ڕۆژا جيهانيا زمانێ دايكێ

ڕۆژا جيهانيا زمانێ دايكێ

بيرۆكەيا ڕۆژا جيهانيا زمانێ دايكێ ل كۆنگرەيێ رێكخراوا يونسكۆ ل نوڤەمبەرا سالا (1999)هاتە دەستنيشانكرن، كو هەموو سالێ ل (21ێ شوباتێ) بهێتە زيندى كرن. بۆ جارا يەكەمين ژى، ل (21ێ شوباتا 2000) ب فەرمى ئاهەنگ و چالاكى بۆ هاتنە گێڕان. دوهى كو (21-شوباتا 2015) بوو پازدەمين ساليادا ڕۆژا جيهانيا زمانێ دايكێ ل سەرانسەرى وەلاتان بەرز هاتەڕاگرتن.

هەمەجۆريا زمانان، يەك ژ سيمايێن شارستانيەتا مرۆڤايەتيێ. هەلكەفتنەكە و ل سەدساليا بيست و يەكێ بەرز دهێتە ڕاگرتن. ل شوين و دەمێن خوە دا دهێتە پيرۆزكرن. د مادەيەكا كۆبوونەوەيا نەتەوەيێن يەكگرتى(un) دا ل ڕۆژا (16/5/2007)ێ داخواز ژ هەموو ئەندامان هاتەكرن، كو زمانێن دنيايێ ئەوێن خەلك بكاردهينن بپاريزن و بەرينگاريێ ژى ژ مانا وان بكەن. هەر د ئەوێ جڤينێ دا بڕيار هاتەدان كو سالا (2008)ێ ببيتە سالا زمانى و ب ڕێيا هەمەجۆريا زمانى و هەمەجۆريا كەلتوورى كار ژبۆ لێكتێگەهشتنا ناڤنەتەوەيى بهێتەكرن. بازنەيێ ئەوێ سيماييا شارستانيەتێ بەرفرەهتر بوو و هەمەجۆريا ڕەوشەنبيرييا مللەتان ژى ڤەگرت.

هۆكارێ هەلبژارتنا ڕۆژا (21ێ شوباتێ) ژى ژبۆ زينديكرنا ئەوێ هەلكەفتى ئەوە بوو، كو د ئەوێ ڕۆژێ دا ل سالا (1952)يێ قوتابيێن زانكۆيا داكا و زانكۆيا جاگاناس و زانكۆيا پزيشكى ل باژاڕێ داكا خوەپێشاندانەك ئەنجامداى كو زمانێ وانێ يێ نەتەوەيى (بەنگالى) ژى ببيتە زمانێ دوويێ يێ فەرمى ل وەلاتێ وان بەنگلادێش كو ئەوى دەمى دگۆتنێ پاكستانا ڕۆژهەلات، لێ هێزێن پۆليسێ ل نێزيك دادگەها داكا تەقە لێكرن و(4) قوتابى هاتبوونە كوشتن.

پاكستانا ڕۆژهەلات ژى هەرێمەك بوو ژ دەولەتا پاكستانێ پشتى شەڕێ جيهانيێ دوويێ كيشوەرا هندى كو ژ چار وەلاتان پێك دهات (هندستان، پاكستان، بورما و سريلانكا) ل بن حوكمدارييا دەولەتا بەريتانى دا بوو. پاكستانێ ل سالا (1947) سەربخوە يا خوە وەرگرت و هەردوو بەشێن وێ يێن ڕۆژهەلات و ڕۆژئاڤايى يەك حكومەتێ بڕێڤەدبر و زمانێ ئوردو ژى كربوو زمانێ فەرمى. د ئەڤان پێنج شەش سالان دا، سەردەستيا تاكڕەوى نەڕازيبوونێ خەلكى ژێ درستبوو و داخوازا مافێن خوە كرن. داخوازا ژ هەميان پێشتر و ڕەواتر بكارئينانا زمانێ نەتەوەيى بوويە ب شێوەيەكێ فەرمى.

زمانێ نەتەوەيى ئان كو زمانێ دايك، ئان ڕاستر بێژين زمانێ زكماكى، ئاريشەيەكا مەزنا سەدساليا بيستێ بوو. وەلات هەبوو چەندين زمانێن نەتەوەيى تێدا هەبوون و يەك ژ ئەوان د بوو زمانێ فەرمى و يێن ديكە دهاتنە پشتگوه ئاڤێتن وەكو زمانێ ئوردوو ل پاكستانێ و زمانێ فارسى ل ئيرانێ...وەلات ژى هەبوون زمانێن ئەوانێن نەتەوەيى دهاتنە پشتگوه ئاڤيتن و زمانێ دەولەتەكا داگيركەر دبوو زمانێ فەرمى وەكو زمانێ فەرەنسى ل جەزائير. هەندەك حالەت ژى هەبووينە دەما نەتەوەيەكێ بندەست كو زمانێ وى هاتبوو پشتگوهخستن ڕزگار دبوو، ئەوى ژى ب هەمان شێوە زمانەكێ ديكە يێ نەتەوەيەكا ژ خوە بچووكتر پشتگوه دئاڤێت، وەكو زمانى ئەمازيغى ل هندەك وەلاتێن ڕۆژئاڤايا عەرەبى....ب كورتى ئەڤان حالەتان ل سەدساليا بيستێ كێشە و ئاريشەيێن بندەستى و كولەداريێ و چەوساندنێ درست كرن  و گەلەك ژ ئەوان هەتا نوكە ژى نەهاتينە چارەسەركرن. بۆ نموونە كێشەيێن نەتەوەيا كورد و زمانێ وى يێ دايكێ ل كوردستانێ، كو د ناڤ ئەدەبياتێن جيهانێ دا ژى دەنگدابووڤە بۆ نموونە پشتى نڤيسكارێ ئينگلێزى هارۆلد پينتەر (1930-2008) و نڤيسكارێ ئەمريكى ئارسەر ميلەر (1925- ژ گەشتا خوە بۆ توركيا زڤڕينەڤە. هارۆلدى شانۆنامەياا هاتينە ت.

ئەگەر مە بڤێت بەحسا زمانێ دايكێ بكەين، دەبێت ژ لايێ سايكلۆژيێ ڤە شرۆڤەبكەين، كو زمان سيستەمەكە ژ ئاماژە و ڕەمزێن زارەكى و نەزارەكى كو ملەتەك ژبۆ پەيوەنديێن د ناڤخوە دا درست دكەت. ئەو ئاماژە و ڕەمز ژى جهێ تشت و هزر و ڕويدان و هەڤبەندييان دگرن، داكو ب ساناهى ڕامانێن وان بكار بهێن. ڕامانا هەر تشتەكى ژى كۆئەنجاما شارەزا يا مرۆڤى يە بۆ ئەوى تشتى، لەوما ژى جياوازيا ڕامانێت تشتان ژى ل دويڤ جياوازيا تەمەن و ڕەوشەنبيريێ و زيرەكيێ و ڕێژەيا هەڤبەنديا مرۆڤى ب ئەوان تشتان ڤە و ل دويڤ مەودايا ئەوان هەڤبەنديان تێگەهشتن درست دبيت و ئەگەر باندۆرا تێگەهشتنێ نەما ئەڤە سنۆرێن ئەوى زمانى ژى خلاس دبن.

يەكەم هەولا مرۆڤى ژى ژبۆ ئەوێ تێگەهشتنێ ئەوە يا د ناڤبەرا زارۆك و دايكێ دا چێ دبيت. دەنگ و ڕۆناهى دوو ئالاڤێن فيزيكينە كو ئەو تێگەهشتن ل سەر دهێتە ئاڤاكرن. پاشان ل دويڤ گەشەكرنا فيزيكى و ژيرييا زارۆكى زمانەكێ ڕامانبەخش دناڤبەرا دايكێ و زارۆكى دا چێ دبيت و ئەو پەيڤێن درست دبن تێرا ئەوێ هندێ دكەن كو ئەو تێگەهشتنا سلال مە بەحس كرى بهێتە گۆڕێ. زانايێن فەرهەنگناسيا هەر ملەتەكى هەول ددەن فەرهەنگەكا تايبەتا زمانێ زارۆكى دانێن و ب لايەنەكێ پێويست ژى دزانن. د كۆنفرانسێ فەرهەنگا كوردى دا، ئەڤ بابەتە ب گەرمى هاتە بەحسكرن و هاتەپێشنياركرن كو ليژنەيەكا پسپۆر ڕابسپێرن ژبۆ دانانا ئەوێ فەرهەنگێ ... لێ ل دويڤ ئاگاداريا من هەتا نها ئەو هەول ب ئەنجام نەگەهشتيە.

ل ئەڤێ ڕۆژا پيرۆز دا، مە ژى ئاخفتنا خوە هەيە دەربارەى زمانێ دايكێ ل كوردستانێ. كورد دبێژن دەما مرۆڤ دهێتە دنيايێ يەكەمين بارو پشكێن وى يێن حەلال شيرێ دايكێ و زمانێ دايكێ يە. ئەڤ گۆتنە ژ دێرزەمان ڤە هاتيە گۆتن و ئەز باوەڕم كو هندى كورد هەبيت ئەو ژى دێ مينيت و وێ هەر دووبارە بيتەڤە. چونكە كوردى (وەكو سێبەستيان هاينێ دبێژە) يەك ژ وان زماناناييە، كو نهێنيێن وى هين نەهاتنە ئاشكراكرن، دڤێت ئەو بهێنە زەلالكرن. د ئەڤى وارى دا هاينێ ل سەر زمانێن ڕۆژئاڤايا ئيرانێ كار دكەت. هندەك ئەنجامێن ئەو پێرا گەهشتى ئەو بوويە كو زمانێ كوردى د وارێن دەنگانى و گرامەرى و ژكوهاتنا پەيڤان (ئيتيمۆلۆگى)يێ ڤە ب زمانێ پارتهى( ) ڤە گرێددەت.

زمانێ دايكێ ب ڕێيا پەروەردەيێ ڤە پێشدكەڤيت. لێ هەر ژ ئەوى وەختێ هاينێ بەحس دكەت و هەتا نها كێم جاران پويتە ب زمانێ كوردى هاتيەدان. ڕاستيەكا ديرۆكى هەيە، كو يەكەمين نەتەوا ب ئيرانى دپەيڤيت و د وارێن ئابوورى و سياسى دا ب هێزە و دانوستاندنا وێ ب وەلاتێن ڕۆژئاڤا رە هەيە هەر فارسى بوو. پاشان لۆبيا زمانێ فارسى د ئيرانيستيكێ خورتر بوو. ئەڤە بوو سەدەما هندێ كو زمانێن وەكو پەشتۆ و كوردى و بەلووجى بهێن ب پاش گوهخستن.

زمانێ كوردى هەروەكو شەڕەفخانێ بەدليسى دبێژيت و پاشان زۆربەى جوگرافيناسێن زاراڤەيێن ئەوێ بۆچوونێ پەسەن دكەن كو، ژ چار زاراڤەيێن سەرەكى پێك دهێت: (كرمانجيا سەرى، كرمانجيا ناڤەڕاست، گۆرانى، لوڕى) هەر يەك ژ وان ژ چەندين دەڤۆكان پێكهاتيە. هەر يەك ژ ئەوان ب زمانێ دايكێ دهێت ناسكرن و هەموو ژى دبێژنێ كوردى. كورد ژى مەزنترين نەتەوەيە كە وەلاتەكێ سەربخوە نييە و ڕێژەيا هەژمارا وان ل كوردستانێ ل سالا (1995)ێ نێزيكەى 76%  بوو بەرامبەر تەڤايا وەلاتيان وێ. ئەڤە ژى ڕاستەوخوە كار ل پێشڤەبرنا زمانێ دايكێ دكەت.

يەكگرتن و پێشكەفتنا زمانێ كوردى يا ب ئازادى و سەربخوەيا وان ڤە گرێدايە. د قۆناغێن ديرۆكێ دا، كەنگى كوردان هندەك ئۆتۆنۆمى ب دەست ئێخستييە هنگى زمانێ كوردى ژى گولڤەدانەك ب خوە ديتى يە. بۆ نموونە پشتى شەڕێ چالدێرانێ ل سالا (1514)ێ و ب ڕێككەفتا مەلا ئيدريسێ بەدليسى ( ب نوينەراتيا مەزنێن كوردان) دگەل سولتانێ دەولەتا عوسمانى. كوردان هندەك ئازادى دەستكەفت و د ناڤ مەدرەسەيێن ئايينى دا پشكۆژێن زمانێ كوردى سەرێ خوە هەلدا و شاعرێن وەكو مەلايێ جزيرى و ئەحمەدێ خانى د ئاستەكێ بەرز دا هزرێن خوەيێن كوير د زمانەكێ كوردى يێ ڕەوان دا دەربڕين و پەيڤ و تێرمێن زمانێن ديكەيێن وەكو عەرەبى و فارسى د خزموتا زمانێ دايكێ دا بكارهينان. بۆ نموونە مەلايێ جزيرى ئەڤێ شعرا كو ب قنياتەكا عەرەبى هاتبوو نڤيسين و ب فارسى ڕەنگدابووڤە، ئەوى د ئاستەكێ نەكێمتر ژ ئەوان ب زمانێ كوردى يێ ڕەوان ڤەهاندييەڤە:

نەوايا موترب و چەنگى فغان ئاڤێتە خەرچەنگى

وەرە ساقى حەتا كەنگى نەشويين دل ژ ڤى ژەنگى

حەياتا دل مەيا باقى بنوشين دا ب موشتاقى

(ألا يا أيها الساقى أدر كأساً و ناولها)

ڕەوشا زمانێ كوردى ل عيراقێ د ئاستەكێ باشە دايە و قانوونا زمانێن فەرمى ئەوا ل ڕۆژا (2-6-2014) ل پەرلەمانێ عيراقێ هاتيە پەسەندكرن د مادەيا دوويەم دا هاتيە: (زمانێ عەرەبى و زمانێ كوردى دوو زمانێن فەرمى نە ل عيراقێ). ئەڤە ژى جێ ب جێكرنا مادەيا چارێ بوويە يا دەستوورێ عيراقى، كو (زمانێ عەرەبى و زمانێ كوردى دوو زمانێن فەرمى نە ل عيراقێ هەروەها زمانێ دايكێ نە وەكو توركمانى و سريانى.

ل هەرێما كوردستانێ ژى ل دويڤ قانوونا ژمارە (6) سالا 2014 زمانێن فەرمى كرينەپێنج عەرەبى و كوردى و توركمانى و سريانى و ئەرمەنى. و ل دويڤ مادەيا چارێ ژى ژ قانوونا ژمارە (4) يا وەزارەتا پەروەردەيێ: هەر نەتەوەيەكێ مافێ خوەندنێ ب زمانێ خوە هەيە، ل دويڤ ئامارێن سالا پار 2013-2014 (55) قوتابخانەيێن سريانى و (18) قوتابخانەيێن توركمانى هەنە. ئەڤە ژى ئەوێ چەندێ دگەهينيت كو ل ژێر دەسەلاتيا كوردى دا زمانێ دايكێ ئازادە و هەموو نەتەوەيان مافێن خوە هەنە.