموونةيىَ ميَرىَ ثاشةرِؤذىَ ية و ثيَطةيىَ وى ل سةر بنطةهىَ ((ثياو طةورةى مالَة)) (شوكرية،
1984، ل100) دهيَتة رِيَكخستن، لةوما
وةسا دهيَتة دانين كو كورِ ذ كضىَ باشترة و ثتر دزانيت و شارةزا و دةستهةلترة، لىَ
مةرج نيية ئةو زانين هةموو جاران ل ئةوى ئاستى بيت، كو بكاريت مالةكىَ برِيَظةببةت
و تةرتيظ و رِيَزبةندييَن دنياداريىَ رِيَك بيَخيت، لةوما هاتية طؤتن (مالخويَتى كةت
دةستىَ كورِى، طيسكىَ صالىَ سىَ جار برِى!) (مةلا، 2000، ل330) هؤكارىَ ئةظىَ بىَ باوةرِيىَ ذى دزظرِيتةظة بؤ ئةوىَ
ضةندىَ كو ((مةحالَة ذينطةو بوارى دةروونى كورِو باوك وةك يةك بن هةر ئةم جياوازى
ذينطة دةروونيةى نيَوان باوك و كورِة كة دةبيَتة هؤى خولقاندنى طرفت و كيَشة)) (كةريم، 1999،
ل82) ئةظة ذى نة ب تنىَ ذ ئاليىَ
بابى ظة، بةلكو دايباب هةردوو د ثشترِاست نينة كو هةتا كورِ مةزن نةبيت و نةبيتة
خوةديىَ مال و حالان، ذ ئاليىَ ذيرى ظة ئاقلىَ وى ناظةجةمييَت، ذ بؤ ئةوىَ ضةندىَ
هاتية طؤتن (ئاقلىَ كورِى ب تةيرا را فرِى) (مةلا، 2000، ل13) ئان ذى دبيَذن (ئاقلىَ كورِى صة تىَ برِى). (مةلا، 2000، ل13) ذ ئاليىَ زانستى ظة ذى ((تشتةكىَ ئاسايية كو خيَزان يا دوودل بيت ل سةر
زارؤيىَ خوة يىَ سنيَلة و سنيَلة ذى يىَ بىَ هةدار بيت و باوةرِيةكا زيَدة ب خوة
هةبيت))، (س. ل. ثريسى،1954، ص369) لةوما
ذى كورِ حةز دكةت زوى مةزن بيت و ببيتة باب، وةكو زةلام بهيَتة سةحكرن و حورمةتا
وى بهيَتة طرتن. ئةو هةلويست هيَشتا لاسةنط دبيت ضةندى بةرةظ لايىَ برايىَ بضويكتر
شؤرببيتةظة، هةتا دطةهتة برايىَ ذ هةموويان بضويكتر و رِةوشا وى ئالؤز دبيت و ب
يةكجارى دهيَتة ضةوساندن، لةوما ل سةر زارىَ وى دهيَتة طؤتن (كويضكاتيا صا، نة
كضكاتيا ـ بضويكاتيا ـ برا). (مةلا، 2000، ل297) برايىَ بضويك ثتر ئةوانى ديكة باوةرِى ب خوة نامينيت و وةكو رِةنجبةرةكىَ
طوهديَر هةر كارةكىَ ثىَ بسثيَرن ب ئةركىَ وى دزانن دةبيت بكةت. هندةك جاران ئةو
ذدةستدانا كةسايةتيىَ دطةهتة ئةوى رِادةيى كو ضاظةرِيَية هةر كةسةك ب ضاظىَ
دلؤظانيىَ سةرةدةيىَ دطةل دا بكةت و خوة ذيَ را بضةمينيت. ذبؤ ئةظى حالةتىَ
سوثاسطوزاريىَ هاتية طؤتن (هةية بيَذى
يارىَ ديا خوة يابؤ). (مةلا مةحمود ديَرشةوى، 2000، ل359) ئةو خةمسارى و ثشتطوهاظيَتنا دايبابان هندةك جاران دبيتة هؤكارىَ ذ
رِيَلادانا كورِيَن مالىَ و ياخى ببن و بةرىَ خوة بدةنة كاريَن خراب و ذ بؤ ئةوىَ
ضةندىَ هاتية طؤتن (يىَ باشتر بةهدينة، ئةو ذى حيز و دز و دةرةوينة!). (مةلا، 2000، ل397) ئةظة ذى خرابترين
لايةنة كو ئةو ثةندا ناظبرى ئاماذةيىَ بؤ دكةت.
5- 5: رِؤلىَ
نةريَنى يىَ كضىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
كض رِةوشا
مالىَ ية، لىَ ب ئةوى مةرجى كو دوو ئةركيَن سةرةكى ب رِيَكوثيَكى جىَ بجىَ بكةت،
ئةو ذى:
ئا ـ هيَشتا
زارؤ ببيتة ثسثؤرا مالىَ و وةكو دايكا خوة كاروباريَن ناظمالىَ ب سةروبةرى فيَر
ببيت. هةتا دطةهتة تةمةنىَ سنيَلةيىَ، دةبيت وةكو بةرماليةكا درست خوة نيشا بدات.
ئةظ خوة نيشاندانة ذبؤ هندىَ ية داكو هةر مالةك حةز بكةت ئةوىَ بكةتة بويكا خوة و
هةر طةنجةك ذى خوةزيا داخوازا وىَ بكةت.
ب ـ سنج و داب
و تيتاليَن جظاكىَ بثاريَزيت و كضينيا خوة ذدةست نةدةت، خوة فهيَتى نةكةت و
مالبابا خوة ذى شةرموزار نةكةت.
سةرةرِاى
ئةظان مةرجيَن قورس و طران ذى، لىَ ((ئافرةتى كورد ناتوانن سةربةست هاوسةر بؤ
خؤيان هةلبذيَرن بةلَكو باوك و براى كضةكة بة هةر كةسيَكى بدات، تواناى قسةكردنى
نيية ئةطةر كورِةكةيشى بة دلَ نةبىَ...هةرضةند رِاى كضةكة وةرئةطرن بةلآم بةقسةى
ناكةن و بة ئارةزووى دايك و باوكى ئةبىَ...)). (مةلا مةحمودى،1982،
ل32) دايك ثتر هةموو ئةنداميَن
خيَزانىَ ضاظديَريا كضا خوة دكةت. يارمةتييا وىَ ددةت، داكو بشيَت ب ئاسايى
سةرةدةريىَ دطةل ئةوى زةلامىَ دبيتة هةظذينىَ وىَ بكةت و ب خوةشى دطةل دا بذيت.
طةلةك جاران دايك د ئةركىَ خوة دا سةركةفتى نابيت، شيرةتيَن وىَ جهىَ خوة ناطرن.
كض ذى ئةوا نةبووى دكةت. هةر وةكو د ثةندىَ دا دهيَتة طؤتن (دايىَ ئةوا تؤ دبيَذى
من ذ دةرداية؟!). (مةلا، 2000، ل134) د
ئةظان كاودانان دا كض ذى ثةشيمان دبيت و دزانيت كو ثاشةرِؤذا خوة ذدةستداية، لىَ
ئةوا ضوويى نازظرِيتةظة و ذ زاردةظىَ ئةوان كضان ئةظ ثةندة هاتية طؤتن (ئةطةر ئةز
بيم كةض ـ كض ـ ئةز دزانم كا ئةزىَ دؤخينا خوة ضةند جارا طرىَ بدم؟). (مةلا، 2000، ل15) د ئةظىَ كةتنىَ دا، كض نةتنىَ ذيانا خوة دئيَختة د مةترسيىَ دا بةلكو طةلةك
جاران كارةساتةكىَ ذبؤ مالباتا خوة و لايةنيَن بةرامبةر ذى درست دكةت.
6- ثشكا ضارىَ: هةظبةركرنا رِيَذةيا ئةريَنى و نةريَنى يا
ثةنديَن ثيَشييان
كارىَ
دةستنيشانكرنا ئةريَنى و نةريَنى يا ثةنديَن ثيَشييان ب ئةنجام ناطةهيت، ئةطةر
رِيَذةيا باندؤرا وان ل دويظ ئةركيَن ئةنداميَن خيَزانىَ نةهيَنة هةظبةركرن.
دكارين ثرؤسا هةظبةركرنىَ ذى ـ ل دويظ شرؤظةكرنيَن ل تةوةرىَ ثيَشترىَ دا هاتينة
كرن ـ د ئةظىَ خشتةيا خوارىَ دا بهيَنة رِيَزبةند كرن:
|
ز |
بابةت |
هة. ثةندان |
ثةنديَن ئةريَنى |
رِيَذةيا وان |
ثةنديَن نةريَنى |
رِيَذةيا وان |
|
1 |
رِةوشت |
24 |
16 |
66.66% |
8 |
33.33% |
|
2 |
دايك |
12 |
3 |
25% |
9 |
75% |
|
3 |
كورِ |
9 |
3 |
33.33% |
6 |
66.66% |
|
4 |
باب |
8 |
3 |
37.5% |
5 |
62.5% |
|
5 |
كض |
6 |
4 |
66.66% |
2 |
33.33% |
|
كؤ |
59 |
29 |
49.15% |
30 |
50.85% |
|
خشتةيا
هةذمار (2): هةظبقةركرنا رِيَذةيا ثةنديَن ئةريَنى و نةريَنى
د شرؤظةكرن و ليَكدانةظةيا هةذماريَن د ناظ ئةظىَ خشتةيا
سلال دا، هنةك رِاستى ييَن نوى دةربارةى ئةريَنى و نةريَنى ييَن بابةت و رِؤليَن
ئةنداميَن خيَزانىَ بدةستظة دهيَن:
1- ئةو ثةنديَن جةخت ل سةر
لايةنىَ رِةوشت و كةسايةتييا هةر ئةندامةكىَ خيَزانىَ دكةن، ذ هةموو لايةنيَن ديكة
ثترن. ل دويظ شرؤظةكرنا ئةوان ثةندان ذى، هةر ئةندامةك بةرثرسيار بووية ذ درستكرن
و ئةنجاميَن رِةوشتا خوة. كةسانيَن ديكة ثالثشتيكرن و هاريكارييا ئةوى بووينة.
كورِان مفا ذ ثيشة و شارةزاييا بابىَ وةرطرتية و كضىَ ذى ذ دةسترِةنطييا دايكا
خوة. ئةظة ذى ئةوىَ ضةندىَ دطةهينيت، دةما كةسانىَ كورد ثشت ب خوة بةستيية،
كةسايةتييةكا سةركةفتى بؤ خوة درستكرية. ذ ئاليىَ سايكؤلؤذييا ثةروةردةيىَ ظة ذى،
ئةظة كارةكىَ درستة، ذبةر كو ضو جاران رِؤلىَ فيَربوونىَ ذ رِؤلىَ فيَركرنىَ
كيَمتر نيية، لةوما رِيَذةيا ئةوان ثةنديَن هةظبةندى ب رِةوشتىَ ظة هةى و جةخت ل
سةر لايةنيَن ئةريَنى دكر سىَ جار هندى ئةوان ثةندان بووينة ييَن جةخت ل سةر
لايةنيَن نةريَنييا وىَ دكر ب رِيَذةيا (24) بةرامبةر (8) ثةندان.
2- ثيَوةرىَ ئةريَنييا ئةوان ثةنديَن هةظبةندى ب
رِةوشتا ئةندامىَ خيَزانىَ ظة هةى، ل دويظ دوو ئاستان دهاتة هةلسةنطاندن: يا يةكىَ
كو ئةو كةس ضةندىَ خلمةت خوةش و دةستهةلة د كاريَن خوة دا. يا دوويىَ ذى ئةو بوو،
كو ضةند شيان هةنة خوة دطةل داب و نةريت و تيتاليَن جظاكىَ بطونجينيت. ل سةر
بياظىَ د ناظبةرا هةردوو ئاستان دا ئازادييا وى دهاتة دةستنيشانكرن و سةربخوةيا
برِياريَن وى ذى دهاتة ثةسةندكرن.
3- باندؤرا رِؤلىَ دايكىَ ل
ثةروةردةكرنا خيَزانىَ دا، ل دويظ ئةوان ثةنديَن ثيَشييانيَن دةستنيشانكرى دا، ب
ثلةيا يةكةمين دهيَت، لىَ ئةو ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ وىَ يىَ نةريَنى دكةن ثترن ذ
ئةوان ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ وىَ يىَ ئةريَنى دكةن. ئةظ جوداوازيية ذى بؤ ذنىَ ظةناطةرِيَت،
بةلكو هؤكارا وىَ دةسةلاتا خوةسةثيَنةرة،
لةوما ل دويظ ئةوىَ دةستهةلاتا دايكىَ هةبووية لايةنىَ نةريَنى خويا دبيت.
بةروظاذى ئةوىَ ضةندىَ ذى، كضىَ ضو دةستهةلات د دةست دا نةبووينة، دىَ بينين
لايةنىَ ئةريَنى ثترة... دةرةنجام وةسا ديارة، كو دةستهةلاتا خيَزانا كوردى ثتر
نةريَنى بووية، لةوما ذى لايةنىَ ثةروةردةيى د ثةنديَن ثيَشييان دا د ئاستةكىَ نزم
دا ية.
4- رِيَذةيا ثةنديَن نةريَنى هندةك
ثترة ذ ثةنديَن ئةريَنى، ئةظة ذى ئةوىَ ضةندىَ دطةهينيت كو ثةروةردةكرنا د ناظ
خيَزانىَ دا ب درستى ثشت ب ثرةنسيثيَن ئايينى و بؤضوونيَن زانستى نةبةستيية. هندةك
هؤكاريَن ئةظىَ ثيَنةطيريىَ ذى ب ثلةيا يةكىَ دزظرِنةظة ذبؤ نزميا بارىَ ئابوورى و
رِيَذةيا بلندا نةخوةندةواريىَ د ناظ خيَزانيَن جظاكا كوردى دا.
5- ئةو ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ
دايكىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا دكةن (12) نة، ثترن ذ ئةويَن بةحسا رِؤلىَ بابىَ
دكةن كو (8)ن، لىَ رِيَذةيا ئةريَنيا ثةنديَن هةردوويان هندى يةكن كو (3) ثةندن.
ئةظة ذى بؤ ئةوىَ ضةندىَ دزظرِيتةظة كو هةردوو ثيَكظة سةرثةرشتى و رِيَظةبةرييا
خيَزانىَ دكةن. ل دويظ شرؤظةكرنا ثةندان ذى ، ئةويَن نةريَنيا رِؤلىَ دايكىَ ديار
دكةن (9) ن. ئةظة ذى بؤ دوو ئةطةران دزظرِيتةظة: يا يةكىَ ، زؤربةى زؤرى ئةوان
نةخوةندةوار بووينة و نةشارةزايةكا بةرتةسك د ئاليىَ ثةروةردةكرنةكا درست دا
هةبووية. ئةطةرا دوويىَ ذى، ئةوة كو طةلةك ذ ئةوان دايكان ضةوساوة بووينة و
نةرِاستةخوة هةولداينة تؤلة و حةيفا خوة ذ دةوروبةران بستينن.
6- دةربارةى رِؤلىَ بابى و كورِى د ثةنديَن شرؤظةكرى دا، وةسا ديار
دبيت كو، هةردوو د ئاستةكىَ نيَزيك يةك دا هاتينة هةلسةنطاندن. رِؤلىَ وان يىَ
نةريَنى كيَمترة ذ يىَ دايكىَ. لةوما ذى هةردوو ض باب و ض كورِ بالادةستترن ذ دايكىَ.
ئةظة ذى ئةوىَ ضةندىَ دطةهينيت كو د خيَزانا كوردى دا، نيَرينة ذ ميَيينةيان
ثيَشتر و زالترن بووينة.
7- رِؤلىَ كضىَ ثيَطةيةكىَ ذ هةموويان بضويكتر
هةبووية د ناظ ثةنديَن ناظبرى دا. د هةمان دةم ذى دا، رِؤلىَ وىَ كةمترين باندؤرا
خوة هةبووية د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا. بةروظاذى ئةوىَ ضةندىَ ذى، هةذمارا
ثةنديَن بةحسا ئةريَنييا رِؤلىَ وىَ دكةن(4) ضار بوونة و رِيَذةيا وان (66,66%) بووية. ئةظ رِيَذةية ذى هندى رِيَذةيا رِةوشت و خوةرسكيىَ بووية،
كو ئةو ذى (66,66%) بووية. ل دويظ ئةظىَ هةظرِيَذةيىَ ذى نمرةيا
ثيظانةيا هةردوويان (2) ية.
8- دايك و كض دوو ئةنداميَن
ميَيينة نة د خيَزانىَ دا، لىَ ئةو ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ دايكىَ كرية ثترن و
زؤربةى ذ ئةوان نةريَنى نة. ئةو ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ كضىَ كرين كيَمترن و زؤربةى
ذ ئةوان ئةريَنى نة. هؤكارا ئةوىَ ضةندىَ ذى دزظرِيتةظة ذبؤ دوو ئةطةران: يا
يةكىَ، دايك و باب و برايان ب ئةركىَ خوة دزانى كو ضاظديَرييا كضىَ بكةن و نازيَن
وىَ ذى هةلبطرن، ضونكة ئةوان كض ب شةرةفمةندييا خيَزانىَ دزانى. يا دوويىَ ذى، كض
ل ذيَر باندؤرا رِؤلىَ رِةوشتىَ بوو. ل دويظ نةريت و تيتالان وةسا دهاتة هزركرن،
كو سنج و رِيَبةرييا ناظمالىَ دوو بنةماييَن سةرةكينة د كةسايةتييا كضىَ دا. ئةوىَ
كةسايةتيىَ ذى جؤرىَ خوازبينى و رِيَبازا ثاشةرِؤذا وىَ ديار دكر.
ئةنجام:
د ئةظىَ
ظةكؤلينىَ دا طةهشتينة ضةند ئةنجامان، ئةويَن طرنط دىَ د ئةظان ضةند خالان دا
دةستنيشان كةين:
1- ثةنديَن ثيَشييان لايةنةكىَ
سةرةكى ية ذ ئةدةبا فؤلكلؤرييا كوردى، طةلةك هةول ذبؤ خرِظةكرن و كؤمكرنا وان
هاتينةدان، لىَ جؤريَن وان ل دويظ مةبةستيَن هةر جؤرةكىَ نةهاتينة ثؤلينكرن. د
نةبوونا ثؤلينكرنةكا زانستى ذى دا، هندةك لايةن ب كيَم و كاسى هاتينة بةحسكرن وةكو
لايةنىَ ثةروةردةيى، هندةكيَن ديكة ذى هاتينة ثشتطوه ئاظيَتن وةكو ثةروةردةكرنا
خيَزانىَ. د هةردوو حالةتان دا، كارىَ
شرؤظةكاران ئالؤز كرية و شرؤظةكرنا ثةندان ذى زةحمةتتر بووية.
2- ثةنديَن ثيَشييان ذ ئاليىَ
زاراظةيا ثيَوانةيى ظة دوو ئيشكاليةت هةنة. ذ ئاليىَ ناظليَنانىَ ظة، هةتا نها ب
ضةندين ثةيظيَن فةرهةنطى دهيَتة ناساندن و ظةكؤلةريَن ئيتؤمؤلؤذى و ئةدةبا
فؤلكلؤرا كوردى ل سةر يةك زاراظة رِيَكنةكةفتينة. ذ ئاليةكىَ ديكة ظة ذى تيَطةها
ثةيظيَن ثيَشييان دطةل ضةندين تيَطةهيَن هونةريَن ديكة ييَن ئةدةبى تيَكهةل بووية
و ثيَدظية تايبةتمةندييَن هةر يةك ذ ئةوان بهيَنة دةستنيشانكرن و خاليَن
جوداكارييَن د ناظبةرا ئةوان دا بهيَنة ظاظيَركرن.
3- هةذمارا ئةوان ثةنديَن
ثيَشييان ييَن بةحسا ثةروةردةييا خيَزانىَ دكةن بةرانبةر سةرجةم ثةنديَن ثيَشييان
ييَن وةكو نموونة هاتينة وةرطرتن هةذمارةكا كيَمة و رِيَذةيا ئةوان ل دويظ ئةو
ثةنديَن هاتينة دةستنيشانكرن ذ (6%) تيَثةرِ ناكةت. ئةظة ذى ئةوىَ رِامانىَ ددةت
كو ثويتة ب ئةظى لايةنى ظة نةهاتيةدان، بةلكو خوةثةروةردةكرن ثتر رِةمةكى بووية و
ئةركىَ هةر ئةندامةكىَ خيَزانىَ بووية خوة دطةل داب و نةريت و تيتاليَن جظاكىَ
بطونجينيت.
4- ئةو ثةنديَن ثيَشييان ييَن
دةربارةى ثةروةردةييا خيَزانىَ هاتينة طؤتن، هةموو د ئةريَنى و درست نةبووينة،
هندةك ذ ئةوان شاش و دذ ب ثرةنسيثيَن ئايينى بووينة، هندةك ذ ئةوان ذى هةردوو
لايةنيَن ئةرينى و نةريَنى تيَدا هةبوونة. دةستنيشانكرنا لايةنىَ ثةروةردةييا درست
د ئةوان ثةندان دا كارةكىَ فةر و ثيَويستة بةرى كو ببنة بةلطة و ميناك و بهيَنة د
بةرنامة و ثرؤطراميَن خوةندنا فةرمى دا.
5- زؤرينةى ثةنديَن هاتينة
دةستنيشانكرن د دؤرهيَلةكا كشتوكالى و ل دويظ رِيَنماييَن ئايينى هاتينة طؤتن و
هندةك ذ ئةوان سنؤريَن خوة ييَن ئاسايى شكاندينة يان ذى بةروظاذى ثرةنسيثيَن
ئايينى و سنج و تورةظانيىَ هاتينة دارِشتن، لةوما ئاراستةكرنا وان ئامانجةكا
نةريَنى هةبووية و مةبةستا وان ذى د خزمةتا ئاظاكرنا خيَزانةكا رِيَكوثيَك دا
نةبووية. زانين و دةستنيشاكرنا ئةوان ئامانج و مةبةستان ذى بةرضاظرِؤنييةكىَ ددةتة
دةوروبةران و ب تايبةتى ئةو كةسيَن د ثرؤسسا ثةروةردةيا فةرمى دا كار دكةن كو
دةبيت بةرنامةرِيَذييةكا نوى يا زانستى د ثةروةردةييا خيَزانييا كوردةوارى دا
بهيَتةكرن.
ذيَدةر و سةروكانى
ب زمانىَ كوردى:
كتيَب:
1- ئؤرديخانىَ جةليل و جةليلىَ
جةليل، زارطؤتنا كوردا ـ طؤتنيَت مةزنا، و: بةدرخان سندى، ضاثخانةى ئاراس،
هةوليَر2009.
2- ئيَريك فرؤم، هونةرىَ
ئةظاندنىَ، و: لةزطينىَ ئاظدةرهمانىَ ضالى، ضاثخانةى وةزارةتى رِؤشنبيرى،
هةوليَر2009.
3- ئيسماعيل حةقى شاوةيس، قسةى
ثيَشينان طوستو لوبون ـ طوتةى مةزنان و فةلسةفى، ضاثخانةى ئةيتام، بةغداد1933.
4- تؤما بوا، ذيانى كوردةوارى ـ
كورتة باسيَكى ذيانى كؤمةلآيةتى و ئةدةبى و رِؤشنبيرى و فؤلكلؤرى نةتةوةى كوردة،
و: حةمة سةعيد حةمة كةريم، ضاثخانةى زانكؤى سليَمانى، سليَمانى 1980.
5- جطةر خوين، طوتنا ثيَشينا، شام
1957.
6- شوكرية رِةسوولَ ئيبراهيم
(دكتؤر)، ثةندى ثيَشينان و قسةى نةستةقى كوردى ـ ناوةرؤكى فيكرى و ئةدةبى، شركة مطبعة الأديب البغدادية المحدودة، بةغدا 1984.
7- عيزةدين مستةفا رِةسوولَ
(دكتؤر)، ليَكؤلَينةوةى ئةدةبى فؤلكلؤرى كوردى، ض2، ضاثخانةى زانكؤى سليَمانى،
سليَمانى 1979.
8- فريدريك ئةنطلَس، بنةضةى
خيَزان و خاوةنداريَتى تايبةت و دةولَةت، و: كةريم مةلا رِةشيد، ضاثخانةى تيشك،
سليَمانى2005.
9- قةناتى كوردؤ، كؤمةلَة تيَكستى فؤلكلؤرى كوردى،
هيَنانة سةر رِيَنووسى كوردى و ساغ كردنةوةو وشة ليَكدانةوة: شوكور مستةفا و
ئةنوةر قادر محةمةد، ضاثخانةى زانيارى كوردى، بةغدا 1976.
10- كارلؤس ئيَل. تامسؤن و لينداب رِادؤلف، رِاويَذ
لةطةلَ مندالَدا، و: محةمةد شةهدى، ضاثخانةى رِؤذهةلآت، هةوليَر2012.
11- كةريم شارةزا ، ثةندى ثيَشينان لة شيعرى
كورديدا، ضاثخانةى كؤرِى زانيارى كورد، بةغدا1976.
12- كةريم شةريف قةرةضةتانى، سايكؤلؤذياى مندالَ ـ
بةشى دووةم،ضاثخانةى زانكؤ، هةوليَر1998.
13- كةريم شةريف قةرةضةتانى،
هةنديَك نةخؤشى و طرفتى دةروونى و كؤمةلآيةتى، ضاثخانةى زانكؤى سةلآحةددين،
هةوليَر1999.
14- كةريم شةريف قةرةضةتانى (دكتؤر)، سايكلؤلؤذياى
طشتى، ضاثخانةى زانكؤى سةلآحةددين، هةوليَر2006.
15- مارف خةزنةدار (دكتؤر)، كوردى توركمانستان ـ
ميَذووـ ئةتنؤطرافيا ـ ئةدةب، ضاثخانةى وةزارةتى رِؤشنبيرى، هةوليَر2003.
16- مةحموود كزةلَ، ثةند و ئامؤذطارى، ضاثخانةى
كامةرانى، سليَمانى 1971.
17- مةلا مةحمودى بايةزيدى، داب و
نةريتى كوردةكان، و: د. شكرية رةسوول، ضاثخانة و ئوفسيَتى (العدالة) بةغدا 1982.
18- مةلا مةحمودىَ ديَرشةوى مشتاخا ضيا ذ طؤتنيَن
ثيَشيا، ض2، ضاثخانا زانكؤى سةلاحةدين، هةوليَر 2000.
19- معروف جياووك، هةزار بيَذ و ثةند، ضاثخانةى
نةجاح، بةغدا 1938.
20- نةجم خاليد ئةلوةنى، ثةند و قسةى نةستةقى كوردى
شارى خانةقين ـ ليَكؤلَينةوةيةكى شيكارى، ضاثخانةى موكريانى، هةوليَر2008.
ب زمانىَ عةرةبى:
21- ابراهيم ناصر (دكتور)، التربية الأخلاقية، دار
وائل للنشر، عمان2006.
22- أحمد رشدي صالح، الأدب الشعبي، منشورات مكتبة
النهضة المصرية، القاهرة1971.
23- أحمد زكي صالح(دكتور)، علم
النفس التربوي، ط6، مكتبة النهضة المصرية، القاهرة1959.
24- أحمد عزت راجح (دكتور)، أصول علم
النفس، مطبعة أشبيلية، بغداد ب. ت.
25- ا. سبرجن انجلش و كونستانس فوستر، كيف تكون أباً ناجحاً،
ت: د. ابراهيم حافظ و د. عبدالعزيز القوصى، مكتبة النهضة المصرية، القاهرة، د. ت.
26- ا. ك. س. ئوتاواى، التربية والمجتمع، مقدمة في
اجتماعيات التربية، ت: د. وهيب ابراهيم سمعان وآخرون، دار الطباعة الحديثة،
القاهرة1960.
27- المهاتما غاندي، التربية الأساسية، ت: د. محمد
الشبيبي، مطابع دار المعارف بمصر، القاهرة1959.
28- باسيلى نيكيتين، الكُرد ـ دراسة سوسيولوجية
وتأريخية، ت: د. نوري طالباني، ط6، مطبعة الحاج هاشم، أربيل2012.
29- بدرخان السندي (دكتور)،
المجتمع الكُردي في المنظور الإستشراقي، ط2، دار ئاراس للطباعة والنشر، أربيل
2002، ص106.
30- جان جاك روسو، أميل أو التربية، ت: عادل زعيتر،
دار المعارف بمصر، القاهرة1956.
31- حامد عمار، في بناء البشرـ دراسة في التغير
الحضاري والفكر التربوي، المركز العربي للبحث والنشر، القاهرة1982.
32- زكريا إبراهيم (دكتور)، سيكولوجية
المرأة، دار مصر للطباعة، القاهرة د. ت.
33- س. ل. ثريسى و ف. ب. روبنسون، علم النفس
والتربية الحديثة، ج1، ت: أحمد زكي محمد، مطبعة لجنة البيان العربي، القاهرة1954.
34- عبدالرحمن محمد العيسوي (دكتور)، علم النفس
والتربية والإجتماع، دار الراتب الجامعية، بيروت 1999.
35- عبدالفتاح أبو معال (دكتور)، أدب الأطفال
وأساليب تربيتهم وتعليمهم وتثقيفهم، دار الشروق للنشر والتوزيع، عمان 2005.
36- علي الجزيري، الأدب الشفاهي الكردي، ط2، مطبعة
أوفسيت هةوليَر، أربيل 2000.
37- ل. س. واطسون، تعديل سلوك الأطفال، ت: د. محمد
فرغلي فراح و د. سلوى الملا، المكتبة الأموية، القاهرة 1984.
38- لطفي الخوري، في علم
التراث الشعبي، دار الحرية للطباعة، بغداد1979.
39- محمد زكي العشماوي (دكتور)، الأدب وقيم الحياة المعاصرة، مؤسسة عبدالعزيز سعود البابطين للإبداع
الشعري، الكويت 2009.
فةرهةنط و
ئينسكلؤثيديا:
ب زمانىَ
كوردى:
40- بةختيار سةجادى و محةمةد مةحموودى، فةرهةنطى
زاراوةى ئةدةبى ـ ئةدةب ـ رِةخنةى ئةدةبى ـ تيؤرى ئةدةبى، ئوفسيَتى دةزطاى ضاث و
ثةخشى سةردةم، سليَمانى2002.
41- بةختيار سةجادى و محةمةد مةحموودى، فةرهةنطى
شيكارانةى زاراوةى ئةدةبى ـ ئةدةب ـ رِةخنةى ئةدةبى ـ تيؤرى ئةدةبى، كوردى ـ
ئينطليزى، ب1، ضاثخانةى وةزارةتى ثةروةردة، هةوليَر 2004.
42- طيو موكريانى، فةرهةنطى مةهاباد، ضاثخانةى
كوردستان، هةوليَر1961.
43- ليَذنةى ئةدةب لة كؤرِى زانيارى كوردستان، زاراوةى ئةدةبى، ضاثخانةى
وةزارةتى ثةروةردة، هةوليَر2006.
44- موحسين عومةر ئةحمةد (دكتؤر)، فةرهةنطى زاراوةى
ئةدةبى، ب1، ضاثخانةى وةزارةتى ثةروةردة، هةوليَر2005.
45-
çiya Mazî, Ferhenga
Gotinên Pêşiyan, çapxîane Maatbaacilik, Istenbul 2005.
46-
Zana Farqînî, Ferhenga Kurdî – Tirkî, Enstituya Kurdî ya Stenbolê,
1992.
ب زمانى
عةرةبى:
47- خليل محسن (دكتور)، موسوعة تربية الأولاد، شركة
رشاد برس للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت2000.
48- رالف ب. وين، قاموس جون ديوي
للتربية ـ مختارات من مؤلفاته، ت: د.محمد علي العريان، مكتبة الانجلو المصرية،
القاهرة 1964.
ب زمانىَ
ئينطليزى
49- United Nation, the Concepts and Definition of Capital
Formation, 1965.
طؤظار:
ب زمانىَ
كوردى
50- مسعود خالد طولى، ضةند طوتنيَن ثيَشييان ييَن وةكهةظ د هةردوو زمانيَن
"كوردى" و "فارسى" دا، ط: ظةذين ذ22 ثائيز2000.
51-
Salih Omeri, Gotinên Pêşiyan, Govara
Roja Nû, Stockholm, Ji 35 -1992.
ب زمانىَ
عةرةبى:
52ـ رياض
بدري ستراك (دكتور)، تنمية الموارد البشرية في الاقتصاد الإشتراكي، مجلة
العلوم التربوية والنفسية، العدد
30 ـ 1998.
ملخص البحث
هذا البحث الموسوم بـ (مضامين التربية الأسرية
في الامثال الشعبية ـ بيدر الجبال في الحكم والأمثال نموذجاً) يتكون من مقدمة و مدخل
و أربعة أقسام:
يبحث القسم الأول عن النسبة المستخلصة للأمثال
ذات المضامين التربوية مقارنة بالعدد الإجمالي للأمثال الموجودة في الكتاب الذي تم
إختياره للدراسة. ويركز القسم الثاني على تحليل تلك الأمثال ذات المضامين
الإيجابية و حسب مستويات أفراد الأسرة. والقسم الثالث يشمل على المضامين التربوية
السلبية وما يترتب على كل فرد من تبعاتها النفسية والإجتماعية والإقتصادية. أما القسم
الرابع فهو مقارنة تحليلية بين المضامين الإيجابية والمضامين السلبية للأمثال. وفي
النهاية تم عرض أهم النتائج التي توصل اليها البحث.
Abstract
This research is titled with (contents of family education– “Threshing
mountains in popular proverbs” as a model) and it contains of an introduction
and two parts: the first part includes the theoretical and conceptual framework
of the popular proverbs concerning it's terminological composition and its
position in popular literature, and it's link with family education.
The second part consists of four themes: the first theme searches the
exact percentage of proverbs with educational contents compared with the total
number of proverbs in this book that has been chosen for the research.
The second theme focuses on analyzing the proverbs that have positive
contents. According to family member’s higharchy levels.
The third theme includes negative educational contents and its impact on
each family member, which with its psychological, social and economical
consequences.
As for the fourth theme, it provides on
analytic comparation between the negative and positive content of the proverbs,
with an explanatory extension classified with an exact number, percentage and
direction of the proverbs which have been selected from the mentioned book. And
at the end the most important conclusions that this research has found, have
been shown.
ثؤختة
ثةنديَن ثيَشييان بياظةكا بةرفرةه د ئةدةبىَ فؤلكلؤرا كوردى دا دطريت. ذ
ئاليىَ تيَرمىَ ظة ئاخفتنةكا كورتبرِ و واتا ضرِة، ذ ئاليىَ تيَطةهىَ ظة ذى رِامان
ذىَ شيرةتكارى و ثةروةردةكرنة. جؤرىَ ثةروةردةكرنىَ ذى د هةر ثةندةكىَ دا
رِةنطظةدانا سةردةمىَ خوة بووية، لةوما لايةنيَن ئةريَنى و نةريَنى تيَدا هةنة، ب
تايبةتى دةما هةظبةندى ب ثةروةردةكرنا خيَزانىَ ظة هةبيت. د ئةظىَ ظةكؤلينىَ دا
هةول هاتيةدان كو لايةنيَن ئةريَنى و نةرينى ييَن ئةوان ثةنديَن ناظةرؤكةكا
ثةروةردةييا خيَزانى هةى ذيَك بهيَنة ظاظيَر كرن، سةنطا رِيَذةيا وان ل دويظ
باندؤرا نفشىَ خيَزانىَ يان ذى كارتيَكرنيَن ذينطةها دةوروبةر بهيَنة هةظبةركرن.
ئةوىَ هةظبةريكرنىَ ذى رِىَ ل بةر ظةكؤلينىَ خوةشكر، كو ل ذيَر رِؤناهيا بنةماييَن
تيؤريَن سايكؤلؤذى ماف و ئةركيَن هةر يةك ذ ئةنداميَن خيَزانىَ ذ دايك و باب و
كورِ و كضان ل دويظ ناظةرؤكا ثةنديَن تايبةت ب ئةوان ظة بهيَنة هةلسةنطاندن. د
ئةنجاما ئةوىَ ظاظيَركرن و هةلسةنطاندنىَ دا، هةر ثةندةكا طوزارشتىَ ذ رِةوشتةكا
درست بكةت هاتية هةلبذارتن ذثيَخةمةت هندىَ، كو دىَ فةرهةنطا سايكؤلؤذييا
ثةروةردةيى دةولةمةند كةت و جهةكىَ شايستة ذى د ناظ ثرتووكيَن ثرؤطراميَن خوةندنا
فةرمى دا طريت.

Post a Comment
بۆچوونا خۆ بنڤیسه