وەرارا كارامەیێن قوتابیان د شرۆڤەكرنا دەقێن ئەدەبی یێن كتێبا پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەتی دا

وەرارا كارامەیێن قوتابیان

د شرۆڤەكرنا دەقێن ئەدەبی یێن كتێبا پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەتی دا

١- پێشەكی:

د ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ دە، هەول هاتیەدان هەر سێزدە دەقێن ئەدەبی یێن د كتێبا پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەت دا هەنە بێنە شرۆڤەكرن، كو ب سێ‌ دیالیكتێن كوردی (كورمانجیا باكوور و كورمانجیا ناڤەڕاست و گۆرانی) هاتینە دانان و لدویڤ پێدڤیا شرۆڤەكرنێ‌ ژی دێ‌ هەڤبەندییا ئەوان دەقان ب گولڤەدانا هۆشمەندی و دەروونی و زمانەڤانییا قوتابیێن  پۆلا هەشتێ‌ ڤە هێتە گرێدان. د پشكا ئەدەبی دا، سێزدە بابەتێن ئەدەبی هەنە. پرسیارا ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ ژی ئەوە: بۆچی ئەو بابەت ب ڕێیەكا وەسا نەهاتینە داڕشتن كو دەقێن وان لدویڤ پێڕەوكرنا ڕێبازا تەواوكاری بهێنە شرۆڤەكرن، داكو مامۆستا بكاربهێنن و قوتابی ژی كارامەیێن خوە د شرۆڤەكرنا دەقێن ئەدەبی دا زێدە بكەن؟

ئاریشەیا ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ ل جەم ڤەكۆلەری د ئەڤان خالێن خوارێ‌ دە دیاربوو:

أ‌- د كتێبێن زمان و ئەدەبێ‌ كوردی دە ب گشتی، ڕێنمایێن تەواو دەربارەی شرۆڤەكرنا دەقێن ئەدەبی نینە و بۆ ئەڤێ‌ مەبەستێ‌ ژی هیچ ڕابەرەك بۆ مامۆستایان  نەهاتیە ئامادەكرن.

ب‌- ئیسال ڤەكۆلەر وانەبێژ بوویە ل پشكا زمان و ئەدەبێ‌ كوردی ل كۆلیژا پەروەردێ‌ ل زانكۆیا سەلاحەدین و تێبینی كریە كو كارامەیی یێن خوێندكارێن قۆناغا دوویێ‌ د شرۆڤەكرنا دەقێن ئەدەبی دا نە تنێ‌ نزمە بەلكو شارەزایێن سەرەتایی ژی نینە.

ت‌- ڤەكۆلەر د ئەوێ‌ باوەڕیێ‌ دا بوو، كو هۆكارێن ئەوێ‌ نەشارەزایا خوێندكاران بۆ قۆناغێن فێركرنا بنەڕەتی و ئامادەیی دزڤڕیتەڤە. ژبۆ سەلماندنا ئەوێ‌ باوەڕیێ‌ ژی سەرەدانا چەندین قوتابخانەیێن بنەڕەتی كر و ژ نێزیك ڤە ئاگاداری پلانێن چەندین مامۆستایان بوو و هیچ بنەمایێن زانستی د كارێ‌ وانێ‌ شرۆڤەكرنێ‌ دا نەبوو.

پ‌- ڤەكۆلەری سەرەدانا پەیمانگەها ناوەندی یا مەشق و ڕاهێنانێن مامۆستایان كر و د پلانێن وان ژی دا لایەنێ‌ شرۆڤەكرنا دەقێن ئەدەبی نەبوو.

ج‌- د ئەنجاما ئەڤان خالێن سلال دە، ب درستی هەست ب ئاریشەیێ‌ هاتەكرن و هۆكارێ‌ سەرەكی ژی بۆ هاتە دەستنیشانكرن كو ل بازنەیێ‌ سێیێ‌ (پۆلێن 7، 8، 9) یێ‌ قۆناغا بنەڕەتی دەستپێ‌ دكەت و ژبۆ زێدەتر جەختكرن و بەرەڤ كارەكێ‌ هویرتر كتێبا ناڤەڕاستا وێ‌ قۆناغێ‌ (پۆلا هەشتێ‌) وەكو نموونە هاتەوەرگرتن.

بایەخدانا ڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ ژ دوو ئالیان ڤە بەرچاڤ دبیت: ژ ئالیێ‌ تیۆری ڤە هەول ددەت دەقێ‌ شعرێ‌ بناسینیت و زمان و تەكنیكێن وێ‌ ژی لدویڤ پرەنسیپێن ڕەخنەیا نوی یا ئەدەبی شرۆڤە بكەت.

ژ ئالیێ‌ پراكتیكی ژی ڤە، لدویڤ ڕێبازا تەواوكاری چەندین نموونەیان ژ دەقێن شعری ب شێوەیەكێ‌ ئاسان و سەرەتایی شرۆڤە دكەت، ژ بێخەمەت ئەوێ‌ بۆشایا فێركاری یا د كتێبێن زمان و ئەدەبێ‌ كوردی دا هەی پڕ بكەتەڤە. ژبلی گرنگیا ئەڤی بابەتی كو د خالێن (1- 5) دا هاتە بەحسكرن، چەند هۆكارێن دن ژی هەبوون كو ئەڤ بابەتە هاتە هەلبژارتن وەكو: د ئەوان بابەتێن ئەدەبی یێن د كتێبێن خوەندنێ‌ دا هەن، جەخت ل سەر ژیاننامەیا شاعری هاتیەكرن كو وەكو زانیارییەك بهَتەوەرگرتن و نموونەیەك ژ شعرێن وی ژبۆ بەركرنێ‌ و ئەو مەبەستا پێ‌ هاتیە گۆتن و ڕۆنڤەكرنا مانایا پەیڤێن گرانێن وێ‌. گرنگترین لایەن ژی دهێنە پشتگوه هاڤێتن كو لایەنێن تەكنیكی ـ ویژدانی ـ ستاتیكی یێن دەقێ‌ نە و پویتە پێ‌ نەهاتیەدان.

ڤەكۆلەری كار ل سەر پشكا ئەدەبی یا كتێبا پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەت ب دیالیكتا كورمانجیا باكوور كریە، كو ژ لایێ‌ سێ‌ لیژنەیێن پسپۆر ڤە ل وەزارەتا پەروەردێ‌ هاتیەدانان و بژارەكرن و وەرگێڕان و ب فەرمی هاتیە پەسەندكرن و ل قوتابخانەیێن سنۆرێ‌ پارێزگەها دهۆكی دهێتە خوەندن. ئەڤ كتێبە و هنەك ژ تۆمارێن پلاندانانا وانەگۆتنا مامۆستایێن پسپۆرێن ئەڤی بابەتی و ئەو سەرچاوەیێن ژبۆ خولێن مەشق و ڕاهێنانا مامۆستایان بكاردهێن بووینە كەرستەیێن خاڤێن ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌. ژبەر ئەوان كێماسیان هاتینە دەستنیشانكرن، ئەڤ ڤەكۆلینە هەولددەت ڕابەرەكا هاریكار بێخیتە بەردەستێن ئەوان لایەنێن پێوەندیدار ب دانان و بژارەكرنا كتێبا زمان و ئەدەبێ‌ كوردی بۆ پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەتی، هەروەسا وەكو نموونەكا ئەزموونگەری ژی ژبۆ پۆلێن دیكە یێن وێڤەتر. هەمدیسان ڕێخوەشكەر بن بۆ كارێ‌ مامۆستای و یارمەتیدەر بن بۆ فێربوونا قوتابی، داكو بشێن ب ڕەنگەكی درست كارامەیێن خوە د شرۆڤەكرنا ئەوان دەقان دا بكاربینن.

ئەڤ ڤەكۆلینە پشتی ئەڤێ‌ پێشەكیێ‌، ژ دەروازەكێ‌ دەربارەی پێكهاتەیێن چەمكێن ڤەكۆلینێ‌ و دوو پشكێن سەرەكی پێكهاتیە. د پشكا یەكێ‌ دا، جۆرێن كارامەیێن شرۆڤەكرنا هەلبەستێن كتێبێ‌ هاتینە ڕاڤەكرن. پشكا دوویێ‌ ژی بۆ بەرنامەیێ‌ جێبەجێ‌ كرنا وەرارا كارامەیێن شرۆڤەكرنا ئەدەبی هاتیە تەرخانكرن. پاشان ئەنجامێن ڤەكۆلین پێ‌ گەیشتی هاتینە دەستنیشانكرن. ب ڕێزكرنا ژێدەران و كورتەیا ڤەكۆلینێ‌ ب هەردوو زمانێن عەرەبی و ئینگلیزی ب داوی هاتیە.

 

 

    ٢- دەروازەیەك بۆ پێكهاتەیێن چەمكێن ڤەكۆلینێ‌

ڕێبازا ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ چارچیڤەیەكێ‌ مەعریفی وەرگرتییە ژبەركو پشت ب تیۆرەكا دەستنیشانكری نابەستیت چونكە ((هەر یەك ژ تیۆرێن زانستی و تیۆرێن مرۆڤایەتی بەهایێ‌ خوە هەیە د یارمەتیدانا مە دا دەما د بیاڤێ‌ پرۆگرامێن خوەندنێ‌ دا كاردكەین))(سلامة، ٢٠٠٨: ٧٤ )، لەوما ژی ب پێدڤی هاتیە زانین كو د ئەڤێ‌ دەروازەیێ‌ دا، چەمكێن (پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌، وەرار، كارامەیی، شرۆڤەكرن، شرۆڤەكرنا ئەدەبی، كارامەیێن شرۆڤەكرنێ‌) ب وردی بهێنە ناسكرن و بنەمایێن وان ژی بهێنە دەستنیشانكرن. هەر یەك ژ ئەوان چەمكان د ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ دا، ژ دوو ئالیان ڤە گرنگیا خوە هەیە: ژ ئالیێ‌ لۆژیكی ڤە دەلالەتەكا تیۆری ددەت و ژ ئالیێ‌ زانستی ژی ڤە گوزارش ژ پسپۆرییەكا پراكتیكی دكەت و هەردوو ئالی بهەڤرا د بیاڤێ‌ دانانا كتێبێن پرۆگرامێن خوەندنێ‌ دا ڕۆلەكێ‌ پەروەردەیی ـ فێركاری دبینن. د هەڤبەندی و تێكەلكێشكرن و یەكتربڕیا ئەوان چەمكان دا، بیاڤەكێ‌ گونجایی درست دبیت، كو بابەتێ‌ ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ وەكو ئەزموونەكا پیداگۆگی ل سەر بهێتە جێبەجێ‌ كرن:

٢-١ پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌:

بۆچوونێن جیاواز دەربارەی ناساندنا زاراوەیێ‌ پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ هەنە، ب تایبەتی لدویڤ پێڕەوكرنا سیستەمێ‌ پەروەردەیا دێرین و سیستەمێ‌ پەروەردەیا مۆدێرن، لێ‌ ئەوا د ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ دا پشت پێ‌ دهێتە بەستن سیستەمێ‌ پەروەردەیا مۆدێرنە، كو ئەڤ سیستەمە ((ژ چەندین شارەزایێن پەروەردەیی پێك دهێت ئەوێن بۆ قوتابیان دهێنە ئامادەكرن و مەبەست ژێ‌ ئالیكاریكرنا ئەوانە داكو وەرارەكا گشتگیر بكەن، ئان كو ژ هەموو ئالیێن هۆشمەندی، ڕەوشەنبیری، ئایینی، جڤاكی، جەستەیی، دەروونی، هونەری وەراری بكەن، وەرارەكا وەسا كو ڕەوشتا وان پێ‌ بهێتە گوهەرتن و ل هەمان دەم ژی دا ئامانجێن پەروەردەیی بهێنە بجه ئانین))(الوکیل، ٢٠٠٥: ٢٤). ئەڤە ژی ئەوێ‌ هندێ‌ دگەهینیت كو ((پەیوەندییەكی بەهێز لە نێوان ئامانجەكان و پرۆگرامدا هەیە، لەبەر ئەوەی ئامانجەكان لە ڕێگەی پرۆگرام و ناوەرۆكەوە دێنە دی))(قەچەتانی، ٢٠٠٨: ٤٤). كتێبێن پەسەندكریێن خوەندنێ‌ ژی ئالیەكێ‌ سەرەكینە د سیستەمێ‌ پرۆگرامێ‌ مۆدیرنێ‌ خوەندنێ‌ دا، كو وەزارەتا پەروەردا هەرێمێ‌ پلان بۆ داڕێژتینە و پێنگاڤێن سەرەتایی ژی دەستپێ‌ كرینە ب تایبەتی د كتێبێن زانستی دە.

٢-٢ وەرار

وەرار ب ڕامانا خوە یا گشتی ڤە ((جۆرەكە ژ گۆهەرتنێ‌ كو ل سەر چالاكییەكێ‌، یان ئەركەكی، یان شیانەكێ‌ دهێت، كو ژ قۆناغەكا نزم بۆ قۆناغەكا بالاتر ڤەدگوازیت))(الملیحي، ١٩٧٣: ٢٥). ئەو گوهەتن ژی ((ب شێوەیەكی ڕەمەكی ڕوی نادەن بەلكو ب شێوەیەكێ‌ ڕیكوپێك و پێنگاڤ لدویڤ پێنگاڤێ‌ دهێنەكرن، ئەو خەسلەتێن گشتی یێن ژێ‌ دیار دبن مەیدانا ڤەكۆلینێن وێ‌ دەستنیشان دكەن، كو گوهەرتنێن كیمیایی، فسیۆلۆژی، و دەروونی بخوە ڤە دهەلگرن))(الحجازي، ٢٠١٢: ٣٦٥). وەرار د سیستەمێ‌ پەروەردێ‌ ژی دا ((ئەو كریارن یێن هەول ددەن شیانێن تاكێن جڤاكێ‌ بۆ كاری زێدە بكەن و ب وەبەرهێنانا مرۆڤیی (Human Investment) دهێتە بناڤكرن)) (صولو، ٢٠٠٣: ٣٠٦). ئەو كریار ژی، لایەنێن فێركرنێ‌ و ڕاهینانێ‌ و كارامەبوونێ‌ ڤەدگرن. كارامەیێ‌ ژی دوو لایەنێن سەرەكی هەنە كو د ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ دە جهێ‌ خوە گرتینە، ئەو ژی وەرگرتن و وەرارە. ئەو وەرارا پتر هەڤبەندی ب بابەتێ‌ ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ ڤە هەیە وەرارا ویژدانییە ل نك زارۆكی، ب تایبەتی ئەوێن ل داویا قۆناغا خوەندنا بنەڕەت دا نە. د ئەڤێ‌ قۆناغێ‌ دا ((زارۆك پتر یێ‌ هێمن و هاوسەنگە. زارۆك د ئەڤێ‌ قۆناغێ‌ دا زوو شاد و زوو تووڕە نابیت هەروەكو د قۆناغا زارۆكیا پێشوەخت دا بوو، بەلكو هزر دكەت و درك دكەت و ئەو تشتێن بۆ تووڕەبوون و هەلچوونێ‌ ورووژێنەر بن ب هەند وەردگریت و ڕازی ژی دبیت ئەگەر زانی یێ‌ شاشە. هەروەسا بابەتێ‌ تووڕەبوونێ‌ دهێتە گوهەرتن كو ژبلی ژ ئەوێ‌ هەلچوونا ب ئەگەرا تێربوونا پێدڤیێن مادی چێ‌ دبیت دبیتە فهێتی یان داشكەستن ژ ئەوان تشتێن هەلچوونێن وی دئازرینن، ئانكو تشتێن مەعنەوی))(العیسوي، ١٩٩٩: ٩٩). چەوانیا وەرارا ویژدانیا زارۆكی ژی لایەنەكێ‌ سەرەكییە د پرۆگرامێن خوەندنێ‌ دا، ب تایبەتی د هەلبژارتنا ئەوان دەقێن ئەدەبی و ڕێكێن شرۆڤەكرنا وان.

٢-٣ كارامەیی

كارامەیی (مهارە ـ Skill) دهێتە ناساندن كو ((لەزگینی و هویریی یە د ئەنجامدانا كارەكی دا دگەل بەرچاڤوەرگرتنا كورتیا ئەوی وەختێ‌ بۆ دهێتە تەرخانكرن))(راجح، ١٩٨٣: ٢١٥). د ئەڤی سەردەمی  دا، بایەخەكا هەمەلایەنە ب كارامەبوونێ‌ دهێتەدان و ((كو مرۆڤ ل هەر جڤاكەكێ‌ ژ جڤاكان دا بژیت و پشكدارییەكا كارا تێ‌ دا بكەن، دەبیت خوە فێری كارامە و زانستێن بنگەهین یێن پێدڤی بۆ سەركەفتنێ‌ د ژینێ‌ دە بكەن))(صیداوي، ١٩٨٦: ٢٢٦).  ل سەر ئاستێ‌ پەروەردەیێ‌ ژی، پویتە ب كارامەیێن بنەڕەتیێن هزركرنێ‌ (Core Thinking Skills) دهێتەدان. هزركرن ب خوە ژی كارامەیەكا پراكتیكییە گوزارش ژ چالاكیێن زیرەكیێ‌ دكەت. ئەڤە ژی پێنگاڤەكا سەرەكییە دناڤبەرا بابەتێ‌ پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ و پرۆسا فێركرنێ‌ دە، كو ب شێوەیەكێ‌ ڕەمەكی ناهێتەكرن، بەلكو دەبیت لدویڤ پلانڕێژییەكا موكم بڕێڤە بچیت، داكو باندۆرا وێ‌ یا ئەرێنی ل سەر وەرارا مەعریفی یا قوتابی هەبیت، لەوما د هەلسەنگاندنێن وێ‌ یێن كردەیی و هزری ژی دا پشت ب چەند تیۆرێن ڤەگواستنا باندۆرا فێربوونێ‌ ڤە دهێتە بەستن، وەكو تیۆرا توخمێن وەكهەڤ، تیۆرا گشتاندنێ‌، تیۆرا چەڤەنگی، تیۆرا مەعریفی، تیۆرا ڕاهینانا فۆرمالیزمی(سلیم، ٢٠٠٣: ٦٢٢). ژبۆ دیاركرنا ئاستێ‌ لێهاتیا پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ ژی پێویستی ب هەلسەنگاندنێن سالانە هەیە، هەلسەنگاندنێن سالانە ژی دەبیت ل سەر بنەمایێ‌ هەڤسەنگیا دناڤبەرا ئەوان ئامانجێن پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ بۆ هاتیەدانان و ئەو ئەنجامێن د پراكتیزەكرنا وێ‌ دا بدەستڤەهاتین بهێنەئەنجامدان و پاشان درستیا وێ‌ ژی بهێتە پشتڕاستكرن. یەك ژ ئالاڤێن سەرەكی یێن هەردوو پرۆسێن پراكتیزەكرن و هەلسەنگاندنێ‌ ژی كارامەیینە. ب چەوانیا بكارهێنانا كارامەیێن فێركرنێ‌ دهێتەكرن، كارامەیی ژی چەندین جۆر و ب چەندین ڕێكێن جودا دهێنەكرن، ژ ئەوان بۆ نموونە:

-   فێركرنا كارامەیێن هزركرنێ‌ یە، ((كو چار ڕێكێن وێ‌ هەنە: هزركرنا ڕەخنەیی، پێدان، فەلسەفە بۆ زارۆكان، چارچیڤا هزركرنا ڕەخنەیی) ((ابراهیم، ٢٠٠٥: ٢١٦).

- فێركرنا كارامەیێن زانستی ((كو ژ سەرنجدان، پۆلینكرن، پیڤان، گەیاندن، پێشبینیكرن "ب ئەنجام گەیشتن"، ئەزموونگەری، گریمانە دانان، زەفتكرنا گوهەرتنان پێك دهێت)) (القاسم، ٢٠٠٠: ٢٧).

هەروەسا كارامەیێن شرۆڤەكرنا ئەدەبی ژی هەنە كو بابەتێ‌ ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ یە.

٢-٤ شرۆڤەكرن

شرۆڤەكرن د ڕامانا خوە یا گشتی دە ((پۆختەیەكا بەرنامەڕێژییە ژ لێگەڕینەكێ‌ یان گوتارەكێ‌ سەرهەلددەت داكو بیرێن بنەڕەتیێن وێ‌ ئاشكرا بكەت))(عبدالنور، ١٩٧٩: ٦٠). د فەلسەفێ‌ دا، دهێتە ناساندن كو ((ڕێبازەكا گشتیە مەبەست ژێ‌ دابەشكرنا كۆپشكێ‌ یە بۆ پشكێن خوە و ڤەگەڕاندنا ئەوی تشتییە بۆ توخمێن ژێ‌ پێكهاتی))(وهبة، ١٩٧٩: ٨٩). د زانستا جوانناسیێ‌ ژی دا، شرۆڤەكرن دهێتە پێناسەكرن كو(( ئەو ناڤێ‌ تەلسماوی یە یێ‌ بۆ دوو پارچەیان دهێتە بنیڤیكرن))(التونجي، ١٩٩٩: ٢٣١). لێ‌ د پرۆگرامێن خوەندنێ‌ دا ئەو بۆچوون هویرتر دبیت و مۆركەكا پسپۆری وەردگریت دەما ((لدویڤ پێوەرێن دەستنیشانكریێن ڤەكۆلەر دهەلبژێرن و لدویڤ پلاندانانەكێ‌ و ئامانجێن وێ‌ یێن داڕێژتی پێكهاتەیێن بابەتێ‌ گەیاندی یێ‌ هاتیە بیستن یان خوەندن دهێتە ژێكڤەكرن و دیاركرن))(الخوالدة، ٢٠٠٧: ٣٢٤). پێگەیێ‌ شرۆڤەكرنێ‌ هێشتا گرنگتر دبیت وەكو لایەنەكێ‌ دەستنیشانكریێ‌ پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ وەردگریت، بۆ نموونە: لایەنەكێ‌ زانستی یان كۆمەلایەتی یان ژی ئەدەبی... و هەر یەكی ژ ئەوان ئەدگار و پرەنسیپێن تایبەت ب خوە ڤە هەنە و بكاردهینیت.

٢-٥ شرۆڤەكرنا ئەدەبی:

هەر چەندە شرۆڤەكرنا دەقەكا ئەدەبی ((هەولدانەكە بۆ ڤەخوەندنەكا هویرا كارەكێ‌ ئەدەبی كو هەموو بەشێن وێ‌ ڤەگریتن، و پویتە ب وردەكاریێن پێكهاتەیێن زمانەڤانی و مۆسیقایی و ئالاڤێن ڕەوانبێژی و كۆبێژی یێن دیكە ددەت ئەوێن دچنە دناڤ پێكهاتەیا بنیاتێ‌ ڕوخسارێ‌ هونەری و ڕامانێن، دوور ژ باندۆرێن دەرڤەیی دا))(شوشة، ٢٠٠٧: ٣٦)، لێ‌ هەولدانەكا هۆسا كارەكێ‌ ئاسان نیە بۆ قوتابیەكێ‌ پۆلا هەشتێ‌ بنەڕت كو بشێت دەقەكا ئەدەبی شرۆڤە بكەت، چونكە شرۆڤەكرنا ئەدەبی ((پشت ب شرۆڤەكرنەكا گشتی و چەندین شرۆڤەكرنێن دیكە یێن دكەڤنە د ناڤ تەڤایا ڕۆنانا وێ‌ دا دبەستیت، ب شێوەیەكێ‌ وەسا كو چەند ئاخفتنێن سەرڤەیی نینە، بەلكو ئەوان بناس و هۆكاران بۆ دابنێت یێن كارەكێ‌ موكم و هەڤگرتی ژێ‌ درست ببیت، كو هەموو بەش و پارچەیێن وی كاری ب توندوتولی پێكڤە هاتبنە گرێدان))(ضیف، ٢٠٠٤: ٦٢). لێ‌ دەبیت كار ژبۆ ئامادەكرنا وی بۆ ڤی لایەنی بهێتەكرن.

٢-٦ كارامەیێن شرۆڤەكرنێ‌

كارامەیێن شرۆڤەكرنێ‌ ئەو ((هزركرنەیە یا كو لدویڤ هویردەكاریان دگەڕێت داكو ژ هەڤبەندیێن وان دلنیا بیت، ئەوێ‌ كەلێنا ژ زانیاریێن ب ڕێیا تاقیكرنەڤەیا بەش و هەڤبەندیێن وێ‌ پێك دهێت ڕاڤە بكەت))(ابراهیم، ٢٠٠٥: ٤١٤)، ئەو هەڤبەندی ژی ((لەوانەیە هەڤبەندیێن دەمی یان شوینی یان هەژمارەیی یان لۆژیكی یان ژی دەروونی بن، و چێدبیت هەڤبەندیێن خستنەسەر یان هەڤبەندیێن وەكهەڤی یان ژی هەڤدژ بن))(راجح، ب. ت: ٣٣٨). د پلانا فێركرنێ‌ ژی دا، ئامانجێن هەڤپشك د ناڤبەرا سەركەفتنا پیشەیێ‌ مامۆستای و خواستێن قوتابی دا هەنە. كارامەیێن شرۆڤەكرنا دەقان ژی ئاستەكێ‌ هەرە بلندە د پرۆسا فێربوونا قوتابی دا. ب نەبوونا ئەوان شرۆڤەكرنان ((قوتابی ژی شیانا خوە ژدەستددەت ب تایبەتی ئەگەر ئەوێ‌ دەقێ‌ وەكو بنیاتەكێ‌ تێكۆز وەرنەگریت، چونكە هەر توخمەك دگەل توخمێن دیكە یێن وێ‌ دا تەڤایەكا تەواوكار پێكدهینیت))(التلمساني، موقع الکتروني). داكو بیاڤەكێ‌ گونجایی ژبۆ ئەوێ‌ پرۆسەیێ‌ فەراهەم ببیت. پێدڤی ب هنەك كارامەیێن پالنەر هەیە ئەوژی ((بالكێشیا قوتابی یە بۆ فێربوونێ‌، بەرهەڤكرنا كاودانەكێ‌ كو یارمەتیا قوتابی بدەت ل سەر بالكێشیا وی بۆ فێربوونێ‌، بالكێشیا قوتابی بۆ چالاكیێن فێربوونێ‌ بپارێزیت، كاودانێن هاندەر بۆ قوتابی بهێنە بەرهەڤكرن داكو د چالاكیێن هەمەڕەنگێن فێربوونێ‌ دا بەشدار بیت، بەشداریێن ئەرینی یێن قوتابی بهێنە پتەوكرن))(دندش، ٢٠٠٣: ٢٣٥- ٢٣٦). فێربوون ژی وەكو پرۆسەكا خودی ((گۆڕانكارییەكا ڕەفتاریی ـ تا ڕادەیەكێ‌ ـ بەردەوامە و ب شارەزابوونێ‌ درست دبیت))(دافیدوف، ١٩٨٣: ١٩٤)، كارامەیێن پالنەرێن وێ‌ ژی رێخوەشكەرن ژبۆ ئەنجامدانا كارامەیێن فێركرنێ‌. كارامەیێن شرۆڤەكرنێ‌ ژی یەك ژ هەشت گروپێن كارامەیێن هزركرنا ئەبستمۆلۆژییە ئەوێن كۆمەلا ئەمریكی یا پێشڤەبرنا پرۆگرام و فێركرنێ‌ د بیست كارامەیێن بنگەهی یێن هزركرنێ‌ دە دەستنیشانكرین^([1])، كو چێدبیت فێربوون و پتەوكرنا وان ل قوتابخانەیان دەست بدەن. هەر لدویڤ ئەوێ‌ پۆلینكرنێ‌ كارامەیێن شرۆڤەكرنێ‌ دبنە دوو جوین:

أ ـ دەستنیشانكرنا خەسلەت و پێكهاتەیان: جوداهی د ناڤبەرا تشتان و ناساندنا خەسلەت و پارچەیێن وان.

ب ـ دەستنیشانكرنا هەڤبەندی و جۆران: ناساندنا ئەوا ڕێكێن پێكهاتەیان پێكڤە گرێ‌ ددەن.

    كارامەیێن شرۆڤەكرنا ئەدەبی ژی یەك ژ ئەوان كارامەیێن شرۆڤەكرنێ‌ یە و هەردوو جوینێن سلال ژی بنەمایێن وێ‌ یێن سەرەكینە و بابەتێ‌ ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ ژی لدویڤ ڕێچكا وێ‌ دچیت.

 

٣- پشكا یەكێ‌:

 جۆرێن كارامەیێن شرۆڤەكرنا دەقێن ئەدەبی یێن د كتێبێ‌ دا

٣-١  بەرایی:

 هنەك ژ كارامە یێن سەرەكی، كو پشكەكن ژ شارەزابوونێن پەروەردەیی دناڤ پرۆگرامێ‌ خوەندنا فەرمی دا، پێویستە ب شێوەیەكی زانستی و بەرنامەڕێژكری بكەڤنە بەردەستێ‌ مامۆستا و قوتابیان(الخوالدة، ٢٠١١: ٤٣- ٤٤). هەر كتێبەكا د پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ دا دهێتە پەسەندكرن، دوو لایەنێن گرنگ بخوەڤەدگریت: یەك ژ ئەوان، ئەو زانیارینە یێن مامۆستا د پرۆسا فێركرنێ‌ دە ڕۆندكەتەڤە، یا دوویێ‌ ژی ئەو كارامەیینە یێن قوتابی فێردبیت. كتێبا زمان و ئەدەبی كوردی یا پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەت(لیژنەیەک، ٢٠١٢: ١٢٠- ١٧٥) ژی ئەوا هاتیە پەسەندكرن تنێ‌ بایەخ ب لایەنێ‌ یەكێ‌ دایە كو پێدانا زانیاریانە و لایەنێ‌ دوویێ‌ ژی ژ ئالیێ‌ تیۆری ڤە هیچ تشتەك بۆ نەهاتیە تۆماركرن(هەر ئەو ژێدەر)، بەلكو بۆ ئارەزوو و شیانێن پراكتیكی یێن مامۆستای بجه هێلایە، كو لدویڤ بۆچوونا خوە شرۆڤە بكەت. ئەڤە ژی دێ‌ مامۆستایی و قوتابیی بێ‌ بەش كەتن (( ژ ئەوێ‌ تێگەهشتنا هویر و قوول بۆ شعرێ‌، چونكە ئەم تەنها هنگی بایەخێ‌ بەس ب ڕۆخسارێ‌ شعرێ‌ نادەین دەما نزانین دێ‌ چ ل شعرێ‌ بخوە كەین))(ڕتشاردز، ١٩٦١: ٦٣). ئەڤ بۆچوونە ل سەر هەموو ژانرێن دیكە یێن ئەدەبی ژی جێبەجێ‌ دبیت. لەوما ژی ئامادەكرنا ئەوان كارامەیان ب شێوەیەكێ‌ بەرنامەڕێژكری و گونجای دگەل سیستەمێ‌ پرۆگرامێ‌ مۆدێرنێ‌ خوەندنێ‌ و پەیڕەوكرنا ڕێبازێ‌ تەواوكاریێ‌ ئەدەبی ئەركێ‌ ئەوێ‌ لێژنەیا پسپۆرە یا پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ دادنێت و ڕاستەخوە سەرپەرشتیا وێ‌ دكەت. ژبەر نەبوونا كارەكێ‌ هۆسا د كتێبا ناڤبری دا، د ئەڤێ‌ پشكێ‌ دە نەه كارامەیی هاتینە دەستنیشان كرن^([2])و لدویڤ ئاستێ‌ وەرارا پەروەردەكرنا قوتابیێن ئەڤێ‌ پۆلێ‌ هاتینە ڕاڤەكرن، داكو بشێن ئەوان دەقێن ئەدەبی یێن د كتێبێ‌ دا هەنە ب شێوەیەكێ‌ زانستی وەربگرن. ژ ئالیەكێ‌ دیكە ژی ڤە، ئەو ئامانجێن پەروەردەیی یێن تایبەت ب ئەوێ‌ كتێبێ‌ ڤە بهێنە بدەستڤە ئینان:

٣-٢ ڤەدیتنا بیر و بیرۆكەیێن دەقێ‌:

بیر، ب یەكەم ڕەگەزا هەڵبەستێ‌ دهێتە دانان، چونكە ژ لایەكی ڤە بیاڤەكێ‌ ژبۆ پەیدابوون و چەوانیا بكارهێنانا ڕەگەزا سۆزێ‌ فەراهەم دكەت، ژ لایەكێ‌ دیكە ژی ڤە پێوەرا پێشینەیە كو بەها یێن ستاتیكی یێن دەقا ئەدەبی پێ‌ دهێنە هەلسەنگاندن. ب ئەڤی شێوەیی بیر پالپشت و ڕێخوەشكەرە داكو مەبەستا هەلبەستێ‌ د جۆر و گەشەكرنا سۆزەكێ‌ دە بەر جەستە ببیت. دەستنیشانكرنا بیرا ئەدەبی ژی یەك ژ كارامەیێن سەرەكی یێن شرۆڤەكرنا وێ‌ نە. گرنگیا ئەوێ‌ دەستنیشانكرنێ‌ ژی د چەوانیا ڤەدیتنا بیرا سەرەكی دە دیار دبیت و باندۆرا وێ‌ ل سەر ئەوان بیرێن پشتگیرێن ژێ‌ چێ‌ دبن هەیە. ئەو ڤەدیتن ژی ب دوو جۆران دهێتە دەرئێخستن:

٣-٢-١ ڤەدیتنا بیرا سەرەكی

ناڤەرۆكا هەر هەلبەستەكێ‌ گوزارش ژ بابەتێ‌ وێ‌ دكەت، چونكە ((هەر بابەتەك یان توخمەكێ‌ بابەتان ب باشترین و ژیریترین شێواز دهێتە بكارئینان دەمێ‌ ژ بنەڕەت دە ژبۆ ئەوا بۆ هاتیەدانان بكاردهێت))(ویلیک، ١٩٨٧: ٢٩). شیعری ژی ژ شێوازێن هەری بالایێن دەربڕینا مرۆڤی یە، ب تایبەتی دەما هەستەكا هەڤپشكا مرۆڤایەتیێ‌ دكەتە بابەتەك، بەهرا پترا ئەوان جۆرێن بابەتان ژی ژ بیرەكێ‌ درست دبن، بیر ژی ژ ڕاستییەكا گەردوونی یان فەلسەفی یان جڤاكی یان ژی دەروونی پەیدا دبیت. د ساتەوەختەكێ‌ هەستیار دا، ئەدیب ئەوێ‌ بیرێ‌ وەكو ڕاستییەكێ‌ ددۆزتەڤە و دكەتە ناڤەرۆكا هەلبەستا خوە. ئەڤە ژی مە نێزیكی ئەوێ‌ بۆچوونێ‌ دكەت كو ((بابەتێ‌ شعرێ‌ ڕاستی نیە، و ئەوێ‌ چو بابەت نینە ژبلی شعر ب خوە نەبیت))(هلال، ١٩٩٧: ٣٠٧). ئەڤ مەسەلەیا تایبەتمەندیا دەقا ئەدەبی پتر ڕووندكەتەڤە كو ((هەر لە ڕێگەی ئەو تایبەتمەندیەشەوە پێناسەی خۆی دەسازێنێ‌، لە لایەكی دیكەش وەك كارێكی ئیستاتیكی دەبینرێت، واتە چەشنێكە لە بەكارهێنانی زمان و دۆزینەوەو مەعریفە))(ئەدونیس، ٢٠٠٢: ٦٥)، لەوما ژی ئەگەر ڕادەیا داخباریا ئەدیبی ب ئەوی بابەتی د ئاستەكێ‌ بلند دا بوو و ڤیا مەبەستا خوە وەكو زانیارییەكا سوودمەند بگەهینیت. د ئەڤی حالەتی دا، هەموو ڕەگەزێن دیكە یێن ئەدەبی دێ‌ كەتە پالپشت بۆ ئەوێ‌ بیرێ‌، داكو شعرییەتەكێ‌ بكەتەبەر بیرا سەرەكیا دەقا ئەدەبی و تایبەتیا خوە د وێ‌ دا بدۆزیتەڤە. ئەڤ جۆرێن دەقان د كتێبێن پرۆگرامێن خوەندنێ‌ دا زۆرن. لێ‌ دەما بیرا سەرەكیا دەقێ‌ دبیتە پالپشتەك ژبۆ سۆزێ‌ و سۆز دبیتە مەبەستا سەرەكیا وێ‌، ئەڤە دەرئێخستنا بیرا سەرەكی بۆ مامۆستای و قوتابیان ئالۆز و زەحمەتتر دبیت و كارێ‌ لێژنەیا دانان و سەرپەرشتیكرنا كتێبێ‌ ژی قورستر دبیت. لڤێرە پێشنیار دكەین كو هەردوو لایەن نەهێنە پشتگوه ئاڤێتن. بەلكو ڕێنمایێن گشتگیر د ڕابەرەكێ‌ یارمەتیدەر دا بهێنە بەرهەڤكرن.

٣-٢-٢ ڤەدیتنا بیرۆكەیێن پشتگیرێن بیرا سەرەكی

دەقا ئەدەبی یا باش لدویڤ پێوەرێن پەروەردەیی و هەروەسا ل جەم هنەك ڕەخنەگرێن ئەدەبی ژی، ئەوە كو چەندین ڕاستیان د ڕامانەكا ئەدەبی دا بەرجەستە بكەت، ((هەروەكو ئەو ڕامان دگەل ڤەخوەندنێ‌  پەیدا ببیت و چەوا دیار دبیت و ل كۆڤە بەرجەستە دبیت و هەڤبەندیێن وێ‌ دگەل فۆرمێن دیكە یێن چالاكیێن ژیری چنە و كی ل سەر زال دبیت و چەوا دهێتە نرخاندن))(رای، ١٩٨٧: ١١). دەرخستنا ئەوان ڕاستیان ژ دوو ئالیان ڤە پێگەهێ‌ دەقا ئەدەبی ل جەم قوتابیان شرینتر دكەت. ژ ئالیەكی ڤە ب ساناهی دگەهتە بیرا سەرەكیا دەقێ‌، ژ ئالیەكێ‌ دیكە ڤە ئاگاداری ئەوێ‌ ڕەوشا سۆزداریا ئەدیبی دبیت و كەنالێن هەڤبەندیێ‌ دناڤبەرا هەردوو ئالیان دا، كە ئەدیب هناردەرە و ئەویش وەرگرە درست دبن.

٣-٣ دەستنیشانكرنا مەبەستا دەقێ‌:

د هەر دەقەكا ئەدەبی دا مەبەستەك هەیە، مەبەستا وێ‌ ژی د بابەتێ‌ وێ‌ دایە. دەقێن ئەدەبی یێن كوردی كو زۆربەی وان دەقێن شعرێ‌ نە، ب تایبەتی ژ دەسپێكا ئەدەبیاتا كوردی تا سەرەتایا سەدسالیا بیستێ‌، لەوما ژی ئەمێ‌ پتر بەحسا شعرێ‌ كەین و ئەو ژی ل سەر هەموو ژانرێن دیكە یێن ئەدەبی هەڤجووت دبیت. بابەتێ‌ دەقا ئەدەبی یا كوردی ژی وەكو هەموو ئەدەبیاتێن دیكە ب دوو ڕێیان دهێتە دەستنیشانكرن:

١-د هەلبەستا نوی و ژانرێن دیكە یێن ئەدەبی ژی دا، بابەتێ‌ دەقا وێ‌ د ناڤونیشانا (تایتل) وێ‌ دایە و ((زمان و وێنەیێ‌ ناڤونیشانی ژی د وردەكاریێن شعرییەتا هەلبەستێ‌ دە دبهۆژن))(عبید، ٢٠٠٦: ٤٨). ئەگەر هەلبەستێ‌ بابەتێن دی ژی تێ‌ دا هەبن، هەلبەستڤان هەول ددەت بۆ هەر بابەتەكێ‌ وێ‌ ناڤونیشانەكێ‌ لاوەكی دابنێت. ئەڤە ژی كارێ‌ شرۆڤەكەرێ‌ دەقێ‌ ئاسانتر دكەت و ب ساناهی مەبەستا هەلبەستێ‌ دهێتە دەستنیشاكرن، تەنانەت د تاقیكرنەڤەیێن (جلیفورد)ی دا جەخت ل سەر ڤەدیتنا ناڤونیشانێ‌ دەقێ‌ دهێتەكرن ((ژبەر كو ئەو تاقیكرنەڤە دوو شیانان ژ شیانێن داهێنانێ‌ دپیڤیت كو (ڕەسەنی Originality) و (ڕەوانیا هزری Ideational Fluncy ) نە)))الکناني، ٢٠٠٥: ٢٠٨).

٢-د هەلبەستا كلاسیكا كوردی دا، كێم جاران شاعری ناڤونیشانەك بۆ دەقا خوە دانایە. كارێ‌ وەرگری (خوەندەڤان) د دەستنیشانكرنا بابەتێ‌ وێ‌ دا قورستر دبیت، نەخاسمە دەما ژبلی بابەتێ‌ سەرەكی چەند بابەتێن دیكە یێن لاوەكی ژی تێ‌ دا هەبن. دەرئێخستنا بابەتێ‌ سەرەكی د ناڤا ئەوان بابەتێن لاوەكی دا شارەزایەكا باش دڤێت، چونكە ((ناونیشان بێجگە لە ئەركی سەرنجڕاكێشان و ئاماژەكردن بۆ خودی تێكست، خۆیشی وەكو بابەت و وەكو تەوەر لە دوتوێی دەقی ئەدەبیدا بەرجەستە دەبێت و ڕەنگ دەداتەوە))(دشتی، ٢٠١٢: ١٧٣). لەوانەیە ئەڤ هاوكێشەیە بۆ قوتابیێ‌ پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەت كارەكێ‌ زەحمەتە، تەنانەت بۆ مامۆستای ژی كارەكێ‌ دەستخوەش نەبیت. ئەڤە ژی كێشەیەكا زانستی یە د هەلبژارتنا هەلبەستان و دەرئێخستنا بابەتێن وان و یەكئێخستنا مەبەستێن ژێ‌ دهێنە وەرگرتن دا.

گرنگیا ئەڤێ‌ كارامەیێ‌ ئەوە، كو مەبەستا هەر هەلبەستەكێ‌ د دەستنیشانكرنا بابەتێ‌ وێ‌ دا دیاردبیت. ئەڤ پێنگاڤە ژی ژ دوو ئالیان ڤە یارمەتیا شرۆڤەكەری ددەت: ژ ئالیەكی ڤە ڕێخوەشكەرەكە ژبۆ تێگەهشتنا دەقێ‌ و ژ ئالیەكێ‌ دیكە ژی ڤە لێكدانەڤەیا دەقێ‌ ژبۆ ڕاڤەكرنا ڕەگەزێن دیكە یێن هەلبەستێ‌ دەستخوەش دكەت.

٣-٤ دەرهینانا بهایێن د ناڤ دەقێ‌ دا

د دەرئێخستنا ئەڤێ‌ كارامەیێ‌ دا، دوو ئالیێن سەرەكی هەنە، كو هەر یەك ژ ئەوانا بنەمایێن خوە هەنە و ب شێوەیەكێ‌ جودا دهێنە پێناسەكرن. ئالیێ‌ یەكێ‌ هەڤبەندی ب مەبەستا هەلبەستێ‌ ڤە هەیە كو بهایێن بلندن، ئالیێ‌ دوویێ‌ ژی هەڤبەندی ب تەكنیكا ڕۆنانا هەلبەستێ‌ ڤە هەیە كو بهایێن ستاتیكی یێن دەقا وێ‌ نە. ئەڤان بهایان هەڤبەندی ب لایەنێ‌ ژیری ڤە هەیە ((ڕەگەزێن ژیری ژی هەلویستێن بهایێن بالانە))(ماج، ١٩٩٠: ٩٧) و لێكدانەڤەیا سروشتێ‌ ئەوان بهایان ژی ل پەی ناڤەرۆك و مەبەستێن وان دهێتەكرن، چونكە هەیە ((ئالاڤەكە بۆ مەبەستەكێ‌ و هەیە د ناڤخوە دە مەبەستە. ئەوا یەكێ‌ دەرڤەیی یە ئانكو ئالاڤە Instrumental و لدویڤ پێدڤی و خواستێن خەلكی دهێتە گوهەرتن، لێ‌ ئەوا دوویێ‌ دەروونی ـ خودی یە و خوە ژ ئەوان جیاوازیێن وەسا خوەسەر دكەت)) (قنصوة، ١٩٨٤: ٤٩)، لەوما ژی هەرچەندە بۆچوونێن جودا دەربارەی ناساندن و جۆرێن بهایێن بالا هەنە و لدویڤ هەر ڕێبازەكا فەلسەفی جیاوازیێن كێم و زێدە تێ‌ كەتینە. لێ‌ مامۆستایێ‌ شرۆڤەكەر دكاریت ئەوان بهایێن د ڕامانێن مالك و هەڤۆكێن هەلبەستێ‌ دا دەربینیت كو ب ڕەنگەكێ‌ گشتی دبنە سێ‌ جوین: بهایێن ڕوحی، بهایێن ڕەوشەنبیری، بهایێن زانستی، كو نێزیك دبیت ژ (( پاشماڤەیێن كەلەپوورێ‌ ئەوان ڕۆژێن لێگەڕیانێن ئەپستراكت ل "چاكیێ‌" و "جوانی" و "ڕاستیێ‌" دكۆلیەڤە. خەلكی ژی نەدشیا ئەوێ‌ دابەشكرنا سێ‌ قولی چاكی و جوانی و ڕاستیێ‌ دگەل سێقولیەكا دیكە دا هەڤتەریب بكەت كو ئەو ژی قنیاتێن ڤیانێ‌ و ویژدان و هزرێ‌ نە))(ڕتشاردز، ١٩٦١: ٤٨).

٣-٥ دەستنیشانكرنا جۆرێ‌ سۆزێ‌

سۆز ب ڕامانا خوە یا گشتی ڤە ((ڕێكخستنەكا ویژدانی تا ڕادەیەكێ‌ جێگیرە و ژ چەندین هەلچوونێن دەربارەی بابەتەكی خڕڤەبووین پێك دهێت وەكو سۆزا دایكایەتیێ‌))(راجح، ١٩٧٦: ١١٤)، ئەو پێكهاتن ژی خوەبەرهەڤیەكێ‌ درست دكەت و ڕەفتارەكێ‌ لدویڤ خوە دهینیت. ئەو ڕەفتار ژی لایەنەكێ‌ گرنگە د پەروەردەركرنا قۆتابی دا. یەك ژ مەبەستێن دانانا بابەتێن ئەدەبی ژی د كتێبێن پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ دا وەراركرنا لایەنێ‌ دەروونیا زارۆكی یە. سۆز ژی پشكەكا سەرەكیا وی لایەنی ڤەدگریت، د هەمان دەم ژی دا ڕەگەزەكا سەرەكیا ئەدەبی یە و تایبەتمەندیێن خوە د دەستنیشانكرنا جۆر و چەوانیا دروستبوونا هەر هەلچوونەكێ‌ دا هەیە، چونكە دەبیت ئەو ((سۆزێن كۆمەلایەتی یان سۆزێن بەزەیی و دلپێڤەبوونێ‌ ژ سنۆرێ‌ خوە یێ‌ ئاسایی دەرباز ببن و زێدەڕۆیی ژی تێ‌ دا بهێتەكرن. داكو ئەو دلنەرمی و بەزەیی و خوەشباوەڕیێن باندۆرا خوە ل سەر سروشتێ‌ مرۆڤایەتیێ‌ هەیە، ب ئەوی شێوەیی كار بكەن كو بەزەیی و كارتێكرنەكا سۆزداری بەرهەم بهینن نەك ئەزموونەكا ئاكاری))(الحاني، ١٩٦٨: ٨٨). د ئەڤێ‌ خالێ‌ دا ئەدەب ژ لایەنێن دیكە یێن داهێنانان جودا دبیت، لەوما وا پێدڤی دكەت كو مامۆستا ب درستی ل سەر ئەوان هەلچوونان ڕاوەستیت یێن دەروونا شاعری تێركری و ژ ڕادەی ئاسایی دەرچووین و كارەكێ‌ وەسا لێ‌ كری كو د دەقەكا ئەدەبی دا داڕێشتی. مادەم هەلچوون ژێدەرا سۆزێ‌ یە و د بنەڕت دا ((ڕەوشەكا جەستەیی ـ دەروونییا ئازریایە، ئانكو مرۆڤ ب هەموو جەستە و دەروونا خوە ڤە پێ‌ ڕاڕا دبیت))(راجح، ١٩٧٦: ١٤٥)، ئەڤە ب ڕێكەكا لۆژیكی ڤە، هەڤبەندیا هەردوویان دێ‌ هێتە دیاركرن و سەرەنجام دێ‌ شێین بێژین كو سۆز ئەو هەلچوونا دەروونی یە یا د دەمێ‌ ڤەخوەندنا هەلبەستێ‌ دا چێدبیت.. و ((هەموو سۆز و ب تایبەتی ئەوێن ڕەنجەكا نەئاسایی بەرهەم دهینن، دەبیت بەرهەمێ‌ وان د ئەوێ‌ ساتەوەختی دا بگەهیت دەما ئەو گەهشتیە كۆپیتكا خوە و هێشتا تەنا نەبوویەڤە، ئەگەر وەسا نەبیت، نەشێت هیچ تشتەكی ئەنجام بدەت))(کانت، ٢٠٠٨: ٢٦٢). لڤێرە سێ‌ فاكتەر ژبۆ درستبوونا كارامەیا سۆزێ‌ پێویستن: ڕادەیا هەلچوونێن دەروونی یێن شاعری، جۆرێ‌ ئەوێ‌ سۆزا د دەقا هەلبەستێ‌ دا هاتیە دەربڕین، ئاستێ‌ سۆزداریێ‌ د كەسایەتیا مامۆستای دا. خالا سێیێ‌ باندۆرەكا مەزن هەیە ل سەر هەردوو خالێن دیكە چونكە ((لاوازیا سۆزداریا وی ڕێكێ‌ نادەت كو هنەك هەڤبەندیێن ئەرێنی درست ببن، لەوما نە مامۆستا دكاریت تشتەكی بدەت و قوتابی ژی دێ‌ هەست ب بێ‌ توانایا وی كەن))(سلیم، ٢٠٠٣: ٦٢٦). ئەڤە ژی ئەوێ‌ چەندێ‌ دگەهینیت كو دەستنیشانكرنا سۆزێ‌ دەبیت د كەش و ژینگەهەكا سۆزداریێ‌ دا بهێتە ئەنجامدان. ئەگەر هەر سێ‌ كارامەیێن سلال هاتینە بەحسكرن (3-1، 3-2، 3-3) هەڤبەندی ب ژیری و هۆشمەندییا قوتابی ڤە هەبوو بیت، ئەڤە كارامەیا دەستنیشانكرنا سۆزێ‌ ڕاستەخوە هەڤبەندی ب دەروونا وی ڤە هەیە. ئەو كارامەیێ‌ یا د شرۆڤەكرنا هەلبەستێ‌ ژی دا دهێتە دەستنیشانكرن، دێ‌ سۆزا وی ورووژێنیت و لدویڤ ئەوێ‌ باندۆرا لێ‌ هاتیەكرن دێ‌ ئەوێ‌ دەقێ‌ بەرهەم هینتەڤە. ئەڤە ژی مەبەستەكا سەرەكیا هەلبەستێ‌ یە.

٣-٦ هەستكرن ب هارمۆنیكا مۆسیقیا دەقێ‌

كارامەیا ئەڤێ‌ هەستكرنێ‌ ژ دوو ئالیان ڤە ئامانجێن شرۆڤەكرنا دەقا هەلبەستێ‌ جێبەجێ‌ دكەت. ژ ئالیەكی ڤە پرۆسا چێژوەرگرتنێ‌ مسۆگەر دكەت و ژ ئالیەكێ‌ دیكە ڤە كریارا ڤەخوەندنێ‌ ڕاست و دەستخوەش دكەت: چێژوەرگرتنا ل ژێر كاریگەریا هارمۆنیكا مۆسیقایێ‌ یارمەتیدەرەكە ژبۆ وەرارەكا دەروونییا هێمن و سەلیقەدار و ڕێكوپێك. ڤەخوەندنا ڕاست ژی ئامانجەكا سەرەكیا فێركرنێ‌ یە. ژ ئەركێن قوتابخانێ‌ ژی ئەوە كو((بایەخدان ب قوتابی بهێتەدان داكو كارامەیێن ڤەخواندنەكا ڕەوان و درستSpeed)  (Reading فێرببیت، ئەڤە ژی یارمەتیا وی ددەت داكو لدویڤ تشتێن نوی یێن د جیهانا زانست و مەعریفی دا بگەڕیێت))(سعادة، ٢٠٠١: ٢٩٢). هەردوو ئامانجێن سلال ژی ڕێكێ‌ ژبۆ دوو كریارێن دیكە یێن مەعریفی خوەش دكەن، ئەو ژی: دووبارەكرنا ڤەخوەندنێ‌ و فێربوونا ڤەخوەندنا بلەزە. یا یەكێ‌ كو ((دووباركرنا ڤەخوەندنێ‌ Relecture یە، ئەو ژی ئەوان بهایێن پەخشینێن د ناڤ دەقێ‌ دا و ئەو كەسێ‌ ل دویڤ دگەڕێت جارەكا دیكە ڤەدژینتەڤە (خمري، ١٩٩٩: ١٧٩). یا دوویێ‌ ژی كو  ڤەخوەندنا بلەزە، قوتابی هوی دكەتە ((ئاخفتنەكا ڕەوان Improvisation و ژبۆ هەلویستێن نەهنگاڤ ژی ئامادە دكەت، داكو بۆ هەر كێشەیەكا دهێتەپێش بەرسڤدانا خوە یا درست هەبیت))(مجمع، ٢٠٠٧: ١٠)، ژبلی كو فێری جورئەتا ئاخفتنێ‌ دكەت و هەر ڤەخوەندنە ئەوی دكەتە خودان دەسەلاتەك ((هەروەكو ئەوێ‌ دەسەلاتا داهینەری هەی، د ئەوێ‌ تەڤلیهەڤیا دناڤبەرا دەقێ‌ و خوەندەڤانی دا هەی دانوستاندنەك دناڤبەرا دەسەلاتا دەقێ‌ و دەسەلاتا خوەندەڤانا دا چێدبیت و  دینامیكیەك ژێ‌ ئەنجام دێت كو ئازادیەكا فرەهتر و بیاڤەكێ‌ خوەشتر پێ‌ ددەت و تێ‌ دا هەناسێ‌ ددەت  و چو مانا ژبۆ دەسەلاتا دانەری نامینن)) (یاسین، ٢٠٠٦: ٣١٤). سەرەڕای هندێ‌ ژی ڤەخوەندنا بلەز توانایا قوتابی ژبۆ ژبەركرنێ‌ بهێز دكەت و ژبەركرن ژی كارامەیەكا هزری یە و مەرجێن ڕاهینانێ‌ تێ‌ دا هەنە.

٣-٧ دەستنیشانكرنا یەكەیێن شرۆڤەكرنا دەقێ‌

ئەو ئالاڤێن شاعر د ڤەهاندنا هەلبەستێ‌ دا بكاردهینیت پەیڤن. هەلبژاتنا پەیڤان ژی ل نك ئەدیبێن كورد یەك ژ مەرجێن ئەدەبیبوونا دەقێ‌ بوون، ب تایبەتی ((لە سەدەكانی شازدەمەوە تا سەرەتای سەدەی بیستەم. غەزەل و قەسیدەی كوردی بە گشتی و ئەوەی خەریكی سۆفیزم و پاڕانەوە (موناجات) و نەعت (بۆ پێغەمبەر) و پێدا هەڵدان (مەدح) و شانازی (فەخر) بوون كەوتبوونە ژێر كار و زەبری زمانی عەرەبییەوە. بە تایبەتی وشە و زاراوەی زۆری فەلسەفە و سۆفیزم و شەریعەت و دەروێشیزم (تەریقەت) لە ناو ئەم جۆرە شیعرە دا بەدی دەكران))(خەزنەدار، ٢٠٠١: ١٧٠). ئەڤێ‌ بۆچوونێ‌ ل نك شاعرێن كورد بەردەوامی هەبوو و ئەوێن ل ئەدەبیاتێن كوردی ژی دكۆلیەڤە ل ئەوێ‌ باوەڕیێ‌ بوون كو ((بوێژەكانی ئێستامان هێشتا لە دەوری تاقیكردنەوە تێ‌ نەپەڕیون. لە سەردەمێكیشا ئەژین كە تەنانەت ئەو فەرهەنگەی وشەی لێ‌ هەڵبژێرن بۆ بەرهەمیان هێشتا لە قاڵبا نەمەییوە. ئەم هۆیە دەستی زۆرە لە وەدا كە پشتی تازە زوو نەتوانێ‌ شوێن پێ‌ پتەو كا لە مەیدانی هونەرەكەی خۆیا))(ڕەسووڵ، ١٩٨٩: ٣٨). لێ‌ د ئەڤان سالێن داویێ‌ دە، ئەڤێ‌ بۆچوونێ‌ هنەك پاشەكشەكریە و هێدی ـ هێدی پرەنسیپێن ڕێبازێن ڕەخنەیا نوی جهێ‌ وان گرتیە، ب تایبەتی كو د شرۆڤەكرنا هەلبەستێ‌ دا زیاتر پشت ب پێكهاتەیێن دەقێ‌ دبەستیت و چەندین ڕێ‌ یێن جودا جودا د ڕاڤەكرنا هەر پێكهاتەیەكێ‌ دا پێڕەو دكەن. هەڤۆكا شعری ژی پێگەه و باندۆرا خوە هەیە د شرۆڤەكرنا بنیادێ‌ هەلبەستێ‌ دا، چونكە ((هەڤۆكا شعری د ڕامانا خوە یا تێرمۆلۆژی دە پێكهاتەیەكە ئەو بخوە تێرا خوە هەیە، چێدبیت ژ دێڕەكا شعری یان چەند دێڕێن شعری پێك بهێت و سەربخوەیا وێ‌ سەربخوەیەكا ڕامانی نییە، بەلكو سەربخوەیەكا موسیقاییە، ژبەركو پشت ب ئەوێ‌ ڤەڕێژا هەستی دبەستیت ئەوا دگەل درێژیا پێلا هەلویستا دەروونی و سۆزی و هزرییا ئەزموونا شعری ژ لایەكی ڤە ودگەل نەفەس درێژیا شاعری ژ لایەكی دیكە ڤە دگونجێت))(عبید، ٢٠٠١: ١٠٤- ١٠٥). ب ئەڤی شێوەیەی بونیادێ‌ زمانەڤانیا هەلبەستێ‌ ژ پەیڤ و هەڤۆكان پێك دهێت، پەیڤ د هەلبەستێ‌ دە ژ ڕامانا خوە یا ئاسایی لاددەن و مانایەكا دیكە یا ئیستاتیكی ددەن. ئەڤە ژی ((پرۆسەكا مەبەستدارە هەولددەت ڕامانێن فەرهەنگی تێك بشكینیت تاكو بگەهتە زمانەكێ‌ نوی یێ‌ كو پویتە ب ماقویلی و هویربینیا پەیڤان نەدەت))(مغربي، ٢٠٠٧: ١٥). ئەو مەودایا د ناڤبەرا هەردوویان دا هەیە لێلی و تاراتییەكێ‌ درست دكەت. ئەركێ‌ خوەندەڤانی ژی ئەوە هەول بدەت دناڤ ئەوێ‌ تاراتیێ‌ دا سەرەداڤێن هەردوو ئالیان بدۆزتەڤە و جارەكا دی پێكڤە گرێ‌ بدەتەڤە.

٣-٨ ڤەدیتنا ڕامانان د وێنەیان دا

ئەدەب ڕامانەكا ڕاستوڕاستا ڕاپۆرتڕێژی نادەت، چونكە ((ئەوا دگەل ئەدەبی ب گشتی و ب تایبەتی دگەل شعرێ‌ دگونجێت تەنها وێنەگەراییا ئاشكرایە، ئانكو ئەو دەربڕینا ب ڕێكا وێنەی دهێتە دەربڕین))(مندور، ٢٠٠٩: ٣٨). لەوما ژی شعرا ساف و زەلال ئەوە كو ((ئەو تشتێن ئەم دبینین كو چەقبەستی و ڕاوەستیاینە د ناڤ دل و هەستێن مە دا دبزڤن، هەروەكو شاعری ژیانا مە یا مرۆڤایەتی كریە بەرێ‌. ئەڤ بەرەڤچوونا وێنەگەرایی ل نك شاعران ژی ل دویڤ جیاوازیا ملەتان و قنیاتێن وان دهێتە گوهەرتن))(ضیف، ١٩٦٩: ٢٢٩). ئەڤ بۆچوونێن سلال ژی مە دگەهیننە ئەوێ‌ ڕاستیێ‌ كو وێنەگەرایی پرۆسەكا خورسكییە و دگەل تەمەنێ‌ مرۆڤی دچیت و ((زۆر جاران مێشكی زارۆكی وەكو ئەلبۆمەكا وێنەیێن كەلەكەبوویی دهێتە دیتن و ئەو شارەزایێن نوی یێن دهێنە پێشی وی ژی هەروەكو وێنە ژبۆ وێ‌ ئەلبومێ‌ دهێنە زێدەكرن. لدویڤ ئەڤێ‌ بۆچوونێ‌ ژی جیاوازیا بنگەهی یا د ناڤبەرا مێشكێن زارۆك و مەزنان دا د هەژمارا ئەوان پەیڤێن تێدا یە))(دافیدوف، ١٩٨٣: ٣٨٥). پشتی تەمەنێ‌ دوانزدە سالیێ‌ كو تەمەنێ‌ سنێلەیێ‌ كو بیاجیە ب قۆناخا پێنجێ‌ یا وەرارا زیرەكیا زارۆكی دادنێت (فۆرمالیزما ، وێنەگەرایی) و ((د ئەڤێ‌ قۆناغێ‌ دا سنێلە ژ توخیبێن دۆرهێلا هەستپێكری ڕزگار دبیت و بەرەڤ دركپێكرنا تیۆر و پرەنسیپان دچیت))(سلیم، ٢٠٠٣: ٣١٦- ٣١٧). زارۆك دشێت ڕامانێن پەیڤ و دەستەواژەیێن نەهەستپێكری بزانیت و د مێشكێ‌ خوە دا وێنەیێن وان بەرجەستە بكات. ئەڤ پرۆسە ژی ـ هەتا ڕادەیەكێ‌ ـ یا نێزیكە ژ ئەوێ‌ پرۆسا خوەندەڤان تێدا پەیڤ و هەڤۆكێن هەلبەستێ‌ ئەوێن فۆرما وێنەیان هەی جارەكا دیكە د مێشكێ‌ خوە دا رامانێن وان لێكددەتەڤە و ژ مەبەستا وان تێ‌ بگەهیت. ئەو هەردوو پرۆسە ژی پێكڤە ڕێكارەكا زانستی دەستخوەش دكەن، ئەو ڕێكار ژی یارمەتیا دانەرێن كتێبێن پرۆگرامێن خوەندنێ‌ ددەت، كو چ بابەت دگەل وەرارا هزركرنا قوتابی دگونجن.

٣-٩ دەستنیشانكرنا درست و خوازە

درست و خوازە دهێنە ناساندن كو ((یا ئەولی بكارهینانا ئەوێ‌ پەیڤا تاكە كو بۆ ئەوی تشتی بخوە بكاردهێت یێ‌ بۆ هاتیە دانان، لێ‌ یا دوویێ‌ پەیڤەكە ژبۆ ڕامانا وێ‌ یا ڕاستەقینە بكارناهێت))(ابو العدوس، ١٩٩٩: ١٠٥). هندی (درست) ـە دبیتە ((سێ‌ بەش: درستی زمانی، درستی نەریتی، درستی دەستووری))(گەردی، ١٩٧٢: ٦٦). لێ‌ خوازە ((بە شێوەیەكی گشتی دوو جۆرە: 1- خوازەی زمانی، ئەویش دوو لقە: خواستن و خوازەی بەرەللا 2- خوازەی ژیری))(ژێدەرێ بەرێ: ٢١). د ئەڤێ‌ كارامەیێ‌ دا تنێ‌ جیاوازی دناڤبەرا درستی و خوازە دا هاتیەكرن و پێویست ناكەت مامۆستا هایا قوتابی بۆ (وەكهەڤی) و (دركە) یێ‌ ببەت، هەرچەندە ئەو ژ خوازەیێ‌ نزیكن و هەرسێ‌ ژ هونەرێن ڕۆنبێژیێ‌ نە و دەبێ‌ مامۆستا ئاگاداری وردەكاریێن هەڤبەندی و ژێكنیزیكرنا وان بیت، چونكە وەكهەڤی ((بەرانبەركرنا دوو تشتێن وەك یەكە، هنەك جاران ژبۆ پالپشتیكرنا تشتەكی بەرنیاس ژ پێخەمەت ڕاڤەكرنا تشتەكێ‌ نەبەرنیاس دهێتە بكارهینان. بۆ نموونە، ژبۆ ڕاڤەكرنا ئەو پێڕۆیا جۆكێن ڕویبارەكی پێكدهینیت ب بنەدارەكێ‌ دهێتە بەرانبەركرن))( Morner, 1998: 7). لێ‌ خواستن كو لقەكا سەرەكییە ژ خوازەی ((توخمەك نیە ژ دەرڤەی هزركرنا مە، لەوما ژی ئەم د هزركرنا خوە دە ژ تشتەكێ‌ نەوندا بۆ تشتەكێ‌ وندا دچین، ژ توخیبێن زاراوەكا بەرنیاس بۆ راستیەكێ‌ یان هەلویستەكێ‌ نەبەرنیاس دبەین))(ناصف، ب. ت: ١٤٧). ئەڤانە ژی هەڤبەندیەكا دگەل دركەی هەی، لێ‌ ((دركە ئەوەیە كە ڕاستەو ڕاست ناوی شتێك نەبەی بەڵكو بچی ناوی شتێكی تر ببەی كە پەیوەندی بە مانای یەكەمەوە هەبێت بۆ ئەوەی پیاو لەو مانا باسكراوە بۆ مانا مەبەستە هێما بۆكراوەكە بچێ‌))(گەردی، ١٩٧٢: ٨٨). ئەوا فەرە كو قوتابی پەیڤێن درست ژ پەیڤێن خوازە جودا بكەت. لایەنێن دیكە یێن ڕەوانبێژیێ‌ دێ‌ ل قۆناغێن وێڤەتر فێربیت.

 

٣-١٠ جیاوازی دناڤبەرا شێوازێ‌ ڕاگەیاندنی و شێوازێ‌ دانانی

ئاخفتن دبیتە دوو بەش، بەشێ‌ یەكێ‌ ڕاگەیاندنە(خەبەری) یە و بەشێ‌ دوویێ‌ ژی دانانە (ئینشائی)یە. ئەوێ‌ یەكێ‌ كو خەبەرە ((دوو لا هەڵئەگرێ‌، ئەوە هەڵئەگرێ‌ كە ڕاست بێ‌ و هێنابێتی، ئەوەش هەڵئەگرێ‌ كە ڕاست نەبێ‌ و نەیهێنابێ‌))(سجادی، ١٩٨٦: ٢٣). لێ‌ دانانی (ئینشائی) ((درۆیی لە قسەكەدا هەڵناگرێ‌، هەر یەك قسەیە، فەرمانێكەو ئەڵێیت بیكە، بهێنێ‌ و نەهێنێ‌ تۆ فەرمانی خۆتت داوە))(ژێدەرێ بەرێ: ٢٤). ب ئەڤی شێوەیەی ئاخفتنا دانانی ((ناڤەرۆكا وێ‌ بدەستڤەناهێت و ناهێتە سەلماندن ژی ئەگەر قسە پێ‌ نەهێتەكرن و دوو جۆرێن وێ‌ هەنە: داخازكری و نەداخازكری و جۆرێن داخازكری وەكو: خۆزیك، پرسیاری، فەرمانپێكرن، فەرمانپێنەكرن، گازیكرن))(ابو العدوس، ١٩٩٩: ٥٧).

 

         پشكا سێیێ‌:

٤- بەرنامەیێ‌ جێبەجێ‌ كرنا وەرارا كارامەیێن شرۆڤەكرنا ئەدەبی

٤-١ بەرایی: هەر یەك ژ كارامەیێن هاتینە دەستنیشانكرن، پێویستی ب پراكتیزەكرنێ‌ یە، ژبۆ هەر یەك ژی ژ ئەوان كارامەیان وانەیەك هاتیە تەرخانكرن. ژبەركو هەژمارا هەلبەستێن د كتێبا زمان و ئەدەبێ‌ كوردی دا نەهن و هەژمارا كارامەیان ژی نەه بوون، لەوما دێ‌ هەول دەین كارامەیا یەكەم (دەستنیشانكرنا بیرا سەرەكی) ل سەر یەكەم هەلبەستا كتێبی كو ب ناڤونیشانێ‌(گەورەیەك) یا هەلبەستڤان (موفتی پێنجوینی) یە جێبەجێ‌ بكەین، وەكو نموونەیەكا پێنگاڤ ڕێزبەندكری. ب هەمان شێوە بۆ هەر هەلبەستەكا دیكە، كارامەیەك بهێتە پراكتیزەكرن.

٤-٢ وانەیا یەكێ‌

٤-٢-١  ناڤونیشانێ‌ وانەیێ‌:  دەرهینانا بیرا سەرەكی ژ هەلبەستا (گەورەیەك).

٤-٢-٢ دەمێ‌ تەرخانكری بۆ وانەیێ‌: سێ‌ دەمژمێر^([3]).

٤-٣ ئامانجێن وانەیێ‌: ئامانجێن ئەڤێ‌ وانەیێ‌ ئەون كو پشتی قوتابی تێگەهشتین بكارن:

١-زاراوەیا بیرا سەرەكی بناسن و چەمكێ‌ وێ‌ ژی لێك بدەنەڤە.

٢- گرنگیا ڕەگەزێ‌ بیرێ‌ د بنیاتێ‌ هەلبەستێ‌ دە بزانن، تێبگەهن كو ڕەگەزێن دیكە ژی ل سەر وێ‌ دهێنە بیناكرن.

٣-بیرا سەرەكی بهەلسەنگینن كو چەندا پەسەندە و بۆچی؟.

٤-قوتابی ڕابهێن كو بزانن دێ‌ چەوا بیرا سەرەكی د هەر هەلبەستەكێ‌ دە دەربینن.

٤-٤ ناڤەرۆكا وانەیێ‌

گەورەیەك

شاعر: موفتی پێنجوینی

گەورەیەك بۆ كەس نەبێ‌ سێبەری

خۆم بۆ بگێڕم لە دەوری سەری؟

بە وشكی بۆچی ببمە مەیتەری

وەختێ‌ دەركەوێ‌ هەستم لەبەری

هەر خۆی دایما هەوڵی ژیانی بێ‌

یا خوا ئەو گەورە بەشی نەمان بێ‌

گەورەیەك چاوی لە فەقیر نەبێ‌

دەربەست ژیانی جوان و پیر نەبێ‌

مێمل بە ماڵ و دوژمن بە جان بێ‌

یا خوا ئەو گەورە بەشی نەمان بێ‌

گەورەیەك ساتێ‌ لەژێر دەستی ئەو

ئارامم نەبێ‌ بێ‌ خۆراك و خەو

پاسەوانی بم بە ڕۆژو بە شەو

جوین و شەقیش بێ‌ بەراتەكەی ئەو

ئەگەر شۆرەتی وەك سلێمان بێ‌

یا خوا ئەو گەورە بەشی نەمان بێ‌

٤-٥ ڕۆنڤەكرنا ڕامانا گشتی یا دەقێ‌:

٤-٥-١ شاعر (موفتی پێنجوینی 1881-1952) بهێتە ناساندن. زۆربەی ژیانا خوە ب هەژاری و                   مشەختی بریە سەری. هەلبەستێن وی ژی پتر كۆمەلایەتینە. ئەو هەلبەستا هاتیە هەلبژاردن ژی هەژاران هشیار دكەتەڤە كو چەوا سەرەدەریێ‌ دگەل ئەوانێن خەمخۆرێن هەژارێن ملەتی خوە نە و ئەوێن تەنها های ژ بەرژەوەندیا خوە هەیە و هیچ بهایەكی بۆ وان دانانێت.

٤-٥-٢  ڤەخوەندنا بێدەنگ ژ لایێ‌ قوتابیان ڤە و پاشی هنەك پرسیار ل وان بهێنەكرن، وەكو:

أ‌- بیرا سەرەكی د ئەڤێ‌ دەقێ‌ دا چیە؟

ب‌- دوو یان سێ‌ بیرێن لاوەكی ژ ئەڤێ‌ دەقێ‌ دا دەربینە؟

ت‌- وێنەیەكی ئەدەبی دەستنیشان بكە و چ ڕامان ژێ‌ دەردهینی؟

پ‌- هنەك ژ ئەوان پەیڤێن گران د دەقێ‌ دا دەستنیشان بكە؟

٤-٥-٣ گەنگەشە و پرسیاران دەربارەی ئەوان بیرێن گشتی بكە؟

٤-٥-٤ ڤەخوەندنەكا نموونەیی یا كو دەربڕینێ‌ ژ مانایێ‌ بكەت ژ لایێ‌ مامۆستایی ڤە بهێتە پێشكێشكرن.

٤-٥-٥  هنەك قوتابی یێن زیرەك ب جوانی ڤەخوینن.

٤-٥-٦  دەقا هەلبەستێ‌ بۆ چەند یەكەیێن هزری بهێتە دابەشكرن. پاشی هەر یەكەیەك ب ئەڤی شێوەیێ‌ خوارێ‌ بهێتە چارەسەركرن:

أ‌-  ژ لایێ‌ قوتابیەكی بهێتە ڤەخویندن.

ب‌- ئاریشێن زمانەڤانی بهێنە چارەسەركرن.

ت‌- ڕامانا گشتی یا ئەوێ‌ یەكەیێ‌ بهێتە گەنگەشەكرن و ب ڕێیا بكارهینانا ئالاڤێن فێركرنێ‌ ڤە      بهێتە ڕۆنڤەكرن. بۆ نموونە (وێنەیێ‌ كابرایەكی ئاغا ـ وەكو چەوسێنەرەكێ‌ بێ‌ نەمەك).

پ‌- لایەنێن ستاتیكی یێن دەقێ‌ بهێنە گەنگەشەكرن.

ج‌- ڕامانا گشتی یا دەقێ‌ بهێتە گەنگەشەكرن. ( كو هەموو كارامەیێن شرۆڤەكرنا ئەدەبی یێن د پشكا دوویێ‌ دا هاتینە بەحسكرن ب خوە ڤە بگریت). لدویڤ ئەڤێ‌ پێڤاژۆیێ‌:

٤-٦ پێنگاڤێن پێڤەژۆیا وانەیێ‌:

٤-٦-١ بەرایی

باشتر وایە پێڤاژۆ ب ئەڤێ‌ پرسیارێ‌ دەستپێ‌ بكەت و دگەل قوتابیان بهێتە گەنگەشەكرن:

*جیاوازی دناڤبەرا بیرا سەرەكی و بیرۆكەیێن لاوەكی د ئەڤێ‌ دەقێ‌ دا چنە؟

- پشتی گەنگەشەكا ڕێكوپێك دگەل قوتابیان دهێتەكرن. مامۆستا دێ‌ ڕۆنكەتەڤە كو بیرا سەرەكی گرنگترین توخمە د بنیاتێ‌ دەقێ‌ دا. چونكە ئەڤ توخمە ڕاستی یان ڕامان یان ژی ناڤەرۆكا دەقێ‌ یە. هەروەسا لایەنێ‌ هۆشمەندیا شاعری ڤەدگریت. ئەڤێ‌ بیرێ‌ چەندین بیرێن دیكە یێن لاوەكی ژی ژێ‌ دەردچن و پێڤە دهێنە بەستن. پاشی جیاوازی دناڤبەرا بیرا سەرەكی و بیرا لاوەكی دا هێتە ڕۆنڤەكرن.

٤-٦-٢ پێنگاڤێن وەرارا ئەڤێ‌ كارامەیێ‌:

ژبۆ وەرارا ئەڤێ‌ كارامەیێ‌ یا فەرە مامۆستا ئەڤان خالێن خوارێ‌ بكاربینیت:

        ١- ڤەخوەندنەكا نموونەیی یا دەقێ‌ بكەت.

        ٢- ب ڕێیا گەنگەشە و دانوستاندنێ‌، ئەوێ‌ دەقێ‌ بۆ چەندین یەكەیێن بیری دابەش بكەت و پاشان هەر بیرۆكەیەكا لاوەكی دەربینیت، و ل پێش چاڤێن قوتابیان تۆمار بكەت:

- ژ مالكا(1-3): شاعر گلی و گازندەیان ژ ڕێبەرەكی دكەت، كو خەمخۆرێ‌ كەسانێن دەوروبەرێ‌ خوە نیە و بەرانبەر خەمساریا وی هەلویستەكا هۆشیارانە وەردگریت.

- ژ مالكا(4-5): ئاگاداركرنەكە كو ئەو مەزنێ‌ تنێ‌ تەفشییێ‌ بەرۆكا خوە بیت، خەلك حەژێ‌ ناكەن و نفرینا نەمانێ‌ بۆ دخوازن.

-       ژ مالكا(6-8): مەرجێ‌ سەرەكیێ‌ كەسانێ‌ مەزن ڕازیبوونا خەلكی یە، هەموو ناڤداریا وی مفایێ‌ وی نادەت ئەگەر زۆری و ستەم بكارهینا.

ب ڕێكا دانوستاندن و گەنگەشێ‌ ڤە و ب ئالیكاری و سەرپەرشتیا مامۆستای، قوتابی هەول بدەن ئەڤان هەرسێ‌ بیرۆكەیێن سلال پێكڤە گرێ‌ بدەن.

٤-٦-٣ دەستنیشانكرنا جۆرێ‌ سۆزێ‌:

مامۆستا دگەل قوتابیان و ب ڕێكا پرسیار و گەنگەشێ‌ ڤە دگەهنە ئەوی ئەنجامی كو ئەو هەلچوونێن ل نك شاعری كۆم بووین تووڕەبوونە و ب كەلەكەبوونا وان ژی سۆزەكا نەرێنی درستبوویە و گەهشتیە سۆزا كەرب لێ‌ ڤەبوون و كین وەرگتنێ‌.

ب ئەڤی شێوەیێ‌ سلال مامۆستا و قوتابی د ئەنجاما گەنگەشا خوە دا دێ‌ بیرۆكەیێن نەڕازیبوونێ‌ و سۆزا كین هەلگرتنێ‌ و ئەو ئاكاما شاعری دڤیا بگەهینیت، هەموو دێ‌ بنە هەلویست وەرگرتنا كابرایەكێ‌ ژ خەوا خزمەتكرنەكا بێ‌ ئەنجام هشیار بیتەڤە. قوتابی ژی دێ‌ مەبەستێن شاعری هەمیان لێكدەنەڤە و گەهنە ڕاستیەكا گشتی كو بیرا سەرەكیا دەقێ‌ ئەوە، كو كاربدەستێ‌ خۆبایی و دفن بلند یێ‌ خوشتڤی نیە و نەبوونا وی باشترە ژ هەبوونا وی.

٤-٦-٤ كۆمبەندا كارامەیێن پێدڤی ژبۆ شرۆڤەكرنا دەقا (گەورەیەك):

مامۆستا دێ‌ یارمەتیا قوتابیان دەت داكو ئەڤان لایەنێن پێویست بدۆزنەڤە:

        ١- بیرۆكەیێن لاوەكی یێن هەلبەستێ‌، وەكو:

ـ د كاركرنێ‌ دا نابیت هنەك خزمەتا هنەكان بكەن، بەلكو دەبیت هەر یەك ل دویڤ دەستهەلات و ئەركێن خوە خزمەتا گشتی بكەت.

ـ ڕێزگرتن دناڤبەرا خەلكی دا كارەكێ‌ جوانە و ئەگەر یەك ژ ئەڤی نەریتی لادەت ژی، دەبیت ئەوێن دیكە هەول بدەن چارە بكەن.

ـ خوەزی خواستن كو كەسەك نەمینیت و ژناڤبچیت، بۆچوونەكا درست نییە.

ـ جڤیندان و قسەیێن نەخوەش كارەكێ‌ خرابە، هەتا ئەگەر ئەوێ‌ دوویێ‌ یێ‌ بێ‌ دەسەلات ژی بیت و نەشێت بەرەڤانیێ‌ ژ خوە بكەت.

ـ ناڤودەنگی و شوهرەت بەس نینە كو ئەو كەس مرۆڤەكێ‌ هەژی هندێ‌ یە، بەلكو دەبیت ناڤودەنگ و كریار وەكو یەك بن.

        ٢- ئەو سۆزا د ئەڤێ‌ هەلبەستێ‌ دا دهێتە نیشاندان (نەڤیانە) ئەو نەڤیان ژی د ئەنجاما هەلچوونێن كەرب و كینان دا درستبوویە.

        ٣- مەبەستا شاعری ژ ڤەهاندنا ئەڤێ‌ هەلبەستێ‌ ئەوە كو خەلكی هشیار بكەتەڤە، كو خوە ب گەورە زانین و دفن بلندی نەریتەكێ‌ باش نیە و دەبیت خەلك خوە ژێ‌ بپارێزیت، ب تایبەتی ئەوێن د پلەیەكا كۆمەلایەتی یا بلند دا نە.

        ٤- بنیاتێ‌ ئەڤێ‌ هەلبەستێ‌ ژ مالكان پێكهاتیە و ڕێزبەندیا وان ژی (شەش مالك) یە و ژ ئەوان شەشان ژی (چار) مالكێن یەكەم ژ هەمان سەروا پێكهاتیە، سەروا مالكا شەشێ‌ ژی یا هەمیان وەكو یەكە. هەر مالكەك بەرانبەر دێڕەكا شعرێ‌ یە و پارچەیەكە ژ بەندەكا شەش مالكی. هەر شەش مالكان ژی ڕامانەكا لاوەكی بۆ بیرا سەرەكیا هەلبەستێ‌ درستكریە.

٥- ئەو بهایا بالا یا هەلبەست دپەژرینیت (ڕێزگرتن)ە،  ب هەبوونا وێ‌ ڤیان درست دبیت و ب نەبوونا وێ‌ سۆزا ڤیانێ‌ دناڤبەرا خەلكی دا نامینیت.

        ٦- مۆسیقایا دەرڤەی هەلبەستێ‌ ئانكو كێشا وێ‌ ل سەر كێشا پەنجەیی(5×5) ـە، د هەموو مالكان دا بەردەوام دبیت. هەلبژارتنا پەیڤان و ڕێزكرن و یەكگرتنا وان سەلیقەكا سڤك و ڕەوان دایە هەلبەستێ‌،  لەوما ژی هارمۆنیكەكا هەڤپشك هەیە دناڤبەرا هەر هەشت مالكان دا. سەلیقا ڕەوانا هەلبەستێ‌ كریارا ڤەخوەندنێ‌ دەستخوەش كریە، ڤەخواندنا ڕەوان ژی كریارا ئەزبەركرنێ‌ ئاسان دكەت. هەرچەندە ئەزبەركرن تشتەكێ‌ سەرەكی نییە د پرۆسا شرۆڤەكرنێ‌ دا. سەرەنجام دوو هەلسەنگاندن درست دبن: قوتابی دشێت خوە بهەلسەنگینیت كو چەند چێژ ژ ڤەخوەندنا وێ‌ وەرگرتیە. مامۆستا ژی دكاریت قوتابی بهەلسەنگینیت كو چەند جورئەتا ئەدەبی بۆ درستبوویە.

٧- قوتابی هەول بدەن چەند وێنەیان ژ پەیڤ و هەڤۆكێن هەلبەستێ‌ دەربینن، وەكو:

ـ مەیتەر،  مرۆڤەكێ‌ خزمەتچی هەڤسارێ‌ هەسپەكی گرت بیت.

ـ بەرات: هزرا زارۆكی بۆ وێنەیێ‌ شەڤا بەراتێ‌ دچیت، بەلێ‌ ل ڤێرە، بەراتا ئەوی كەسی جڤین و پێن و شەقن.

٨- قوتابی ئاخفتنێن مەجازی و ئاخفتنێن درست ژ هەلبەستێ‌ دەربێخیت، وەكو:

ـ گەورەیەك بۆ كەس نەبێ‌ سێبەری: میرەك یان ئاغایەكی یارمەتیا كەسێ‌ نەدەت.

ـ سلێمان: بۆ خواستنێ‌ بكارهاتیە، ژبۆ بەحسكرنا شوهرەتەكا یەكجار زۆر.

٩- دەرهێنانا ئاخفتنا ڕاگەیاندنی و دانانی، وەكو:

ـ گەورەرەیك بۆ كەس نەبێ‌ سیبەری. (دانانی ، چونكە هەڤۆكەكا نەرێنی) یە.

ـ خۆم بۆ بگێڕم لە دەوری سەری؟ (دانانی ، چونكە هەڤۆكەكا پرسیاری) یە.

ـ بە وشكی بۆچی ببمە مەیتەری؟ (دانانی ، چونكە هەڤۆكەكا پرسیاری) یە.

ـ وەختێ‌ دەركەوێ‌ هەستم لەبەری. (ڕاگەیاندنی، چونكە ئەگەرا ڕاستی و نەڕاستیێ‌ تێدا هەیە).

ـ هەر خۆی دایما هەوڵی ژیانی بێ‌( ).(ڕاگەیاندنی، چونكە ئەگەرا ڕاستی و نەڕاستیێ‌ تێدا هەیە).

ـ یاخوا ئەو گەورە بەشی نەمان بێ‌. ( چونكە هەڤۆكەكا خوزیكی) یە.

هۆسا ل دویڤ ئەڤێ‌ ڕێچكەیێ‌ قوتابی و ب ئالیكاریا مامۆستای دێ‌ شێن هەر (11) یانزدە شەش مالكێن هەلبەستێ‌ شرۆڤە بكەن. پشتی هەموو لایەنێن هەلبەستێ‌ ڕۆن و ئاشكرا بووین، پرسیارەكا فەر و پێدڤی دمینیت، كو مامۆستا ژ قوتابیان بكەت، ئەو ژی ئەڤەیە: بۆچی ناڤونیشانێ‌ هەلبەستێ‌ هاتیە دانین"گەورەیەك"؟ ب لێكدانەڤەیەكا گشتی یا شرۆڤەكرنا هەلبەستێ‌. قوتابی و ب سەرپەشتییا مامۆستای دێ‌ گەهنە ئەڤێ‌ بەرسڤێ‌:

شاعر (موفتی پێنجوینی) ژ مەزنەكێ‌ خوەپەرست بێزار بوویە و دڤێت خەلكی ژی هشیار بكەتەڤە... چونكە ئەگەر مەزنێ‌ دەڤەرەكێ‌ بەرژەوەندییا گشتی ل پێش بەرژەوەندییا خوە یا كەسایەتی وەرنەگریت، دێ‌ شیرازا ڕێڤەبرنا ئەوێ‌ دەڤەرێ‌ تێكچیت، لەوما نەبوونا مەزنێ‌ وەسا باشترە ژ هەبوونا وی.

٤-٧ چەند ڕاهینانەك ژبۆ پتر تێگەهشتنا كارامەیا ئەڤێ‌ وانەیێ‌:

مامۆستا چەندین نموونەیێن دەقێن ئەدەبی دێ‌ دانێتە بەرچاڤێن قوتابیان، داكو هەول بدەن كارامەیا ئەڤێ‌ وانەیێ‌ ل سەر ئەوان ژی جێبەجێ‌ بكەن و (بیرا سەرەكی) ژێ‌ دەربێخینن. ل ڤێرە دەبیت مامۆستای ئەو دەق ئامادە كربن و ل سەر داتا شۆیێ‌ یان كارتێن قەوارە مەزن پێشكێش بكەت و ئەوا ل هەموویان گرنگتر ئەوە كو مامۆستا ئەوان دەقان ژ وانەیێن دیكە یێن هەمان پشكا ئەدەبیا كتێبێ‌ وەرگرتبن:

٤-٧-١  قەدری جان د هەلبەستا (بەگێ‌ ئاخر زەمان) دا دبێژیت:

١-دۆستێ‌ من

دۆژمنێ‌ پۆستێ‌ من

بەگێ‌ ئاخر زەمان

ئەڤ زەمبیلا تە پێ‌ هات

نەمە داتێ‌ ژ ئەسمان

بەنێ‌ وێ‌ ڕزییا

ل ناڤا ڕێ‌ قەتییا

ئو... كەت

كەتە ناڤ دەریا سۆر

دەریا سۆر ژێڕا بوو گۆڕ

دەریا سۆر ژ فیرعەون و

چەند خودێ‌ بچووكڕا بوو كەفەن

**        **    **

پرسیار ل ڤێرە ئەڤەیە:

ـ بیرا سەرەكی د ئەڤێ‌ دەقا سلال دا ............................چونكە......................... .

مامۆستا و قوتابی ب ڕێكا گەنگەشێ‌ رە، دێ‌ بیرۆكەیێن پالپشتێن دەقێ‌ لێكدەنەڤە و سەرئەنجام دێ‌ گەهنە بیرا سەرەكی كو ئەو ژی: داگیركەر دێ‌ ڕەڤیت... چونكە ئەو پەیاما وی هەلگرتی یا شاشە و دێ‌ د شاشیا خوە دە خەندقیت.

٤-٧-٢       بێكەس د ئەڤێ‌ هەلبەستێ‌ دا دبێژیت:

١-قەومی كورد ئیسباتی كرد بۆ عالەمی سەر ڕووی زەمین

میللەتێكی قـارەمانن هـــەر ئـەبێ‌ سـەربەسـت بژین

٢-میللەتێ‌ لاوی لە ڕێگەی سەربەخۆیی نیشتمان

بێتە بەر سێدارە، بێ‌ ترس، دەم بە خەندە و پێكەنین

٣-قەومی وانا نامرن، ئەژی، با دوژمنی هەر شەق بەرێ‌

ساحیبی ڕۆڵەی نەبەردە، خاوەنی عەزمی مەتین

٤-ئەو كەسەی گیانی لە ڕێگەی نیشتمانا بەخت ئەكا

پێی مەڵێن مردوو، شەهیدە، وا لە فیردەوسی بەرین

٥-لاوی كورد مەردە، لە مردن قەتعییەن باكی نییە

پەندی پێشینانە، ڕاستە (بەرخی نێر بۆ سەربڕین)

٦-وا وەتەن دیسان بە مەحزوونی ئەڵێ‌، ئەی لاوەكان

بۆچی وا مات و مەلوولن، بەسیەتی شین و گرین!

٧-ڕۆژی تێكوشانە، سادەی هیممەتێ‌ تاكو زووە

بەشكو لەم حالە نەجاتمان بێ‌ و لە دیلی دەربچین!

٨-گەرچی هەندێ‌ كەس خەریكن ورك و گیرفان پڕ ئەكەن

شەو بە بێ‌ خەم سەر ئەنێنە سەر سەرین، هەر سەرسەرین

٩-پیاو ئەبێ‌ دائیم خەمی قەوم و وڵاتی خۆی هەبێ‌

ئەو كەسانەی بێ‌ خەمن حاشا نەوەی ئەم خاكە نین

پرسیار ل ڤێرە ئەڤەیە:

ـ بیرا سەرەكی د ئەڤێ‌ دەقا سلال دا ............................چونكە......................... .

مامۆستا و قوتابی ب ڕێكا گەنگەشێ‌ رە، دێ‌ بیرۆكەیێن پالپشتێن دەقێ‌ لێكدەنەڤە و سەرئەنجام دێ‌ گەهنە بیرا سەرەكی كو ئەو ژی: (خەبات  و قوربانیدان ژبۆ ئازادیا وەلاتی ئەركە)

ب ئەڤی شێوەیی مامۆستا بیرا سەرەكیا هەموو بابەتێن دیكەیێن ئەدەبی یێن د ناڤ كتێبا ناڤبری دا، ب گەنگەشە و شرۆڤەكرن و ب بەشداربوونا قوتابیان، پێكڤە دێ‌ گەهنە ئەنجاما داویێ‌ كو دەرئێخستنا بیرا سەرەكیا ئەڤان بابەتێن خوارێ‌ یە:

-  ئەسیری، بیرا سەرەكی: (شانازیكرن ب جوانیا كوردستانێ‌)

-  دڵدار، بیرا سەرەكی: ئەمەكداری بۆ نیشتیمانی.

-  سالح یوسفی، بیرا سەرەكی: (ئازایەتیا ملەتێ‌ كورد دێ‌ ژینەكا سەرفراز بدەستڤەئینیت).

-  كاردۆخی، بیرا سەرەكی: (شەهید د دلێ‌ ملەتی دا دژین).

-  مارف بەرزنجی، بیرا سەرەكی: (هەتا د ئەلف و بێ‌ یا ژینێ‌ تێبگەهین، دەبیت هەردەم هۆشیار بین).

-  ئەمین زەكی بەگ، بیرا سەرەكی: ( زمانێ‌ كوردی زمانەكێ‌ سەربخوە یە و دەبێ بپارێزین).

-  پرۆفیسۆرێ‌ كورد د. كامیران بەدرخان، بیرا سەرەكی: (بەرەڤانی ژ وەلاتی).

-  سادق بەهائەدین، بیرا سەرەكی: (ژیان ب مالداری و ناڤداری خوەشە، لێ‌ زارۆك ژی هەبن ب ڕەوشترە).

-  سوارەی ئیلخانی زادە، بیرا سەرەكی: (ل گوندان هێمنی و جوانی هەیە).

-  ئەحمەد دلزار، بیرا سەرەكی: (خوەشیا هەیڤا گولانێ‌).

د ئەنجاما ئەوان ڕاهینانێن سلال دا، قوتابی ب ئالیكاریا مامۆستای، دێ‌ گەهنە ئەوێ‌ باوەڕیێ‌ كو بیرا سەرەكیا هەر دەقەكا ئەدەبی ژ كۆمەلەكا بیرۆكەیێن بچووك پێكدهێت. ئەو بیرۆكە ژی لدویڤ ڤەخوەندنا خوەندەڤانی درست دبن. بۆ نموونە، چێدبیت دوو كەس هەبن و هەر یەكی ڤەخوەندنەكا جودا هەبیت بۆ هەمان دەقەكا ئەدەبی، لێ‌ دەما گروپەك بەشداری كارەكێ‌ هۆسا دبیت. بۆچوونەكا هاوبەش پەیدا دبیت. ئەو هاوبەشی ژی، ژ دوو ئالیان ڤە مەبەستێن پەروەردەیی دهنگڤیت:

-  یا یەكێ‌، هەر كەسەكی بۆچوونا خوە یا تایبەتی هەیە و لدویڤ تێگەهشتنا خوە بۆ دەقێ‌ چێژێ‌ ژێ‌ وەردگریت، ئەڤە ژی ئازادیا تاكە كەسی د سنۆرێن جیاوازیێن وان دا دپارێزیت. د ئەڤێ‌ پرۆسێ‌ دا، ئامانجا تایبەتی یا بابەتی بدەستڤە دهێت.

-  یا دوویێ‌ ژی، ژ ئەنجاما گەنگەشێ‌ دا، دێ‌ بۆچوونەكا نوی پەیدا بیت كو د چێژوەرگرتنەكا دەستەجەمعی دا دهێتە نماندن. د ئەڤێ‌ پرۆسێ‌ ژی دا، ئامانجا گشتیا بابەتی بدەستڤە دهێت.

ل دویڤ ئەڤان هەردوو خالێن سلال، چێدبیت ئەو بیرێن سەرەكی ل نك دوو گروپان ل دوو شوێنێن جودا وەكو یەك نەبن. لێ‌ ئەو بیرا سەرەكیا د كتێبا پرۆگرامێن خوەندنێ‌ دا دهێتە دەستنیشانكرن، دێ‌ بیتە خالا هاوبەشا دناڤبەرا هەمیان دا. د هەلسەنگاندنا كۆتایی یا سالێ‌ دا، كو پرۆسەكا بەردەوامە و ل هەموو كتێبێن پرۆگرامێن خوەندنێ‌ دا دهێتە ئەنجامدان، دێ‌ پێداچوونەڤە هێنەكرن و خالێن نوی بنە سەرچاوە بۆ ئەوێن سەرپەرشتیا چاپدانا كتێبان دكەنەڤە، هەروەسا دێ‌ بنە بابەتێن مفادار ژی بۆ خولێن شیاندن و بهێزكرنا مامۆستایان.

 

 

ئەنجام:

ل داویێ‌ دا ڤەكۆلەر گەیشتە ئەڤان ئەنجامێن خوارێ‌:

١-بابەتێن ئەدەبی هەڤبەندییەكا ڕاستەخوە ب كارامەیا قوتابی ڤە هەیە. د شرۆڤەكرنا لایەنێن تەكنیكی و ستاتیكی یێن دەقێن ئەدەبی دا: جۆرێ‌ سۆزێ‌ و هێزا هەستەوەریێ‌ و ڕەواتیا هزرێ‌ و جوانیا شێوازی دهێنە بەرچاڤكرن و ڕۆلێ‌ خوە د پەروەردەكرنا دەروونیا قوتابی دا دبینن، ئەڤە ژی ئامانجێن گشتی یێن بابەتێن ئەدەبینە د پەرتووكێن پرۆگرامێ‌ خوەندنێ‌ دا.

٢-بابەتێن د پشكا ئەدەبی یا كتێبا زمان و ئەدەبێ‌ كوردی یا پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەت دا، ل دویڤ پرۆگرامێ‌ دێرینێ‌ خوەندنێ‌ هاتینەدانان. پتر بایەخێ‌ ب ژیاننامە و بارێ‌ كۆمەلایەتی و سیاسی و ڕەوشەنبیریا ئەدیبی ددەن. ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ هەولدایە بەرۆڤاژیا ئەوێ‌ چەندێ‌ بسەلمینیت كو د شرۆڤەكرنەكا بنیاتێ‌ دەقێ‌ دا، ئەو لایەنێن مەبەستدار دێ‌ هێنە زانین و قوتابی ژی دێ‌ دگەل ئەدەبی ئاشنا بیت و شەنگستێن كەسایەتیەكا هۆشیارا ڕەخنەگر ژی بۆ چێ‌ بن.

٣-د شرۆڤەكرنەكا درست دا، پرۆسەیا چێژوەرگرتنێ‌ چێ‌ دبیت. د ئەڤێ‌ پرۆسەیێ‌ ژی دا هەموو ڕەگەزێن هەلبەستێ‌ پالپشتیا سۆزێ‌ دكەن. ورووژاندنا سۆزێ‌ ژی ب شێوەیەكێ‌ زنجیربەندی و درست، لایەنەكێ‌ سەرەكییە د پەروەردەكرنا دەروونی دا، ئەو هەڤسەنگیا د ناڤبەرا وەرارا لایەنێن هۆشمەندی و ویژدانی و جەستەیی یێن قوتابی دا، ئامانجا گشتی یا  پرۆسەیا پەروەردەكرنا قوتابی یە.

٤-د پێڕەوكرنا كارامەیێن شرۆڤەكرنا دەقێن ئەدەبی دا، ژ لایەكی ڤە قوتابی د پێكهاتەیێن واتایی و ویژدانی و ستاتیكیێن ئەوان دەقان دا شارەزا دبیت. ژ لایەكێ‌ دیكە ڤە فێری ڤەخوەندنەكا ڕاست و درست دبیت.. ئەڤە ژی كارێ‌ مامۆستای د فێركرنا هەردوو پشكێن دیكە یێن كتێبێ‌ (ڕێزمان، ڤەخوەندن)ێ‌ سڤك و دەستخوەش دكەت.

 

پێشنیاز:

د ئەنجامێن ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ دا دیاربوو، كو بابەتێن ئەدەبی یێن كتێبا زمان و ئەدەبێ‌ كوردی یا پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەت، ئەوێن لدویڤ شێوازێ‌ دێرینێ‌ پرۆگرامێن خوەندنێ‌ هاتینە دانان خزمەتا پەروەردەیا كارا و سەردەم ناكەن، لەوما پێشنیازا ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌ ئەوە:

١- پشكا ئەدەبی یا كتێبا ناڤبری پێویستی ب ڤەوژاردن و سەروژنوی دانانێ‌ هەیە. دەما بابەتێن وێ‌ ژی دهێنە ڕێكخستن، جهێ‌ هەر سێزدە كارامەیێن شرۆڤەكرنێ‌ ژی تێدا بهێتەكرن، داكو بۆ هەر دەقەكا ئەدەبی كارامەیەك بهێتە تەرخانكرن و ب شێوەیەكی لاوەكی دوانزدە كارامە یێن دیكە ببنە پالپشت ژبۆ چەسپاندنا وێ‌. پاشان ئەو ئەزموون ل سەر هەموو دەقێن دیكە یێن ئەدەبی یێن كتێبێ‌ بهێنە جێبەجێكرن.

٢-هاوسەنگییەك دناڤبەرا بابەتێن شعری و بابەتێن پەخشانێ‌ دا هەبیت، نەك وەكو كتێبا نها كو  (9) نەه بابەت شعرن و تنێ‌ (4) چار بابەت پەخشانن. ڕاستە د ئەدەبیاتێن كوردی دا، هەژمارا شاعران پترە ژ ئەدیبێن پەخشاننووس، لێ‌ ژانرێن پەخشانی ژی پترن و پێویستە قوتابی ئاشنای هەموویان بیت. لێرەدا چەوانی گرنگترە ژ چەندێتیێ‌.

 

ژێدەر:

كتێب:

ب زمانێ‌ كوردی:

- ئەدۆنیس (2002)، شیعرییەتی خوێندنەوە، و: عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا، سلێمانی، بنكەی ئەدەبی و ڕووناكبیریی گەلاوێژ.

- پێنجونی، موفتی ـ مەلا عەبدوڵڵایی تۆتنچی(1990) (دیوان)، كۆكردنەوەو ئامادەكردنی: ئومێد ئاشنا و عەبدولكەریم موفتی، پێداچوونەوەی: عوسمان هەورامی، بەغدا، الشركة العراقیة للطباعة الفنیة المحدودة.

- خەزنەدار، د. مارف (2001) مێژووی ئەدەبی كوردی، ب1، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.

- دەشتی، د. عوسمان(2012)، لەبارەی بنیاتی زمان و شێوازی شیعر، هەولێر، چاپخانەی حاجی هاشم.

- ڕەسووڵ، د. عیزەدین مستەفا(1989)، ئەدەبیاتی نوێی كوردی، چاپخانەی فێركردنی باڵا، هەولێر.

- سجادی، عەلائەدین(1986)، خۆشخوانی ـ گوزارەكاری. ڕەوانكاری. جوانكاری،  هەولێر، چاپخانەی زانكۆی سەڵاحەددین.

 

- قەرەچەتانی، د. كەریم شەریف (2008)، سایكۆلۆژیای پەروەردەیی، سلێمانی، چاپخانەی پەیوەند.

- گەردی،عەزیز (1972)، ڕەوانبێژی لە ئەدەبی كوردی دا، ب1، هەولێر چاپخانەی شارەوانی.

- لیژنەیەك ژ وەزارەتا پەروەردێ(2013)‌، زمان و ئەدەبێ‌ كوردی بۆ پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەت، لوبنان، چاپخانەیا المستقبل .

 

ب زمانێ‌ عەرەبی:

-        إبراهیم،د. مجدی عزیز (2005)، المنهج التربوي وتعلیم التفكیر، القاهرة، عالم الكتب.

-        أبو العدوس، یوسف (1999)، البلاغة والاسلوبیة ـ مقدمات عامة، عمان، الاهلیة للنشر والتوزیع.

-        الخوالدة، ناصر أحمد و یحیی إسماعیل عبد (2007)، تحلیل المحتوی فێ مناهج التربیة الإسلامیة وكتبها، عمان، دار وائل.

-        الخوالدة، ناصر أحمد و یحیی اسماعیل عبد (2011)، المناهج ـ أسسها ومداخلها وتصمیمها ومبادی‌ء بنائها ونماذج تطویرها، عمان، ناشرون زمزم.

-        دافیدوف، لندا ل. (1983)مدخل علم النفس، القاهرة، الدار الدولیة للنشر والتوزیع.

-        دندش، د. فائز مراد و د. الأمین عبدالحفیظ أبوبكر(2003)، دلیل التربیة العملیة وإعداد المعلمین، الأسكندریة، دار الوفا‌ء لدنیا الطباعة والنشر.

-        راجح، أحمد زكی(1983)، نظریات التعلیم، مكتبة النهضة المصریة، القاهرة.

-        راجح،  د. زكی أحمد (ب. ت)، أصول علم النفس، طبعة منقحة، القاهرة، مكتبة الناشر المصري.

-        راجح، د. أحمد عزت (1976)، أصول علم النفس، ط١٠، المكتب المصري الحدیث للطباعة والنشر، الاسكندریة.

-        رای، ولیم (1987)، المعنی الأدبي من الظاهراتیة الی التفكیكیة، ت: د. یوئیل یوسف عزیز، بغداد، مطابع دار الحریة.

-        رتشاردز، إ. ا.( 1961) ت: د. مصطفی بدوي و د. لویس عوچ، القاهرة المۆسسة المصریة العامة للتألیف والترجمة والطباعة والنشر.

-        سعادە، د. جودت أحمد و .. (2001)، تنظیمات المناهج وتخطیطها وتطویرها، عمان، دار الشروق للنشر والتوزیع.

-        سلامة، د. عادل أبو العز (2008)، تخطیط المناهج المعاصرة، عمان، دار الثقافة للنشر والتوزیع.

-        سلیم، د. مریم (2003)، علم نفس التعلم، بیروت، دار النهضة العربیة.

-        صولو، روبرت (2003)، نظریة النمو، ت: لیلی عبود، مراجعة: د. محمد دویدار، ، بیروت، مركز دراسات الوحدة العربیة.

-        ضیف، د. شوقی (2004)، البحث الأدبي ـ طبیعته. مناهجه. أصوله، مصادره، ط٩، القاهرة، مطابع دار المعارف.

-        ضیف، د. شوقی (1969)، دراسات فی الشعر العربي المعاصر، ط٤، القاهرة، مطابع دار المعارف بمصر.

-        عبید، د. محمد صابر (2001)، القصیدة العربیة الحدیثة بین البنیة الدلالیة والبنیة الإقاعیة، دمشق، مطبعة إتحاد كتاب العرب.

-        عبید، د. محمد صابر (2006)، حركیة التعبیر الشعري، ، عمان، دار مجدلاوي للنشر والتوزیع.

-        العیسوی، د. عبدالرحمن محمد (1999)، تصمیم البحوث النفسیة والإجتماعیة والتربویة ـ دراسات فی تفسیر السلوك الإنساني، بیروت، دار الکاتب الجامعیة.

-        قنصوه،  د. صلاح (1984) نظریة القیم، بیروت، دار التنویر للطباعة والنشر.

-        كانت، إمانویل (2008)، نقد العقل العملی، ت: غانم هنا، بیروت، المنظمة العربیة للترجمة.

-        الكنانی، د. ممدوح عبدالمنعم (2005)، سیكولوجیة الإبداع وأسالیب تنمیته، عمان، دار المسیرة للنشر والتوزیع والطباعة.

-        ماج، جارلس (1990)، المجتمع فی العقل، ت: د. إحسان محمد الحسن، مراجعة: د. عبداڵامیر اڵاعسم، بغداد، مطابع دار الشۆون الثقافیة العامة.

-        مغربي، د. فاروق إبراهیم (2007)، فی النقد التطبیقي ـ قرا‌ءات جدیدة، دمشق، دار المركز الثقافي للطباعة والنشر والتوزیع.

-        مندور د. محمد (2009)، الأدب وفنونه، ط٧، القاهرة، شركة نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع.

-        الملیجی، د. عبدالمنعم و د. حلمی الملیجی (1973)، النمو النفسي، ط٥، ، بیروت، دار النهضة العربیة للطباعة والنشر.

-        ویلیك، رینیه و أوستن وارین (1987)، نثریة الأدب، ت: محي الدین صبحي، مراجعة: د. حسام الخطیب، بیروت، المۆسسة العربیة للدراسات والنشر.

-        یاسین، د. عبدالرحمن تبر (2006)، ما القرا‌وە، تحولات الخطاب النقدي المعاصر ـ بحوث مۆتمر النقد الدولي الحادي عشر، أربد، عالم الكتب الحدیث.

فەرهەنگ و ئینسكلۆپیدیا:

ب زمانی عەربی:

-        ا‌لتونجي، د. محمد (1999)، المعجم المفصل فی الأدب، ج1، ط٢، بیروت، دار الكتب العلمیة.

-        الحانی، د. ناصر (1968)، المصطلح فی الأدب الغربي، بیروت.

-        لحجازي، مدحت عبدالرزاق (2012)، معجم مصطلحات علم النفس ـ عربي. انكلیزي. فرنسي، بیروت، دار الكتب العلمیة

-        عبدالنور، جبور (1979)، المعجم الأدبي، بیروت، دار العلم للملایین.

-        مجمع اللغە العربیة (2007)، معجم مصطلحات الأدب، ج1، إشراف: فاروق شوشە و د. محمود علي مكي، مطابع دار الجمهوریة للصحافة، القاهرە.

-        وهبة، مجدی و كامل المهندس (1979)، معجم المصطلحات الغربیة فی العربیة والادب، بیروت، مكتبة لبنان.

ب زمانێ‌ ئینگلیزی

-     Morner ،Kathleen & Ralph Rausch) 1998(, Dictionary of Literary Terms, NTC Publishing Group, New Youk.

گۆڤار:

ب زمانی عەرەبی:

-        خمری، د. حسین (1999)، نظریات القرا‌ءة وتلقي النص الأدبی، مجلة العلوم الإنسانیة ـ جامعة منتورة قسنطینة عدد 12، الجزائر.

-        القاسم، وجیه (2000) كیف نطور تفكیر الطلبة من خلال مهارات العلم، مجلة: رسالة المعلم، ع3- المجلد اڵاربعون، أیلول، عمان.

سایتێن ئەلكترونی:

-        التلمسانی، محمد بكاي، التدریس الهادف وآ‌لیات تحلیل النص الأدبي، بحث منشور فی الموقع الالكترونی www.ta5atub.com).

2-     عثمان مصطفی و عبدالوهاب هاشم، قیاس مدی إتقان تلامیذ الصف السابع من مرحلە التعلیم الاساسی للمهارات الادبیە الواجب توافرها بمقرر النصوص، بحپ غیر منشور، كلیە التربیە بقنا، جامعە أسیوگ 1991م./ فی الموقع الالكترونی : kananaonline.com)).

 

 

 

 

 

ملخص البحث

كرس البحث لتحدید مهارات التحلیل الأدبی للنصوص اڵادبیة فی كتاب الصف الثامن لمرحلة اڵاساس فی مدارس الأقلیم. ویركز علی مواقع الضعف فی المنهج المقرر الحالي الذي یقتصر علی تلقین الطلبة ببعض المعلومات حول حیاة الأدیب ونتاجاته وشرح المعاني اللغویة للنص. وهذا مایبعد القسم الأدبي فی المنهج المقرر من أهدافه فی تنمیة مهارات الطلبة للتحلیل الأدبي وإحساسهم بالتناغم الموسیقي وفهمهم للنص وتذوقه.

یتوزع البحث علی مدخل ومبحثین: یتناول المدخل تكوین المفاهیم التي أعتمد علیها البحث ویشمل: المنهاج الدراسي، التطویر، المهارة، التحلیل الأدبي، مهارات التحلیل.

یتناول المبحث الأول: أنماط مهارات تحلیل قصائد المنهج الدراسي، ویشمل: تحدید غرض النص الأدبي، إستخراج الفكرة التي بني علیها النص، إستخراج القیم الموجودة فی النص، تحدید نوع العاطفة، الإحساس بالتناغم الموسیقي للنص، تحدید الدلالات المختارة فی النص، إستخراج المعاني فی النص، تحدید الكلام الحقیقي والكلام المجازي فی النص، إختلاف الأسلوب الإخباري عن الإسلوب الإنشائي.

یتناول المبحث الثاني: تطبیق مهارات التحلیل الأدبي علی النصوص المقررة في الكتاب. وفی النهایة تم عرض أهم النتائج التی توصل الیها البحث.

 

 

Abstract

This research identifies the skills of analysis for the literacy texts in the 8th grade primary school curriculum in the Region. It concentrates on the weaknesses in the current curriculum, which is limited to indoctrinating students with information regarding the life of the writer and his work. Furthermore, it looks into the meanings of the text and the vocabulary. This distances the students from literacy analysis in the curriculum, and hence does not meet the goals of the literacy section in the curriculum which aims to building the capacity of students in literacy analyses, understanding the text and enjoying it.

The research is divided into a preface and two sections: The preface looks into the definitions of certain concepts used in this research, these include: Curriculum, development, skills, literacy analysis, analysis skills.

The first part of the research looks into the various analytical tools of literature in the curriculum. This includes purpose of the text, idea that the literacy text is generated from: values in the text, type of senses and feelings; the rhythm and units of the literacy text, extracting meanings in the text, identifying the figurative meanings, differentiating the different structural styles.

The second part of the research looks into the application of analysis skills on literacy texts in a typical lesson. And finaly the most important findings of the research are put forward in the end.

 

 

 

 

---

[1] ئەو بیست كارامەیێن كۆمەلا ئەمریكی یا پێشڤەبرنا پرۆگرام و فێركرنێ‌ دەستنیشانكرین ئەڤەنە: (1-كارامەیێن جەختكرنێ‌، پێكدێت ژ: أ- ناساندنا كێشەیان ب- دانانا ئامانجان. 2- كارامەیێن كۆمكرنا تێبینیان، پێكدێت ژ: أ- تێبینیكرن ب- پرسیاركرن. 3- كارامەیێن بیرڤەكرنێ‌، پێكدێت ژ: أ- هێماكرن ب- ڤەزڤڕاندن. 4- كارامەیێن ڕێكخستنا تێبینییان، پێكدێت ژ:  أ- هەڤبەركرن ب- پۆلینكرن پ- ڕێزبەندكرن. 5- كارامەیێن شرۆڤەكرنێ‌، پێكدێت ژ: أ- دەستنیشانكرنا خەسلەت و پێكهاتەیان ب- دەستنیشانكرنا هەڤبەندی و جۆران. 6- كارامەیێن ئەنجامگیری و بەرهەمهێنانێ‌، پێكدێت ژ: أ- دەرئەنجام ب- پێشبینیكرن پ- زێدەكرن ج- نواندن. 7- كارامەیێن تەواوكاری و تەڤلیهەڤبوونێ‌، پێكدێت ژ: أ- پۆختە ب- بنیاتنانەڤە. 8- كارامەیێن هەلسەنگاندنێ‌، پێكدێت ژ: أ پێوەدانان ب- سەلماندن پ- ناساندنا شاشیان. ژێدەر(مركز ریاچ نجد للإشراف والتدریب التربوی، برنامج تعلیم مهارات التفكیر، دار المۆلف للنشر والگباعە والتوزیع، بیروت2006، ص22-23).

[2] دەستنیشانكرنا هەژمارا كارامەیان لدویڤ ئاستێ‌ قوتابی و قۆناغا خوەندنێ‌ دهێنە دەستنیشانكرن، بۆ نموونە ل هنەك ڤەكۆلینان دە (31) سی و یەك كارامەیی هاتینە دەستنیشانكرن، لێ‌ بۆ پۆلێن قۆناغا بنەڕەتی ئەو كارامەیی ل سنۆرێ‌ دناڤبەرا (6-10) تشتەكێ‌ گونجایە./ بۆ زانیاریێن زێدەتر: بنێڕە: عپمان مصگفی و عبدالوهاب هاشم، قیاس مدی إتقان تلامیژ الصف السابع من مرحرحلە التعلیم الاساسی للمهارات الادبیە الواجب توافرها بمقرر النصوص، بحپ غیر منشور، كلیە التربیە بقنا، جامعە أسیوگ 1991م./  پێگەی ئەلكترۆنی: kananaonline.com)).

[3] دەمێ‌ تەرخانكری ژبۆ وانەیا (زمان و ئەدەبی كوردی پۆلا هەشتێ‌ بنەڕەتی لدویڤ خشتەیا دابەشكرنا وانەیێن هەفتیێ‌ (4) وانە. ب درێژیا سالا خوەندنێ‌ ژی كو دناڤبەرا (120-130) ڕۆژانە. لەوما نیزیكی (40) بەشە وانە دێ‌ بۆ پشكا ئەدەبی بن، ئەڤە ژی بۆ (13) بابەتان ل سەر (3) سێ‌ دەمژمێران زۆرە.