دگەل
گۆڤارا خازر
پ1:
بیرهاتنێن تە ل دەڤەرا ئامێدیێ ل وان خوەندنگەهێن تە مامۆستایەتی لێكری؟
-
هەڤبەندییا من
ب دەڤەرا ئامێدیێ ڤە، ب كارێ مامۆستایەتیێ دەستپێكریە و هەر د نێڤ بوارێ
پەروەردەیێ ژی دا ب داوی هاتییە. ئەو ماوەیە ژی، د ناڤبەرا سالێن (1977- 1988) دا
بوویە و د چار قۆناغێن جودا دا بۆریە. هەر یەك ژ یا دیكە، بۆ من خوەشتر و ب مفاتر
بوویە.
قۆناغا
یەكێ: ل سالا (1977)ێ، وەكو ڕێڤەربەرێ قوتابخانەیا چەمانكێ چوومە دەڤەرا
بەرواری ژێریا. ئاڤاهیێ قوتابخانەیێ بێ سەروبەر بوو، لێ قوتابیێن وێ نموونەیی
بوون. زارۆیێن گوندێن (سۆسیا، چەمانكێ، بانیێ، كانی مازێ، ئاتۆشێ) ب هیڤییا
ئەوێ قوتابخانەیێ ڤە بوون. دوو مامۆستایێن لێهاتی و خودان شیان ژی د گەل من بوون
(ڕەشید ئیبراهیم و حسێن عەلی). خەلكێ گوندی ژی مەرد و نیشتیمانپەروەر بوون.
هاریكار و پشتەڤانێن پرۆسەیا پەروەردە و خوەندنێ بوون. ژبلی كارێ پەروەردەیێ،
ئەز مژویلی كارێ نڤیسین و كۆمكرنا فۆلكلۆری ژی بووم. د هەر دوو ئالیان دا، من
بیرهاتنێن خوەش هەنە. بۆ نموونە ژ ئالیێ هاریكارییا گوندی ڤە. دەما مە بەرهەڤییا
خوە بۆ جەژنا نەورۆزێ دكر. بڕگەیێن ئاهەنگێ ڕێك دئێخستن. شەڤا نەورۆزێ دێ
ئاگری هەلكەین و ڕۆژا دوویێ ژی ل گۆڕەپانەكا نێزیك گەلیێ ئاڤۆكێ ئاهەنگا خوە گێڕین.
قولەكا پێشمەرگەی هاتنە گوندی، ئەوان ژی دلخوەشییا خوە دەربڕی و بەرپرسێ وان
مەحموودی ئێزدی گۆتی: مە ئەركەكێ لەشكری دووری ئەڤێ دەڤەرێ هەیە، ئەگەر ئەو
نەبایە، ئەم ژی دا بەشدار بین، ڕۆژا بیستێ هەیڤی ب هەزاران لەشكرێ عیراقێ سەر ب
دەڤەرێ داگرت. تەراش تەراش دگەڕیان. هەتا ئێڤارەكا درەنگ مانەڤە، پاشی هێدی هێدێ
خوەڤەكێشان. مە نەشیا ئاگری ل سەر بانان هەلكەین. ڕۆژا دوویێ مە ئاهەنگا خوە گێڕا،
هندەك لایەنێن وێ ئاهەنگێ من د ڤەكۆلینەكا خوە دا بەحسكریە كو د هەژمارا (12یا
سالا1983)ێ یا گۆڤارا كاروان دا بەلاڤبوویە. پشتی دوو سێ ڕۆژان، پێشمەرگە
هاتنەڤە و كاك مەحموودی پەسنا ئاهەنگی كر و گۆتی: ئەوان بێ ئۆلان نەهێلا هوین و
ئەم ئاگرێ نەورۆزێ هەلكەین. من ژی گۆتێ: بەلێ مە ئاهەنگا خوە گێڕا و ئاگری ژی
هەلكر. سەرسام بوو، گۆتی: ئەو چەوا بوو، گوندییان گۆتی مە نكاری بوو. من ژی گۆتی:
بەلێ مە د سۆپەی دا و هەوە ژی د دلێ خوە دا هەلكربوو. وەكو هەموو جارێ سوحبەتێن
مە ب نوكتە و قسێن خوەش ب داوی هات.
ل
بارەی كۆمكرنا فۆلكلۆری ژی، هەردەم من گوندی هانددان كو هەر یەكی تشتەكی بزانیت بۆ
من بێژیت دا تۆمار بكەین. ب تایبەتی گۆتنێن مەزنان و پەندێن پێشینان. ئەو
گەهشتبوونە ئەوێ باوەڕیێ، كو ب ئەوی كارێ خوە، دێ خزمەتا زمانێ خوە كەن،
لەوما ب گەرمی ملێ خوە دابوو بەرێ.
ڕۆژەكێ ئەز د پۆلێ ڤە بووم و مژویلی دەرسێ بووم. برادەرەك ب بێهن هەلمایی هاتە
بەر دەری و دەستویری خواست كو كارەكێ وی هەیە. ئەز ژی هاتمە دەرێ من گۆتێ خێرە.
گۆتی: ئەز دچوومە بارەكێ دارا، ل سەرێ ملا هەنێ، مەتەلەك هاتە بیرا من، ترسیام
هەتا بچمە چیای و بێمەڤە ژبیر بكەم، لەوما زڤڕیمەڤە گوندی. من ژی ب سوپاسی ڤە ئەو
مەتەل لێ وەرگرت و پێش چاڤێن وی نڤیسیەڤە. ل گوندێ سۆسیا من پلانا خوە یا كۆمكرن
و چاپكرنا فۆلكلۆری دانا. وەكو پرۆژەیەكی ب ناڤێ (كانی) داڕشت. پرتا یەكێ ژ سێ
پشكان پێكدهات. پشكا یەكێ پەند و گۆتن و
ئیدیەم بوون. پشكا دوویێ تێدەرخستنۆك بوون. پشكا سێیێ مەتەلۆك بوون، ل سالا
1984ێ ل بەغدا چاپبوو. ژبلی فۆلكلۆری، یەكەم كۆمەلا هۆزانێن خوە ژی، هەر ل ئەوی
گوندی من گەهاندە چاپێ.
قۆناغا
دوویێ: ل دەڤەرا بەرێ گارەی بوو. د ناڤبەرا سالێن 1978-1979ێ ل گوندێ شێرانە
بووم. سروشتەكێ جوان هەبوو، خەلكێ وێ ژی سادە و بەلەنگاز بوون. هندەك ژ ئەوان
دەقێن فۆلكلۆری یێن من وێرێ كۆمدكرن ل گۆڤار و ڕۆژنامەیان دا بەلاڤ دكرن، هندەك
ژی بۆ بەرگێ دوویێ یێ (كانی) ئامادەكربوون. گەلەك ژ هەلبەستێن دیوانا (مان)
ئەوا ل سالا 1983ێ چاپبووی من ل وێرێ ڤەهاندبوون. ژ ئەوانا هەلبەستا (تپلێن
زێرین) ل21:
تپلێن
مازیچنەكێ
دناڤـ
تەڕاشێن (گارە) یی
ئاوازا
كڤانەكا مەزن دژەنن ...
پێلێن
شیرێ د ناڤـ مەشكا
بێریا
پەرستگەها دلێ من ماچی كری
پەیڤێن
هۆزانەكا دژوار دڕەنن ...
شیر
و مازی
نیشانێن
دەرگەهێ بۆرجا هەبوونا منن
هەبوونا
من ژ كڕۆمكێ دارمازیەكێ
دەسپێدكەت
لەو
چەپەران
كەزی
و بسكێن مازیچنێ
پاوان
دكەم ..
ناڤبەرا
هەردوو مەمكێن وێ پرا ئاڤا دكەم ..
و ئالایەكێ پیرۆز ب دەستێ منە
ئەو
چاخێ ئازادیێ لێ دەرباز دكەم ..
-
قۆناغا سێیێ:
ل دەڤەرا بەرواری بالا بوو، د ناڤبەرا سالێن (1983-1985)ێ، من هەموو وەختێ خوە
بۆ نڤیسین و چالاكیێن ڕەوشەنبیری تەرخانكربوو. پرۆژەیەكێ تێر و تەسەل پێشكێشی لقا
یەك كربوو، ژبۆ كو ب فەرمی ئەوان چالاكیان بكەین و بیاڤەكێ بەرفرەهێ دەڤەرێ
ڤەگریت. ئەوان بزاڤێن ڕەوشەنبیری و هەولێن كۆمكرنا فۆلكلۆری ئەنجامێن باش هەبوون.
ل سەر ئاستێ نڤیسینێ ژی هندەك هەلبەستێن دیوانا (تولیتا) كو ل سالا (1986)
چاپبوویە و هندەكێن دیوانا (ئەوێن گولان دچینن) كو پێشترێ كەت كەتە من ل گۆڤار و
ڕۆژنامەیان دا بەلاڤكربوون، ئەو هەموو بەرهەمێن ئەوان ڕۆژان بوون. یەك ژ
بیرەوەریێن كو چو جاران ژبیرا من ناچیت. ڕۆژەكێ ل گوندێ ئاسهێ بووم كو دكەڤیتە
بنیا چیایێ گامنێركی بەرامبەر چیایێ مەتینی ل دەڤەرا بەرواری بالا، دوو فڕۆكە
یێن جەنگی یێن عیراقێ هاتن و ل دۆر دەڤەرێ زڤڕِین،
پاشان بۆمبا یێن خوە ل گەلی و نهالێن مەتینی خالیكرن، پتر هەموویان ب گەلیێ
بێشیلێ كەفتن. من و مام عەباسی خوە ل بن قۆرمێ داركەزانەكا مەزن خوە مت كربوو..
ماوەكە نزیكی نەه دەه خولەك بوون.. لێ ل دویڤ هزرا مە ژبۆ ئەوان دەلیڤەیان
ماوەیەكێ گەلەك درێژتر بوو.. دەما ئەو فڕۆكە بەرزە بووین و دنیا بێدەنگ بووی.
زۆربەی خەلكێ گوندێن دەوروبەر قەستا گەلی كرن و ل تانا خەلكێ بێشیلێ و بارەگایێ
پێشمەرگەی چوون، كو ئەو ژی ل پاشیا گەلییەكی بوو. ئەم گەهشتینە گوندی و وێرانكاری
خویا بوو و نیشانێن كارەساتەكا مەزن پێڤە دیار بوون، لێ وێنەیێ پرتێن فیستانەكێ
ژنان ب سەرێ سپیندارێن ئالیێ چەپێ ژ جۆكا گوندی ڤە پتر هەمیان سەرنجا من ڕاكێشا
و دەما من پرسیار كری، گۆتن: ئەو پرتێن
جلكێن هەلاتێ نە، هەلات كچكەكا زارۆك بوو ل ڕەخێ ئەڤێ جۆكێ یاری دكرن و
یەك ژ بۆمبا ب ڕەخ كەفتبوو و پارچە پارچە كربوو و هنەك ژ ئەوان پارچەیان ب سەرێ
سپیندارێ ڤە ماینە. گهوشیم، خوین ل سەرێ من ژگۆڕ دزڤڕی و هەستێن من كەلیان و
ناچاربووم خوە ڤەدەر كر و ئەڤـ پارچە شعرە نڤیسی، كو د دیوانا (شۆڕەشا ئەڤینێ
ماكا ئەڤینیا شۆڕەشان) ل17 دا بەلاڤكریە:
ئەڤـ
فیستانێ ڕەنگ گولگولی،
یێ
( هەلات)ێ ل جەژنێ كڕی
خوێنێ
وەربووی،
سەرێن
دارێن
گەلیێ
هەسپان هێلایەڤە ..!؟
نە
ئالایێ گۆڕستانا دەروێشایە
نە
لەوەندیێ سەرێ چمكێ دیلانایە
دلێ
منە ب ڕستا خەمان هەلاویستی و
سەرەدەركا
ڕێكا
ئازاد وەك زەنگلێ
دهژیێتەڤە
..!؟
ئاوازێن
نوی دڤەهینتەڤە ..
بەلكو
ئیرۆ
هەموو
زێمار ناڤـ خەلەكا
داسە
هەیڤا كوردستانێ
ڕوونێنەڤە
..!؟
-
قۆناغا چارێ:
ل دەڤەرا ئامێدیێ ل سالێن (1986-1988)ێ بوو، دەما حكومەتا عیراقێ وەك دەڤەرەكا
ژ ژیانێ قەدەغەكری دانای و شۆڕەشێ ژی ب دەڤەرەكا ڕزگاركری پاراستی. شۆڕەشێ
قوتابخانە ڤەكرنەڤە. من ژی د كۆمیتەیا بلندا سەرپەشتیكرنا ئەوان قوتابخانەیان دا،
ل لقا یەكا پارتی دیموكراتی كورستان ل گەلیێ زیوەشكان كاردكر. ل دەستپێكێ مە
قوتابخانە ل هەردوو دەڤەرێن گولان (نێروە و ڕێكان) و نهێلێ ڤەكرن، پاشی ل دەڤەرا
بەرواری بالا هەتا سەرێ وەلاتی. ئەڤە ئەزموونەكا نوی بوو، چونكە هەر ژ دانانا
پرۆگرامێن خوەندنێ و ئامادەكرنا مامۆستایان و دابینكرنا ئاڤاهیێن قوتابخانەیان و
هەتا دگەهتە هەلسەنگاندن و تاقیكرنەڤەیان، هەموو ل دویڤ ئیمكانیاتێن كێم و
كاودانێن خوە پاراستنێ دا دهاتنە ئەنجامدان. ل ئەوی ماوەی، هەتا ئەنفالێن هەیڤا
تەباخا 1988ێ ب سەردا هاتین بەردەوام بوو. ئەو ئەزموونا پەروەردەیی من د كتێبەكێ
دا ئەرشیفكریە و دوو جاران چاپ بوویە... چالاكیێن مە یێن ڕەوشەنبیری و ئەدەبی و
پەروەردەیی زۆر بوون. یەك ژ ویستگەهێن هەرە خوەشێن ژینا خوە دادنێم.
پ/2-
سالا چەندێ تۆ چوویە، د ناڤ بیاڤێ یان ژی بێژین كاروانێ ڕەوشەنبیری و نڤیسینێ
دا؟
- ل سالا 1972ێ چوومە دناڤ جیهانا ئەدەبیاتا كوردی
دا، ب دلگەرمی بەرهەمێن كوردی ڤەدخوەندن و هەولا نڤیسینێ ژی دا. نڤیسینێن من ب
هۆزانێ دەستپێكرن. هندەك ژ ئەوان هۆزانێن نەخری د پەرتووكێن خوە دا بەلاڤكرینە.
بەشداربوونا منا ڕاستەخوە ل سەر ئاستێ چاپكرنا بەرهەمان و چالاكیێن گیرسەیی دا ل
سالا 1978ێ دەستپێكر و یا بەردەوامە. هەتا نها ئەو بەهەمێن هاتینە چاپكرن:
8) كۆمەلە
هۆزانن، كو ل ئەڤێ داویێ دا، د دوو بەرگان دا چاپكرینەڤە و ب ناڤونیشانێن:
(سەمایا هەلبەستێن ساڤا) و (حوریێن چیایێ خەمگین).
(18) كتێب ژی ل
بارەی ڤەكۆلین و گۆتارێن زمان و ئەدەب و پەروەردەیی بووینە، كو (5) ژ ئەوان ب
زمانێ عەرەبینە.
من
وێستگەهێن خوەش ژی د جیهانا ڕۆژنامەڤانیێ دا بۆراندینە، چ ئەندامێ دەستەیا
نڤیسینێ یان بەرپرسێ مەلەفەكێ یان ژی ڕاوێژكارێ پەروەردەیی د هندەك ڕۆژنامە و
گۆڤاران دا، وەكو (گازیا خویندكار و لاوان، گزنگ، خەبات، ئاسۆی فۆلكلۆر، پەلكە
زێرینە...) و چ وەكو سەرنڤیسكار وەكو(ئاسۆی پەروەردەیی، ئاسۆی منداڵان، ئاسۆی
فێرخوازان، ێفاق تربویە، پەروەردە و فێركردن ـ كو ب هەردوو زمانێن كوردی و عەرەبی
دەردچوو).
پ/
3- باشترین یان خوەشترین دەم بۆ نڤیسینێ بۆ تە كیژكە؟
-
ئەڤە
پرسیارەكا باشە، لێ گەلەكا نەریتگەراییە و زۆر جاران دووبارە دبیتەڤە... ژبۆ كو
پشتگوه نەئێخین و د هەمان دەم دا لێ بێزار ژی نەبین. ئەزێ وەك بابەت وەرگرم و ل
دویڤ ئەزموونا خوە یا كەسێتی هەلسەنگینم..
ئەگەر دەمێ نڤیسینێ د ناڤبەرا باشیێ و خوەشیێ دا دەستنیشان بكەین، ئەڤە
ئازادییا نڤیسكاری سەرپشكە، كو هەموو مەرج و ئالاڤێن كارێ خوە هەلبژێریت، لێ كێم
جاران ئەو ئازادی بۆ وی فەراهەم دبیت، ب تایبەتی د جڤاكا مە دا، كو بیاڤێ وەشانا
كتێب و ڤەخوەندنا وان یا بەرتەسكە. لەوما نڤیسكار نەشێت دەستێ خوە بۆ كارێ
نڤیسینێ ڤالا بكەت و وەكو پیشە وەربگریت و پێ بژیت. ناچارە كارەكێ دیكە بكەت و
هندەك ژ ئازادیا خوە بۆ دەمێ ژینداریێ تەرخان بكەت. ئەڤە ژی هۆكارەكێ سەرەكییە، كو زۆر نڤیسكارێن
مە بەرێ خوە ددەنە كارێ ڕۆژنامەڤانیێ یان ژی وانەگۆتنێ، ئەو شوینێن ژ هەموویان
گونجانتر ژی سەنترێن ڤەكۆلینێ و ئەكادیمیێن زانستی نە. چونكە ئەو هەر چار پیشە
نێزیكن ژ كارێ وی یێ سەرەكی كو نڤیسینە. ئەو پرس ئالۆزتر دبیت، دەما ئەو پیشەیێ
ژینداریێ هەڤڕكیێ د گەل كارێ وی یێ بەهرەمەندیێ دكەت. د ئەڤێ بەرتەسكرنا
ئازادیێ دا، چەندین هۆكارێن دیكە ژی هەنە، كو هەلبژارتنا دەمێ نڤیسینێ ل ژێر
كۆنترۆلا نڤیسەری دا نەبن، ژ ئەوان:
دەمسالە،
كو دەلیڤەیێن جڤاكی و دەروونی ل دەمسالا بهارێ جیاوازن ژ پاهیزێ. هەروەسا هاڤینێ
د گەل زڤستانێ دا. شەڤێن درێژێن زڤستانێ و سپێدە فێنكێن بهارێ یان ژی ئێڤاریێن
پاهیزێ تایبەتمەندیێن خوە هەنە. د ناڤبەرا ئەوان دا، كەلێنەكا هەستیارا پڕ ڕێگری
هەیە. ژبۆ كو ئەو كەلێن ببیتە بیاڤەكا خوەش بۆ نڤیسینێ، نڤیسەر هەولا لابرنا ئەوا
ڕێگریان ددەت. ئەو هەول و تەقەلا ڕێژەیینە و نڤیسەر خوە د گەل دا دگونجێنیت.
ژییێ
نڤیسەری ژی، باندۆرا خوە ل سەر هەلبژارتنا دەمێ نڤیسنێ هەیە. ئەڤە هەموو ژ
ئالیەكێ ڤە، ژ ئالیەكێ دیكەڤە، هەر نڤیسەرەكی ژبلی دەلیڤەیا نڤیسینێ پێدڤی ب
دەمێ ڤەخوەندنێ ژی هەیە. ئەوا هەردوو كریاران ب ڕەوش و گەشتر دكەت، گەشت و
گەڕیان و هەڤبەندیێن ئەرێنینە ب تایبەتی ل بیست سالێن پێشین. ئەڤە ژی هەڤكێشەیەكە
و گەلەك جاران نڤیسەری ماندی دكەت. ژ دەستپێكێ دەبیت دەمێ ڤەخوەندنێ پتر بیت و
ب شێنەیی ڤێدا بچیت و هەتا ل ناڤەڕاستێ، هندی یەك لێ دهێن و هەڤسەنگییەك د
ناڤبەرا ئەوان دا درستدبیت. پاشی ل دویڤ ئەوێ ئازادییا مە پێشترێ بەحسكری
دەلیڤەیێن هەلبژاتنێ دەستخوەش دبن. ئەڤە هەموو د ڤەڕێژەكا ئاسایی دا دبۆرن، ئەگەر
چو ڕەوشێن تەنگەتاڤێن نالەبار نەهێنە پێش و ژیانێ تێك و پێك نەدەن، وەكو شەڕوشۆڕ
و كۆچكرن و ڕاهێلان و... كو ل چارێكا سەرسالییا بۆری یەكجار مشە بوون و خەلك پێڤە
جارس ببوو، ب تایبەتی نڤیسەرێن پێگیری ب دۆزا مللەتێ خوە ڤە هەیی.
ئەوا
هەڤبەندی ب من ڤە هەیە، پشتی خانەنشینبوونێ من ئازادییەكا ڕەها هەیە. باشترین و
خوەشترین دەم ژی بۆ نڤیسینێ، دكارم بێژم كو باشترین ئەوە وەختێ مێشك چالاك بیت،
خوەشترین ژی ئەوە دەما چو ڕێگری نەبن. ئەوا هندەك جاران بازنەیێ ئەوێ ئازادیێ
سنۆردار دكەت، پەتایا كۆرۆنایێ و وەرچەپا داویێ یا ژیێ پیریێ یە.
پ/4-
چەند بەرهەم ل بەردەستێ تە هەنە ژبۆ چاپكرنێ؟
-
چار بەرهەمێن
ئامادەكری بۆ چاپێ ل بەر دەستێ منن. یەك ژ ئەوان كۆمەلە كورتە چیرۆكن، كو هندەك
ژ ئەوان، پێشتر د گۆڤار و ڕۆژنامەیان دا بەلاڤبووینە. یا دوویێ ل بارەی قۆناغێن
بەراهیكێ یا ڕەخنەیا ئەدەبێ كوردی یە. یا سێیێ ڕۆمانەكە. ئەوا چارێ ژی تایبەتە
ب شانۆیێ ڤە). نها ژی ئەو دەمێ من هەی، پتر ژبۆ ڤەخوەندن و تویژینەڤەیێن ئەدەبی
تەرخانكرینە.
پ/5-
ئەڤان پەیڤان چ ڕامانا خوە ل دەڤ تە هەیە؟
-
ڕەوشەنبیری:
ئەو هەڤسەنگییەیە، یا بهایێن بالا د ناڤبەرا گۆتن و كریاران دا ڕادگریت.
-
گەنج:
پێگەهشتنا هێزا مرۆڤی یە، د قالبەكێ جوانیێ دا هاتیە داڕشتن. هەموو تشت بدەستڤە دهێن ژبلی ئاراستەكرنێ نەبیت.
-
لێبۆرین:
لابرنا ئالیێ خرابیێ یە، ژبۆ كو ئالیێ باشیێ سەربكەڤیت.
پ/6-
پەیڤا تە بۆ نڤیسەرێن گەنج یێن ژ نوی هاتنە د ناڤ كاروانێ نڤیسینێ دا چیە؟
-
خوەندنەكا باش
ژبۆ كو ئەو قۆناغا تێدا دژیت تێبگەهیت. د ئەوێ تێگەهشتنێ دا خوە بناسیت. د ئەوێ
خوەناسینێ دا ئەزموونا خوە یا تایبەت بدۆزیتەڤە. ئەوێ ئەزموونێ بكەتە پشكەك ژ
ئەوێ فەلسەفەیا د خزمەتا پێشكەڤتنا دۆرهێلێ وی دا بیت. ئارمانجا وی یا هەری نزیك
ژی ئەو بیت، كو پێشكەفتنا دۆرهێلا خوە تێكهەلی جیهانا بەرفرەها مرۆڤایەتیێ دا بكەت.
چاڤپێکەڤتن:
جەگەر کەمال یاسین
Post a Comment
بۆچوونا خۆ بنڤیسه