بنیاتی شیعرییەتی گێڕانەوە لە هەڵبەستی (كەڵەشێر)ی شێركۆ بێكەس دا

بنیاتی شیعرییەتی گێڕانەوە

لە هەڵبەستی (كەڵەشێر)ی شێركۆ بێكەس دا

پێشەكی

شیعرییەتی گێڕانەوە، ڕەگ و ڕیشەیەكی كۆنی لە شیعری كوردیدا هەیەو لە شیعری نوێ‌ و هاوچەرخیشیدا پانتاییەكی فراوانی گرتووەتەوەو وەكو بنەمایەكی هونەری بووەتە توخمێكی سەرەكی لە زۆربەی ژانرەكانی دیكەی ئەدەبیدا، بەڵام لە ڕەخنەی ئەدەبی كوردیدا كەم ئاوڕ لەم بابەتە دراوەتەوە. ئەوەی كە كرابێتیش لە بواری ڕەخنەی چیرۆك و ڕۆماندا بووەو لەهەردوو حاڵەتیشدا جەخت لەسەر گێڕانەوە كراوە، نەك شیعرییەتی گێڕانەوە. لە شیعردا ئەوەندە بایەخی پێ‌ نەدراوەو تا ئێستا ـ بەپێی ئاگاداری لێكۆڵەر ـ شتێكی گرنگی لەسەر نەنووسراوەو بۆشاییەكی لەنێو توێژینەوەكانی ڕەخنەی ئەدەبی كوردیدا بەجێ‌ هێشتووە، بۆیە ئەم لێكۆڵینەوەیە بۆ ئەم لایەنە تەرخانكراوە.

سنووری لێكۆڵینەوەكەیش لە ڕووی تیۆرییەوە تەنیا زاراوەو چەمكی شیعرییەتی گێڕانەوەیی پێناسە دەكرێت و بنەما تەكنیكییەكان و بەها ستاتیكییەكانی لە شیعری نوێی كوردیدا دەستنیشان دەكرێن و لە ڕووی پراكتیكیشیەوە لە سەر شیعری (كەڵەشێر)ی شێركۆ بێكەس جێبەجێ‌ دەكرێت.

بۆ گەیشتن بە ئەنجامەكانی لێكۆڵینەوەكە لێكۆڵەر پشت بە دوو ڕێباز دەبەستێت:

１- ڕێبازی وەسفی: لەپێناو گەڕانەوە بۆ كتێب و ئەو تۆژینەوەو لێكۆڵینەوانەی كە پێوەندییان بەم بابەتەوە هەیە.

２- ڕێبازی شیكردنەوە: بۆ ئەوەی لایەنی تیۆری تایبەت بە شیعرییەتی گێڕانەوە بە سەر یەكێك لە دەقەكانی شیعری نوێی كوردیدا پراكتیزە بكرێت و بەها ستاتیكییەكانی بدۆزرێنەوەو بنەما تەكنیكییەكانیشی دەستنیشان بكرێن.  

لەڕووی ناوەرۆكیشەوە، لێكۆڵینەوەكە لە پێشەكی و دوو بەش پێكهاتووە: بەشی یەكەم لە دوو تەوەر پێكهاتووە، یەكەمیان بۆ پێناسەكردنی زاراوەی شیعرییەتی گێڕانەوەو باسكردنی چەمكەكەی تەرخان كراوە، لە تەوەری دووەمیشدا سیماكانی شیعرییەتی گێڕانەوەی هەڵبەستەكە شی كراونەتەوە.

بەشی دووەمیش بەسەر دوو تەوەردا دابەش كراوە: یەكەمیان بۆ بنەما تەكنیكییەكانی شیعرییەتی گێڕانەوەو دووەمیانیش بۆ بەها ستاتیكییەكانی شیعرییەتی گێڕانەوە لە هەڵبەستەكەدا. لە كۆتاییدا گرنگترین ئەنجام و لیستی سەرچاوەكان دەستنیشان كراون.

دەق

كەڵەشێر

كازیوە بوو

بە تەنها هەر

كەڵەشێرێ‌ چاوی لێبوو

كچەی عاشقی ناو گوندیان

لە بنەبانی كادانێ‌

چۆن سەربڕی!

بۆیە ئەویش

گەڕایەوە بۆ كولانەو

مانی گرت و بڕیاریدا

بەیانیان ئیتر نەخوێنێ‌!( )

 

 

 

 

 

 

 

 

بەشی یەكەم

زاراوەو چەمك و سیماكانی شیعرییەتی گێڕانەوە

 

تەوەری یەكەم: زاراوەو چەمك

زاراوەی شیعرییەتی گێڕانەوە، لە نێو فەرهەنگە ئەدەبییەكانی كوردیدا نەهاتووە. بەڵكو چەندین زاراوەی نزیك ئەو بەكارهاتوون^([1]).هەندێكیان نە تەنیا باس لە جۆرەكانی گێڕانەوەیان نەكردووە، بەڵكو جیاوازی لەنێوان گێڕانەوەو ژانرەكانی دیكەی وەكو چیرۆك و حیكایەتیشیان نەكردووەو هەرسێكیان بەیەك پێوەرو بۆ یەك مەبەست شیكراونەتەوە(عومەر، ٢٠١٢: ٢٤٦). تەنانەت لەنێو تۆژینەوە ئەدەبییەكان و بابەتە ڕەخنەییەكانیشدا وەكو زاراوەیەكی پێوانەیی نابینرێت(شیروانی، ٢٠١٢: ٥٤). ئەم بەكارنەهێنانەیش بۆ دوو هۆی سەرەكی دەگەڕێتەوە:

ـ كەمی توێژینەوە ئەدەبییەكان لەبارەی گێڕانەوە بەبەراورد لەگەڵ ئەو ژمارە زۆرەی دەقە ئەدەبییەكان كە لەم بوارەدا نووسراون، بۆیە هێشتا چەندین تێرمی ڕەخنەیی ماونەتەوە كە بابەتەكانیان شی نەكراونەتەوەو لەسەر دەقە ئەدەبییەكانی كوردیش پراكتیزە نەكراون، بەپێچەوانەوە لە ئەدەبی گەلانی دیكەدا چەندین تێرمی نوێی ڕەخنەیی جێگەیان كراوەتەوەو لەنێو لێكۆڵینە زانستییەكاندا بەكارهاتوون بۆ نموونە: لیریكی گێڕانەوەیی(NTCs Dictionary, P. 144)و شیعرییەتی چیرۆك ئامێز (عبید، ٢٠٠٩: ٩١) و شیعرییەتی خوێندنەوە (عبید، ٢٠٠٥: ٦٥) و شیعرییەتی گێڕانەوەیی چیرۆكی (مراشدة، ٢٠١٢: ٧٢) هەروەها شیعرییەتی گێڕانەوە (فضل، ٢٠٠٩: ٣٤) كە بابەتی ئەم لێكۆڵینەوەیە.

ـ ئەو توێژینەوە ئەدەبییانەی كە لەبارەی گێڕانەوە نووسراون پتر لەسەر ڕۆمان و چیرۆك پراكتیزە كراون و لە شیكردنەوەكانیانیشدا زیاتر پشتیان بە بنەما كۆنەكانی گێڕانەوە بەستووەو كەمتر باس لە بنەما نوێیەكانی كردووە(حمید، ٢٠١١)و شیعرییەتی گێڕانەوەیش لە بنەما هەرە نوێیەكانیەتی كە ڕەخنەی نوێ‌ باسی دەكات، بە تایبەتی لە شیعردا. تەنانەت ئەو لێكۆڵینەوانەی لەبارەی شیعرییەتی ڕۆمانیشەوە ئەنجام دراون باسی شیعرییەتی ناونیشان و شیعرییەتی زەمەن و شیعرییەتی شوێن... لە ڕۆماندا كراوە، بەڵام ئاوڕیان لە شیعرییەتی گێڕانەوە نەداوەتەوە^([2]).

شیعرییەتی گێڕانەوە لە ژانرەكانی ئەدەبدا (هەڵبەست، ڕۆمان، چیرۆك...) وەكو شێوازێكی لیریكی مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت و لە شیكردنەوە ڕەخنەییەكانیشدا بە زاراوەیەكی پێوانەیی دادەنرێت، كە گوزارشت لەو شێوازە دەكات كە (( كەرەستەی گێڕدراوی تێدا زاڵ دەبێت و بەشەكانیشی بەبێ‌ ئەوەی ببنە هۆی گرژبوونی هیچ ململانێیەك بە جۆرێكی تاكانە ڕێك دەخرێن))(فضل، ٢٠٠٩: ١٢). كەواتە كەرەستەكانی گێڕانەوە كە((قسەكردن و خوێندنەوەن و پێداچوونەوەیان بۆ دەكرێت و لە سیاقێكدا دادەڕێژرێن))(عبدالنور، ١٩٧٩: ١٣٩) لەگەڵ كەرەستەكانی شیعرییەت كە ((زمان و كێش و ڕیتم))ن(ئەرستۆ، : ١١٨) لێكدەدرێن و بەیەكگرتنەوەیان چەمكێكی نوێ‌ دروست دەبێت كە شیعرییەتی گێڕانەوەیەو ئەوەی ئەم چەمكە لە حیكایەتی شیعری یان چیرۆكی شیعری یانیش گێڕانەوەی شیعری جودا دەكاتەوە تایبەتمەندییەكانی شێوازی لیریكییە لە گێڕانەوەدا. كرۆكی لیریكیش سۆزەو سۆزیش سەرچاوەی شیعرییەتە. ڕۆڵی شیعرییەتیش یەكێك لەو ئەركانەیە كە هەڵچوونەكانی نێرەر بە تێگەیشتنی وەرگر دەبەستێتەوە(یاکبسون، ١٩٨٦: ٣٣). لەڕووی ڕامانیشەوە ئەم شێوازە ((دەكرێتە دوو جۆر: شیعری لیریكی خۆیەتی و شیعری لیریكی بابەتی كە هەر یەكێكیان بنەما و خەسلەتی تایبەتی خۆی هەیە)). ئەوەی دووەم كە جۆری شیعری لیریكی بابەتییە، پێوەندی بە چەمكی شیعرییەتی گێڕانەوەوە هەیە، چونكە لایەنی بابەتی لە شیعری لیریكیدا خۆی لە خۆیدا گێڕانەوەی ئەزموونێكە، یان ڕووداوێكە كە تێكەڵی سۆزی شاعیر دەبێت و لە ئاوێتەبوونی هەردوو لایەن لە دەقێكی هونەریدا ئەوە گێڕانەوەیەكی ناواخنكراو بە شیعرییەتی تێدا بەرجەستە دەبێت. ئەركەكەیشی لەم بەرجەستەكردنەدا ئەوەیە كە((بەرەو هۆشیاركردنەوەیەكی مادی و هەستییەوە ئاراستەمان بكات و قەناعەتیشمان پێ بێنێت كە بابەتەكە شایستەی ئەوەیە بایەخی پێ‌ بدرێت) (دیتش، ١٩٦٧: ٢٣٧). ئەم لێكدانەوەیەی سەرەوە دەمان گەیەنێتە ئەو ڕاستییە، كە دەكرێت پێوەندی شیعرییەتی گێڕانەوە لەگەڵ شیعرییەت لە هەڵبەستداو گێڕانەوە لە پەخشاندا لە لایەكەوە، و پێوەندییەكەی لەگەڵ شیعرییەت لە پەخشانداو گێڕانەوە لە شیعردا لە لایەكی دیكەوە لەم هێڵكارییەی خوارەوە ڕوون بكرێتەوە:

ئەم پێوەندییەی سەرەوە لە چەندین قۆناغدا تێپەڕیوە تا گەیشتۆتە ئەوە كە لە چەمكی (شیعرییەتی گێڕانەوە) لە ڕەخنەی ئەدەبی نوێدا چەسپیووەو وەكو ڕەوتێكی كاریگەر پەرەی سەندووە و ڕەخنەگرانیش بایەخی پێ‌ بدەن، ئەم بایەخ پێدانەیش لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە هەندێك لە پێڕەوكارانی ئەو ڕێبازە لەو باوەڕەدان كە ((هیچ دەقێكی ئەدەبی بەبێ‌ گێڕانەوە نابێت))(بارت، ١٩٩٣: ١٢). ئەم لێكدانەوەیەش دەمان گەیەنێتە ئەو بۆچوونە كە((ئێستە چەمكی گێڕانەوە ئەوەندە لق و پۆپی لێ‌ دەبێتەوە و لەگەڵ زۆربەی جۆرەكانی دیكەی ئەدەبی تێكەڵ دەبێت بە تایبەتی لەگەڵ چیرۆك و ڕۆمان و شیعر..))(مراشدة، ٢٠١٢: ٣٣) هەر لەم ڕووەوە ((چەندین تیۆری تایبەت هەن كە مۆركی دەقەكانی گێڕانەوە شی دەكەنەوەو لەبەر زۆری ئەو تیۆرانە كە لەڕووی بابەت و ڕێبازەوە لەیەكدی جودان، بۆیە گێڕانەوەیش نەبووەتە زانستێكی سەربەخۆ، بەڵكو لە دوو ڕەوتی سەرەكی هاوچەرخی ڕكابەری یەكدیدا ماوەتەوە، ئەوانیش شیعرییەتی گێرانەوەیی و سیمیایی گێڕانەوەییە))(زیتوني، ٢٠٠٢: ١٠٨)، كەواتە دوو بۆچوون لەبارەی گێڕانەوەوە هەن و هەردووكیان وەكو دوو لایەنی هاوتەریب لە لێكۆڵینەوەكانی ڕەخنەی نوێی ئەدەبیدا پشتیان پێ‌ دەبەسترێت، لەهەردوو حاڵەتیشدا شیعرییەتی گێڕانەوە گرنگی خۆی هەیە، چونكە:

ـ ئەوانەی گێڕانەوە بە زانست دەزانن لەو باوەڕەدان كە ((زانستی گێڕانەوە"ناراتۆلۆجی" لەگەڵ زانستی هێماكان"سیمیۆلۆجی" تێكەڵ دەبێت))(الرویلي، ٢٠٠٥: ١٧٤)، لە تێكەڵبوونی هەردوو زانستیش پێوەندی لەنێوان پێكهاتەكانیادا توندو توڵتر دەبێت، بۆیە لە شیكردنەوە، یان لێكدانەوەی پێوەندییەكانیشدا ڕۆڵی شیعرییەتی گێڕانەوە زیاتر دەبێت، بەپێچەوانەیشەوە ئەگەر ئەم ڕۆڵە فەرامۆش بكرێت، ئەوە بۆشاییەك، یان كەموكووڕییەك لە بۆچوونە ڕەخنەییەكاندا دروست دەبێت.

ـ ئەوانەی گێڕانەوە بە ڕەوتێكی سەرەكی لە ڕەخنەی نوێی ئەدبیشدا دادەنێن، ئەوە بوارێكی فرەوانتر بۆ شیعرییەتی گێڕانەوە دەڕەخسێنن، كە وەكو هونەرێكی ئەدەبی لێی بكۆڵرێتەوەو لە تەكسۆنۆمی^([3]) ئەدەبیشدا پێگەیەكی بەرچاوی دەبێت. لەهەردوو حاڵەتیشدا شیعرییەتی گێڕانەوە توانیویەتی ئەو گومانەی بڕەوێنتەوە، كە هەندێك لەو باوەڕەدابوون كە ((هەر گوتارێك شێوازێكی شیعری سافی تێدا نەبێت "بە مانا تەسكەكەیەوە" لە هەموو گرنگییەكی ئەدەبییان بەدەردەکرێت))(باختین، ٢٠٠٩: ٦١) كە ڕۆمان و چیرۆك لەو گوتارانە بوون. بەپێچەوانەیشەوە ((ئەركی شیعرییەت بە مانا فرەوانییەكەیەوە كە " زانستی شیعر ـ ڕەخنەی شیعر" دەگرێتەوە))(عصفور، ١٩٨٣: ١٥٥) لە یاساكانی گۆتاری ئەدەبی بە هەموو ژانرەكانییەوە دەكۆڵرێتەوە.

 

تەوەری دووەم: سیماكانی شیعرییەتی گێڕانەوە

ئەگەر كێش و سەروا دوو توخمی سەرەكی شیعر بن، شیعریش دەربڕینێكی ڕاستەخۆی سۆز بێت، ئەوە ((گونجاوترین ڕێگەی ئەدەبی بۆ دەربڕینی سۆزەكان، كە لە وێنەو ڕێچكەكانیدا جیاواز بێت ڕیتمە))(نیکول، ١٩٥٨: ٢٠٩). ڕیتمیش كرۆكی سەروایە و لەگەڵ كێشیش هاوتەریبە، بە یەكگرتنەوەی هەرسێكیان زمانی دەقەكە لە زمانێكی ئۆتۆماتیكی باوی ناو خەڵكدا بەرەو زمانی شیعر دەبەن. ئەم گواستنەوەوەیەش لە چوارچێوەی (شیعرییەت)دا لێك دەدرێتەوە. لەم سۆنگەیەوە بە پێویست دەزانین، كە هەر یەك لەم سێ‌ توخمانە (بە كورتیش بێت) لەسەر شیعری (كەڵەشێر) كە هەڵبژاردەی بابەتەكەمانە پراكتیزە بكرێن:

1- كێش

شاعیر هەڵبەستەكەی لەسەر كێشی پەنجەیی خۆماڵی هۆنیوەتەوە، دێڕەشیعرەكانیشی بەسەر یەكەوە (10) دێڕەشیعرن كە چواریان (4) بڕگەیین و شەشیان (8) بڕگەیین. دواتر بە یەكسانی ڕیزبەندكراون كە نیوەی یەكەمی هەڵبەستەكە دوو دێڕەشیعری (4) بڕگەیی و سێ‌ دێڕەشیعری (8) بڕگەیین. لەنیوەی دووەمی هەڵبەستەكەیشدا بەهەمان شێوە دوو دێڕەشیعری (4) بڕگەیی و سێ‌ دێڕەشیعری (8) بڕگەیین. ئەم جۆرە هۆنینەوەیش چێژەكی دوو لایەنی بە مۆسیقای دەرەوەی دەقەكەی بەخشیوە، یەكەمیان لەڕووی ڕیزبەندكردنی دێڕەشیعرەكان و دووەمیانیش لەڕووی ڕیزبەندكردنی دەستەپێیەكانی هەر دێڕەشیعرێكەوە.

2- سەروا

سەروا یان قافیە تەنیا بە شیعری كۆنەوە پەیوەست نییە كە لە ((دوایی هەموو بەیتەكانی بە درێژیی كشانی قەسیدە، یان غەزەل لەسەر یەك قافیە ئەڕوا، بەڵام یەك قافیە لە هەڵبەستی تازەدا دێڕەكان ـ زۆرتر ـ دوو دوو ئەبەستێ‌ پێكەوە، لای ئەوپەڕی لە قافیە بەندی دێڕەكانی یەك بەند زیاتر تێناپەڕێ‌))(ڕەسووڵ، ١٩٨٩: ٣٤). كەواتە سەروا لە شیعری ئازادیشدا ڕۆڵێكی گرنگی هەیەو ((دیاردەیەكی ڕیتمداری یەكجار ئالۆزەو ئەركێكی تایبەتی گۆرانی ئاسای هەیە، كە "وەكو دووبارەكردنەوەیەكە" بۆ دەنگەكان))(ویلیک، ١٩٨٧: ١٦٧). ئەركەكەیشی لە هەڵبەستی (كەڵەشێر)دا ئەوەیە كە دەقەكە دەكاتە دوو كەرت. كەرتی یەكەم بە سەروای (نێ‌) ی كادانێ‌ بەكۆتا دێت:

كازیوە بوو

بە تەنها هەر

كەڵەشێرێ‌ چاوی لێبوو

كچەی عاشقی ناو گوندیان

لە بنەبانی كادانێ‌

كەرتی دووەمیش بە سەروای (نێ‌) ی نەخوێنێ‌ بەكۆتا هاتووە:

گەڕایەوە بۆ كولانەو

مانی گرت و بڕیاریدا

بەیانیان ئیتر نەخوێنێ‌!

لەنێوان هەردوو كەرتیشدا كردەوەیەك هەیە كە وەكو پرسیارێكی سەرسوورهێنەر خراوەتەڕوو و ئامرازی هۆیێتی لەگەڵ ڕاناوی كەسی سێیەمیشی دراوەتە پاڵ:

چۆن سەربڕی!

بۆیە ئەویش

لەهەمان كاتیشدا ئەم دوو دێرە كراونەتە خاڵی لێك جیاكەرەوە لەنێوان (هۆ) كە كەرتی یەكەمەو لەنێوان ئەنجامدا كە كەرتی دووەمە. ئەمەیش ئەوە دەگەیەنێت كە سەرواكە((ئەركە ڕاستەقینەكەی تەنیا لەو كاتەدا بەدیاردەكەوێت كە پێوەندی بە ماناكەیەوە هەبێت))(کوهین، ١٩٨٦: ٧٤). هەرچەندە سەرواكانی ئەم هەڵبەستە بەم شێوەیە رێك دەخرێت: ( أ، ب، أ، ج، د، ه، و، ز، ح، د) بەڵام تەنیا لە دوو دێڕە شیعردا سەرواكان دووبارە بوونەتەوە:

ـ سەروای (أ، أ) وەكو كلیلێك بۆ دەسپێكردنی گێڕانەوەو چوونەناو بابەتەكەدا بەكارهاتووەو بەشێوەی ( بوو، بوو) خۆی نواندووە، كە سەروایەكی سادەیەو سەرەتای گێڕانەوە دەستنیشان دەكات و لە فۆرمی (هەبوو، نەبووی) گێڕانەوەی حیكایەت جودایە، بەڵام لە ناوەرۆكدا هەردووكیان هەمان مانا دەگەیەنن.

ـ لە سەرەتای خستنەڕووی بابەتەكەو تا دوا دێڕی هەڵبەستەكەیش، پەیتا پەیتا بازنەی سەرواكان فرەوانتر دەبێت و ئەوەی بەكارهاتووە سەروایەكی كەرت ئامێزە كە ڕامانێكی بەهێزی بە هەڵبەستەكە بەخشیوەو كەرتەكانیشی سەروایەكی ئاوێتەییان دروست كردووە.

3- ڕیتم

ڕیتم بە مۆسیقای ناوەوەی هەڵبەست دادەنرێت، دەكرێت بە چەند شێوەیەك لێی بكۆڵرێتەوە، كە وەكو پێكهاتەیەكی ڕەوانبێژی یان وەكو پێكهاتەیەكی دەلالی یانیش وەكو تۆپۆگرافیای هەڵبەستەكە سەیر بكرێت. بەڵام ئەوەی لەم لێكۆڵینەوەدا جەختی لەسەر دەكرێت لایەنی دەلالییەتی شیعرەكەیە، كە جووڵەی پێكهاتەكان و چۆنیەتی ڕێكخستنی پێوەندی ڕامانەكانیان دەگرێتەوە، بەتایبەتی كە لەم دەقەدا جووڵەی دەربڕینەكانی زمان بە سەلیقەیەكی خەمگینەوە لەنێو فلتەری شیعرییەتدا تێدەپەڕن و جومگە هەستیارەكانی ڕووداوێك دەگێڕنەوە كە ڕاستەوخۆ سۆزی وەرگر دەورووژێنن. یەكەم پێكاندنیشی لە ناونیشانەكەیەوە (كەڵەشێر) دەست پێ‌ دەكات، كە وەكو كلیلێكی ڕیتمدار لە دوو گۆشەی هاوتەریبەوە، دەرگەی گێڕانەوەیەكی چاوەڕوانكراو دەكاتەوە. یەكەمیان: بەرەو سەربوردەیەكی پیاوسالارانە دەڕوات و دووەمیانیش خۆی بۆ ئاگاداركردنەوەی خەڵكەكە ئامادە دەكات و مژدەی ڕۆژێكی نوێیان پێ‌ دەبەخشێت. لەم دۆئالیزمەدا شعرییەتێكی هەست بزوێنەر دروست دەبێت و خوێنەر بۆ ناوەرۆكی هەڵبەستەكە ڕادەكێشێت. هەڵبەستەكەیش بە دەستەواژەی (كازیوە بوو) دەست پێ‌ دەكات، كە خۆی ڕیتمێكی هێمنە و یەكسەر چاوڕوونییەكی هۆشیاركەرەوە بە وەرگر دەدات و پەنجەرەیەكیشی بۆ دەكاتەوە كە بە ئاسانی سنوورەكانی ئەو هێمنییە لەنێوان بێدەنگی شەو و گاڵەگاڵی ڕۆژدا بەدی بكات. سنوورەكان هێڵێكی جیاكەرەوەن و پانتایەكی چۆڵكراویان داپۆشیوەو ژینگەیەكی گونجاو بۆ ڕیتمی (بە تەنها هەر) فەراهەم كردووە. بەشە ڕیتمی (هەر) بارگەیەكی بەهێز بە شوێنكاتەكەی تەنیایی داوەو لەنێوان دوو لایەنی هاودژدا دوورپێچكراوە. لەم پانتاییە قۆرغكراوەدا ڕیتمی (كەڵەشێرێ‌) وەكو كارێكتەرێكی نەناسراو ئەو بۆشاییە پڕدەكاتەوەو نیگای بینینی ئامانجێك دەستنیشان دەكات. نیگایەكەیش ساتێكی هەستیار دەستەسەر دەكات و لە بیردانكی زەنگێكی بێ‌ لایەنی لەنێوان هەردوو ڕەنگی ڕەش و سپیدا جێ‌ دەگرێت و بەتەواوەتی ڕووبەری زەمەنێكی مەبەستداری لەنێوان شەو و ڕۆژدا دادەپۆشێت و سنووربەندەكانی هەردوو لایەن نابەزێنێت، بەڵكو لە دوورەوە سەیری بەگژداچوونێك دەكات. ئەم بەدواداچوونی كەڵەشێر یەكەم ڕیتمی كرداری لە دۆخی ڕابردوو ڕێك دەخات، كە گوزارشت لە گێڕانەوەی ڕووداوێك دەكات. ئەم گێڕانەوەیە بەرەو گرژی و ململانێ‌ ناڕوات، بەڵكو چەندین گریمانەی جیاجیا دەخاتە بەر دیدی خوێنەران بۆ ئەوەی بەردەوام تامەزرۆی سەروبەندی وردەكارییەكانیان بێت. شاعیریش هەموو وردەكارییەكان لە ڕیتمێكی مەترسیداردا كۆدەكاتەوەو بڕگەكانیشی لە سێ‌ دێڕدا چڕدەكاتەوە:

كچەی عاشقی ناو گوندیان

لە بنەبانی كادانێ‌

چۆن سەربڕی!

ئەم پرسیارە سەرسوورهێنەرە، چەندین پرسیاری دیكە لای خوێنەر دروست دەكات، بەڵام شاعیر لەمیانی گێڕانەوەی ڕووداوەكەدا كلیلی وەڵامەكان لەم دێڕەدا كۆدەكاتەوە:

بۆیە ئەویش

وشەی (بۆیە) دوالیزمێكی لێك جیاكەرەوەیە لەنێوان (هۆ) و ئەنجامداو ڕاناوی كەسی سێیەمیش كە ((لەگەڵ ڕابردووی سادەدا بەكارهاتووە جۆش و خرۆشێكی دیكەی بە ئەركی گێڕانەوەی بەخشیوە))(مرتاض، ١٩٩٨: ١٨٠). هەر لەم زنجیربەندە سەلیقەدارەدا ڕیتمی (بۆیە ئەویش) هۆكارەكانی ڕووداوەكە بەرەو ئەنجامێكی ڕوونكەرەوە دەبات و دەیكاتە ئەڵقەی بەستنەوە لەنێوان كاری ئەنجامدراو كاردانەوەی بڕیاربۆدراو و لە هاوكێشەیەكی ڕیتمداردا هاوسەنگ دەكات:

گەڕایەوە بۆ كولانەو

مانی گرت و بڕیاریدا

بەیانیان ئیتر نەخوێنێ‌!

لەم چەند دێڕەدا، شاعیر كاردانەوەكانی كارەكتەری سەرەكی كە كەڵەشێرە لە بڕیارێكدا چڕدەكاتەوە، كە تێیدا زمانی شیعری هەر لە ناونیشانی شیعرەكەیەوە هەتا وەرگرتنی دوا هەڵویست بەرەو فەزایەكی یاخیبوویی دەبات و هەموو سۆزو میهرەبانییەكانی جاران لەگەڵ ئەو گوندەدا دەپچڕێنێت و بەرەو دیوی پێچەوانەی ئەو واقیعە دەڕوات و خوێنەر بە ئاسانی دەزانێت كە كەڵەشێر حەزی لە جێهانێكی بێ‌  تۆقاندن و سەربڕینە.

 

 

بەشی دووەم

تەكنیك و بەها ستاتیكییەكانی شیعرییەتی گێڕانەوە

دەقی (كەڵەشێر) وێنەیەكی ئاوێتەیی چیرۆك ئامێزە، كە كەسی سێیەم پانتایی گێڕانەوەی داگیركردووەو بەدووبارەبوونەوەی كارە هەڵچوونە هزرییەكانییەوە بەتەواوەتی سیمایەكی لیریكی بە دەقەكە بەخشیوەو پانتایەكی لەبار بۆ بەكارهێنانی تەكنیكەكانی شیعرییەتی گێڕانەوە فەراهەم كردووە. ئەمەیش ڕێگەمان پێ‌ دەدات كە بتوانین لەهەر گۆشەیەكەوە بچینە نێو جیهانی دەقەكەوەو هەر یەكێك لە تەكنیك و بەها ستاتیكییەكان ؟ تەوەرێكی تایبەتدا شی بكرێنەوە:

تەوەری یەكەم: بنەما تەكنیكییەكانی شیعرییەتی گێڕانەوە

دەستنیشانكردنی ئاستەكانی هەر تەكنیكێكی شیعری لە لادانەوە دەست پێ‌ دەكات. لە ئەنجامی لادانیشدا كەلێنێك دروست دەبێت و كەلێن لەم شیعرەدا وەكو بنەمایەكی ناوەندی لە گێڕانەوەی ڕووداوەكەدا جێگەی گرتووە، لە ڕۆنانی گێڕانەوەكەیشیدا كورتبڕییەكی ڕامان تەواو بەكارهاتووە، بۆیە بنیاتی دەقەكە لەسەر تەكنیكێكی دوالیزمی نراوە. لەڕووی كورتبڕی لە گێڕانەوەدا، پشت بە تەكنیكی ئابووری ئەدەبی بەستووە. لەڕووی لادانی شیعریشەوە، پشت بە تەكنیكی ئاستەكانی لادانەوە بەستراوە. بەپێی یەكگرتنەوەی پێكهاتەكانیشیاندا تەكنیكی شیعرییەتی گێڕانەوە دروست بووە. لێرەدا بە پێویست دەزانرێت هەردوو بنەمای تەكنیكی شیعرییەتی گێڕانەوە شی بكرێنەوە:

یەكەم: ئابووری ئەدەبی

پرەنسیپی ئابووری لە ئەدەبدا بە گشتی و بە تایبەتی لە گێڕانەوەدا پشت بە قانوونی ئابووری گشتی دەبەستێت كە لە جێبەجێ‌ كردنی هەر مەبەستێكدا جەخت لەسەر كەمترین تێچووو بەباشترین ئەنجام دەكات(سماقەیی، ٢٠٠٩: ٧)، بەهەمان شێوە ئابووری ئەدەبیش جەخت لەسەر (( بەكارهێنانی كەمترین وشە لە دەربڕینی بیركردنەوە ویستراوەكاندا دەكات))(التونجي، ١٩٩٩: ١٢١)، بەڵام ئەوەی قانوونی ئابووری ئەدەبی لە قانوونە ئابوورییەكانی دیكە جودا دەكاتەوە ئەوەیە كە((وەرگری ئەدەبی نرخی ئەو شتانە دەداتەوە كە هاوسەنگی دەروونی و هەماهەنگی لەگەڵ ژینگەدا بۆ دروست دەكات و ئەمەش قانوونی بنەڕەتی ئابووری ئەدەبییە))(عبود، ١٩٩٧: ٩١)، بۆیە ئەدیبیش ئابووری گێڕانەوە لەسەر سێ‌  كۆڵەگە بنیات دەنێت:

-  بەپێویست نازانێت ئەو ڕووداوە هاوبەشانەی كە لە نێوان خۆی و خوێنەردا هەن دووبارە وەسفیان بكاتەوە.

-  وزەی خوێنەر لە خەیاڵكردندا بەكاردەهێنێت، بۆیە تەنیا هێڵە گشتییەكانی بۆ دەكێشێت.

-  سوود لە توانای زمان وەردەگرێت و ئاماژە و وێنەگەرایی بەكاردێنێت، بۆیە بیركردنەوەكانیشی بە وێنە دەردەبڕێت. لەجیاتی بەڕاشكاوی قسەكردن و درێژدادڕی نیشانە و هێماكان بەكاردێنێت(زیتوني، ٢٠٠٢: ٢٦). ئەمەش لەگەڵ ئەو بۆچوونە هاوڕا دەبێت كە لە شیعردا ((وێنەی خوازەیی هاودژ بە ئامرازێكی ئابووری دادەنرێت))(کورک، ١٩٨٩: ٢٣). كەواتە شاعیر لە تەكنیكی ئابووری ئەدەبیدا لەسەر دوو حاڵەتی پێویست و هاودژ كاردەكات، ئەوانیش كە خوێنەر پێویستی بە وێنەگەراییە و دەقیش پێویستی بە كورتبڕییە.

لە هەڵبەستی (كەڵەشێر) یشدا، شاعیر چەندین ڕووداوی درێژو ئاڵۆزی وەكو چۆنیەتی دروستبوونی پێوەندی كچە عاشقە لەگەڵ تەرەفی بەرانبەرو بڵاوبوونەوەی خەبەرەكە لەنێو خەڵكداو دانانی پلانی لەناوبردنی كچەكەو ناسنامەی پیلانگێڕەكان و جلوبەرگیان و سیمای دەموچاویان و جۆری ئامیری سەربڕینكەو پلەی خزمایەتییان لەگەڵ كچەكەو پلەو پایەیان لەنێو گوندداو چەندین لایەنی دیكە كە پێویستی بە وەسفكردن بوون. شاعیر هەموویان لەنێو وێنەیەكی ئاوێتەیی شیعریدا كورتكردووەتەوە، ئەم وێنە شیعرییەیش بووەتە كرۆكی ئەو هەموو وردەكارییانە كە خوێنەر لە جیهانی بێ‌ ئاگایی خۆیدا دەزانێت و خاڵی هاوبەشن لەنێوان ئەو و شاعیرداو پێویستییان بە گێڕانەوە نییە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە شوێنی دروستی شیعر بێ‌ ئاگاییەو ((سەروسیمای بێ‌ ئاگاییش ئەوەیە كە هەموو شتەكان لەمیانی كردەوەیەكدا بخرێتەڕوو نەك بەڕێگەی وەسفكردنەوە))(ستروک، ١٩٩٦: ١٩٤). بەم شێوەیە ئابووری ئەدەبی بووەتە سیمایەكی سەرەكی شیعرییەتی گێڕانەوە، بەپێچەوانەیشەوە تەنیا وەكو گێڕانەوە دەمێنێتەوە.

دووەم ـ ئاستەكانی لادان

لادان كەلێنی دروست كردووەو دەكرێت پێوەندییەكانی هەردوو لایەنی كەلێن لەم هەڵبەستەدا لە سێ‌ ئاستی جودا لێك بدرێنەوە:

1- پێوەندی كەلێنی دەقەكە بەو سەربوردەیەوە كە دەگێڕرێتەوەو لە تەوەری بابەتێكدا بەرجەستەكراوە كە باسی كێشەیەكی كۆمەڵایەتی دەكات، ((كێشەیش لە شیعردا ئەو هەڵوێستانەی لە ئاراستەكردنیدا دەورووژێنێت گەلێك فراوانتر و گشتگیرترن لەو ئاماژانەی كە لە خۆ دەگرێت))(ڕتشاردز، ١٩٦١: ٣٤٦)، بۆیە كەلێن لە شیعرییەتی گێڕانەوەدا بۆ دوو لایەن دابەش دەكرێت: یەكەمیان، كەلێنی دەرەوەیە كە بە دیدی شاعیرەوە گێڕراوەتەوەو باس لە چەند كەسێك دەكات كە كچێكی عاشقیان لە شوێنێكی نادیاردا دەكوژن. دووەمیانیش، كەلێنی ناوەوەیە كە بە دیدی كەسایەتییەكەی نێو دەقەكەدا (كەڵەشێر) دەردەبڕێت كە مان دەگرێت و بڕیار دەدات ئیتر بەیانیان نەخوێنێت.

2 ـ پێوەندی كەلێنی دەقەكە بە سێ‌ كۆچكەی زەمەن و شوێن و ڕووداوەوە، بەم شێوەی خوارەوە:

ئاـ پێوەندی كەلێن بە زەمەنەوە

زەمەن شەوەو لە دوا ساتەكانی ماڵئاواییدایە. هێشتا خۆر هەڵنەهاتووە كە ژیانی گوندەكە بجووڵێنێت. خەڵكەكەیش بەپێی كاتێكی دەستنیشانكراو لەخەو هەڵناستن. وا دیارە كاتەكانی ئیشوكاریان ئۆرگانیزە نەكراوە. بەپێی بانگی كەڵەشێرەكە كارنامەی ژیانی ڕۆژانەیان دەست پێ‌ دەكات... لێرەدا زەمەن هێشتا لەگەڵ وردەكارییەكانی كاتژمێرو ساڵنامە ئەلەكترۆنییەكان ئاشنا نەبووە، كەواتە زەمەن لە ڕابردوودا گیری خواردووە، بۆیە شاعیریش ڕووداوەكە هەروەك چیرۆكێك دەگێڕێتەوە، بەشێوەیەك كە ((زەمەنی گێڕانەوە لەگەڵ بنیاتی گێڕانەوە بگونجێت، ئەویش زەمەنی خوێندنەوەیە))(ویلیک، ١٩٨٧: ٢٢٩) و زەمەنی خوێندنەوەیش ((لە ساتێكی هەنوكەییدا جێگیر دەبێت، یان بە زەمەنی خوێنەرەوە دەبەسترێت كە دەتوانین بڵێین سەر بە زەمەنێكی كراوەیە و لە سنوورێكی دەستنیشانكراودا ڕاناوەستێت))(عودە، ٢٠٠٦: ١٦٤) كەواتە بنیاتی گێڕانەوەیش ئەو گرێ‌ یەیە كە لەمیانی بۆچوونێك یانیش لە كەلێنی گێڕانەوەیێكدا دەخرێتەڕوو. كەلێنی گێڕانەوەیش لە دوو لایەنەوە پێوەندی بە زەمەنەوە هەبێت: یەكەمیان، زەمەنی قۆرخكراوی ناوەوەی ڕووداوەكەیە، كە خودی كەسایەتییەكەی نێو دەقەكەدا (كەلەشێر) لێی بە ئاگایەو لە كاتێكی دەستنیشانكراوی ڕۆژانەدا، (كە بەیانییەكی زووە) ئەركەكەی تێدا جێبەجێ‌ دەكات. دووەمیانیش، زەمەنی دەرەوەی ڕووداوەكەیە، كە لایەنی بابەتییەو ڕۆژانە مژدەی دەستپێكردنی ژیانێكی نوێ‌ بە خەڵكەكە دەدات.

هەردوو زەمەن بەشێوەیەكی وا چڕكراونەتەوە، كە لە ساتێكی خێرادا وێنەی ڕووداوێك دەگرن و دیمەنەكەیشی لە یادگەی هەڵبەستێكدا تۆمار دەكرێت. بەم شێوەیە زەمەن پێوەری خۆی لەدەست داوە، چونكە سەرەتای مانگرتنی كەڵەشێرەكە دیارەو بەردەوامبوونیشی بێ‌ كۆتایی ماوەتەوە.

ب ـ پێوەندی كەلێن بە شوێنەوە.

شوێن گوندێكەو گوندیش نیشانەی قۆناغێكی پەرەسەندنی كۆمەڵگەیە كە هێشتا لەنێوان كۆچەراتی و شارستانییەتدایەو خەڵكەكەیشی بەپێی دابونەریتە سەرەتاییەكانیان ژیان بەڕێوەدەبەن و بە هیچ یاسایەكی ڕێكوپێكی نووسراو پابەند نین، بەڵكو هێز هەڵسۆرێنەری هەموو شتێكەو ئەویش لە دەست پیاودایە، تەنانەت لە ناو پیاوانیشدا، ئەوانەی پتر هێزیان هەیە هەمیشە لە پێشەوەترو دەستڕۆیشتووترن، ئەوانی دیكە بەپێی فەرمانی ئەوان كاردەكەن.. گرووپێك لەو زلهێزانە كۆنجێكی تاریكیان هەڵبژاردووە كە كادانەو كادانیش شوێنی عەمباركردنی دوا پاشەڕۆكەكانی ساقی دەغل و دانی مردووەو بەهەمان شێوەیش ئەم شوێنەی مردن ئامێز بووەتە شوێنی مراندنی مرۆڤێكیش.

شوێنی دووەم، كە لە نێو هەڵبەستەكەدا دەستنیشان كراوە كولانەی مریشكانە، ئەویش ڕەمزی ژیانەو شوێنی حەوانەوەی گیانەوەرێكی بێ‌ زیانە. ئەم دوو شوێنەیش لەبارەی ئەركەوە سەرچاوەی ئابوورین و لەڕووی ستاتیكیشەوە پێگەیەكی گرنگیان لە مۆرفیمی گونددا هەیە.

لەم ڕووەوە دەكرێت پێوەندی كەلێنیش بە شوێنەوە لە دوو لایەنەوە لێك بدرێتەوە، یەكەمیان ئەو شوێنەی لە دیدی كەسایەتییەكەی كەلەشێرەوە دەبینرێت كە لەسنوورێكی تەسكدایەو تەنیا كولانە و كادانێك و ئەو مەسافەی لەنێوانیاندا هەیە. دووەمیانیش ئەو شوێنە فرەوانەیە كە خوێنەرانی ڕووداوەكە دەیبینن كە لە چەندین گوند پێكهاتووەو پێوەندییەكانیان لە بازنەی ژیانی خێڵەكیدا كۆدەبێتەوە.

پ ـ پێوەندی كەلێن بە ڕووداوەوە

ڕووداو ڕگەزێكی سەرەكی چیرۆكە، بەڵام لەڕێگەی شیعرییەتەوە دێتە نێو هەڵبەستەوە، ئەوەی ((شیعرییەتی هەڵبەست لە شیعرییەتی چیرۆك جیادەكاتەوە، ئەو پێوەندیەیە كە لەنێوان دەربڕین بە وێنە و دەربڕین بە ڕووداودا هەیە))(فضل، ٢٠٠٩: ١٣٥) ڕووداویش ئەو كردەوەیەیە كە لەنێوان شوێن و زەمەندا گەشە دەكات، گەشەكردنەكەیشی لەڕێگەی لادانی زمانەوە دەبێت. كەلێنی دوالیزمی زمانیش لە شیعرییەتی گێڕانەوەدا بەهۆی وێنەگەراییەوە پڕ دەكرێتەوە، كە دەبێت پشت بە لۆژیكێكەوە ببەستێت. هەبوونی ئەو لۆژیكەی پاڵپشتیش، لای هەندێك ڕەخنەگرانی كورد ئەوەندە گرنگە كە ئەگەر ((ئامادەیی نەبوو شتێك نامێنێت بە ناوی دەق و دەبێتە وڕێنە))(سدیق، ٢٠٠٩: ٦٥). كەواتە كاریگەری لۆژیكیش لە شیعرییەتی گێڕانەوەدا تەنیا لە سیبەری دەقدا هەست پێ‌ دەكرێت، هەروەكو لە هەڵبەستی كەڵەشێردا هەردوو ئاستی دیار و سیبەر دەبینرێن. لە ئاستی یەكەمدا كچێكی گوندی لە شوێنێكی نادیاردا سەردەبڕێت، كەڵەشێرێك ڕووداوەكە دەبینێت. تووڕە دەبێت و بڕیار دەدات مان بگرێت. ئەمەیش لە ئاوێتەبوونی سێ‌ كردەوەی جودا هاتووەتە كایەوەو بەپێی زنجیربەندی كاریگەرییان لەیەكدی ڕیزبەندكراون، كە ئەڵقەكانی لە (عەشقێكی ساف، كوشتنێكی بێبەزەیی، مانگرتنێكی یاخیبوویی) پێكهاتوون. شاعیر هۆكاری دروستبوونی هەرسێكیان لە دوو ئەنجامی ڕەفتار جوداو مەبەست هاوبەشدا كۆدەكاتەوە، كە ئەوانیش خۆیان لە بێدەنگی كەڵەشێرو چەقبەستنی جووڵەی مرۆڤـدا دەبیننەوە. لە ئاستی دووەمیشدا، بەپێی خوێندنەوەی جیاواز جیاوازی لە مانا و بۆچوونەكاندا هەیە.

3ـ پێوەندی كەلێنی دەقەكە بە ڕەهەندی ئایدیۆلۆژییەوە، كە دەربڕین لە دیدی شاعیر دەكات، بەڵام وەكو تەكنیكێك لە بنیاتی شیعرییەتی گێڕانەوەدا بەرجەستە نابێت، بەڵكو هەست بە كاریگەرییەكەی لەسەر لایەنە نادیارەكانی دەقدا دەكرێت، بەو پێیەی كە ((هەر دەقێك سیبەری خۆی هەیەو ئەو سیبەرەش لە كەمێك ئایدیۆلۆژیا و كەمێك لەخستنەڕووەكان و كەمێك لە خود پێك دێت، ئەمانەش تارمایی و هەڵاوسان و شوێنماوەكانن...))(بارت، ١٩٩٢: ٦٤) كەواتە ئایدیۆلۆژیا تەكنیكێكە لە سیبەری هەڵبەستدا بەكار دێت و جەخت لەسەر بەها پەسەندكراوەكانی كۆمەڵگە وەكو  خۆشەویستی و لایەنگری چەوساوەكان و ڕیزگرتنی كات....و چەندین بەهای دیكە دەكات، كە بەزەقی هاتوونەتە پێشەوەو بوونەتە هۆی ئەوەی كە ناوەرۆكی دەقەكە بەسەر زمانی شیعریەتییەكەیدا زاڵ بووە، بە تایبەتی كە گردبوونەوەیەكی هزری بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەكی چاوەڕوانكراوی پێوە دیارە، چونكە هەوڵ نادات لە ڕێگەی ئازاردانی مرۆڤەوە هەستی بەرانبەر بورووژێنێت، بەڵكو بە ڕێگەی وەرگرتنی هەڵویستەوە هزر دەورووژێنێت و ((شیعریش نەك لایەنی كرداری شاعیر، بەڵكو لایەنی هزرییە ئایدیالیستەكەی دەگرێتەوەو لەنێو ئەو لایەنەشدا هەستە بەرزەكان و سۆزە ناسكەكان نەشونما دەكەن))(هلال، ١٩٩٧: ٣٨٦). ئەم بۆچوونەیش ئەگەر لەسەر لایەنی ئایدیۆلۆژیای هەڵبەستی (كەڵەشێر) هاوجووت بكرێت، ئەوە مۆركێكی ڕیالیزمی كۆمەڵایەتی پێ‌ دەبەخشێت.

 

تەوەری دووەم: بەها ستاتیكییەكانی شیعرییەتی گێڕانەوەوە

شێوەی ڕێكخستنی بەها ستاتیكییەكانی شیعرییەتی گێڕانەوە لەم دەقەدا، لە ئاستێكی سادەداو بە بێ‌ پێچ وپەنا ڕیزبەندكراون. دەقەكە لە چەند هزرێكی ڕوون و ئاشكرا پێكهاتووەو خراونەتە نێو شێوازێك و ((بنەمای ستاتیكی شێوازەكانیش لە ئەدەبدا وێنە ئەندێشەییەكان و ڕامانە زهنییەكانن كە لە ڕێگەی زمانەوە دەگوێزرێنەوە))(ابو العدوس، ١٩٩٩: ١٦٤). هەر حاڵەتێكیش لە حاڵەتەكانی زمان پشت بەو پێوەندییانە دەبەستێت كە لە نێوان ڕەگەزەكانیدا هەن، ڕەگەزەكانیش كە وشەكانن ((ڕیزبەندی پێوەندییەكانیان لە قسەكردندا وەكو هێڵێكی ڕاست پشت بە خەسڵەتی زەمەنی زمان دەبەستێت كە كارێكی ستەمە دوو ڕەگەز لە یەك كاتدا بگوترێن، بەڵكو ڕەگەزەكان یەك بەدوای یەكدا دێن و زنجیرەی ئاخاوتن پێكدێنن. ئەم پێكهاتنەیەش پشت بەو درێژكردنەوەیە دەبەستێت كە پێ‌ دەڵێین پێوەندییە سیاقییەكان))(فضل، ١٩٧٨: ٣٠). لەم سۆنگەیەوە پێویستە جیاوازی لەنێوان سیاقە گۆكراوەكان و سیاقە ناگۆكراوەكاندا بكرێت چونكە ((سیاقە ناگۆكراوەكان ئەو ژینگەیە كە پەیامەكەی تێدا پەیدا دەبێت و ڕۆنانی بنیاتەكانی وتاری گۆكراو دروست دەكات، سیاقیش لەم گۆشەنیگایەوە لە سێ‌ ڕەگەز پێكدێت كە پێگە و بەشداربووان و ئامانجن))(بومزیر، ٢٠٠٧: ٣٠). لەبەر گرنگی ئەم لایەنە بە پێویست زانرا، هەر سێ‌ ڕەگەزەكان لەڕووی تیۆرییەوە دەستنیشان بكرێن و شوێن و كاریگەرییەكانیان  لەنێو ئەم هەڵبەستەدا لێك بدرێنەوە:

1- پێگە: بە ڕەهەندی چوارەمیش ناوزەد دەكرێت. "سایتSite ""^([4])یش پێ‌ دەگۆترێت. هەرسێكیان گوزارشت لە یەك شت دەكەن كە ((زەمشوێنێكی چوارچێوەكراوەو دەبێت گۆتارێكی تێدا بەرهەم بهێنرێت كە لەگەڵ شوێنێكی دیاریكراوو ساتە زەمەنێكدا یەكدی بگرنەوە))(سەرچاوەی پێشوو: ٣٠- ٣١). ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە لە پێگەی شیعریدا دەبێت هەڵویستێكی نەخوازراو وەربگیرێت یانیش كارێك بكرێت كە لەوانەیە ڕووبدات. بەهای ستاتیكی پێگەیش لە پێوەندیێكی ئۆرگانیكدا لەنێوان كردەوەكاندا پێك دێت، بەو پێیەی كە لە بیاوێكی فرەواندا ڕوودەدەن، بیاویش ((وەكو شوێن نییە كە سنوورە دەستنیشانكراوەكانی هەبێت و لە كۆتاییدا بەكۆتا بێت))(مرتاض، ١٩٩٨: ١٤٦) كەواتە لە پێگەدا جێگۆڕكێ‌ بەشوێن و ساتە زەمەنە ئاساییەكان دەكرێت، كە لەم هەڵبەستەدا سێ‌ دیمەنی پێكەوەبەستراوی بۆ تەرخانكراوە: دەرچوونی كەڵەشێرەكە بۆ سەر كاری ڕۆژانەی خۆی، سەربڕینی كچێكی عاشق، گەڕانەوەی كەڵەشێر بۆ ناو كولانەكە. هەر یەكێكیان لە چەندین هەنگاو پێكدێت و هەموویانیش نەخشەی یەك ڕێباز دەكێشن كە بە نیازێكی پاك دەست پێ‌ دەكات و بە بڕیارێكی یاخیبووی بە كۆتا دێت..

2- بەشداربووان: ئەم ڕەگەزە لە جووڵانەوەی بەشداربووان (كارەكتەرەكانی لە نێو دەقدا) پێكدێت، جووڵانەوەش چەند هەنگاوێكی یەك لەدوای یەكدا دروست دەكات، كە لە ناونیشانی هەڵبەستەكەوە دەست پێ دەكات و لە قوفڵەكەیدا بە كۆتا دێت. هەنگاوەكان پێوەندییان بە زەمەنەوە هەیەو هەر یەكێكیان ئەنجامێكیشی دەبێت، كە لەم هەڵبەستەدا بەخۆئامادەكردنێكەوە دەست پێ‌ دەكەن و بەرەو ململانێیەكی توند مل دەنێن، بەڵام هەر زوو گرژییەكە دادەمركێت و بە دابڕانێك كۆتایی دێت و ناگاتە ئاستی ڕووبەڕووبوونەوەی لایەنە هاودژەكان و ئەگەر بگەیشتایەتە ئاستی ڕووبەرووبوونەوە ئەوە لە سنووری گێڕانەوە دەردەچووو دەكەوتە نێو توخمی دیالۆگەوە.

3- ئامانج: دەربڕین لە كارێكی پێشنیاركراو دەردەخات. مەبەستەكەیشی بە دوو شێوە دەردەكەوێت كە ((پێویستە لێردا جیاوازی لەنێوان ئامانجی گشتیی تێكەڵكێشكردنی ئاخاوتنەكان و ئامانجێكی پتر وردو سنوورداری هەڵویستی كردەوە ئاخاوتنەكانی جودا جودا بكرێت كە لەمیانی دیدارەكەدا هەیە، ئامانجە سەرەكییەكانی پرۆسەكەیشی گەیاندنی مەبەستەكەیەتی))(سەرچاوەی پێشوو: ٣١) كە گۆزارشت لە مۆركی ململانێیەكە دەكات و لەهەمان كاتیشدا زمانی شیعرەكەیە. لەم هەڵبەستەدا بە بەرزترین دەنگ دەست پێ‌ دەكات، بەڵام لەنێو مەنەلۆگێكی گۆمان ئامێزدا كز دەبێتەوە.

لەمیانی ئەم سێ‌ ڕەگەزەی سەرەوەدا، شاعیر توانیویەتی هەڵچوونە سۆزدارییەكانی لەڕووی شیعرییەتی گێڕانەوەییەوە چالاك بكات، چالاكی بەهاكانیش ((ئەو توانایەیە كە بە چەندین ڕێگەی جیاواز و ئاڵۆزەوە ئارەزووەكان و هەستەكان تێر دەكەن))(ڕتشاردز، د. ت: ٨٩) بۆ گەیشتن بەم مەبەستەیش شاعیر پەنای بۆ هەڵچوونە ژیرییەكانی بردووە و ناواخنی دەقەكەیشی بە هزرە ناسك و ڕاستگۆییەكانییەوە جۆش داوە.

ئەنجام

1-   شاعیر لەم هەڵبەستەدا، شیعرییەتی گێڕانەوەی وەكو ڕێچكەیەكی نوێگەری بەكارهێناوە، بۆ ئەوەی لە دوو لایەنەوە پەرە بە ئەزموونە شیعرییەكەی بدات: یەكەمیان سیمایەكی ڕەسەنایەتی پێ‌ ببەخشێت و دووەمیانیش پێگەی شیعر بە سەردەمەكەیەوە ببەستێتەوەو ببێتە هۆی ئەوە كە لە هەستی جەماوەر نزیك بکاتەوە.

2-   کرۆکی ئەم هەڵبەستە، لەبارەی ڕووداوێکە، کە کۆپیکردنێکی ڕاستەوخۆی واقیع نییە. پرسیارگەلێکی نالۆژیکی دروست دەکات و هەوڵی شیکردنەوەی وەڵامەکانیان نادات. ئەمەیش لە دوو لایەنەوە شیعرییەتی دەقەکەی بەهێز کردووە: یەکەمیان، گێڕانەوەی ڕووداوەکە لە شێوازی لیریکی نزیک دەکاتەوە. دووەمیشیان ئەوەیە کە دەقەکەی بە کراوەیی دەهێڵێتەوە.

3-   شیعرییەتی گێڕانەوە شێوازێكی چڕكراوی داهێنانە، كە شاعیر پرەنسیپەكانی ئابووری تێدا  پێڕەودەكات ڕامانەكانی خەستتر دەكات و بە زمانێكی ئاسان و ساكار دەردەبڕێت و لە تەمومژاویش دوور دەخاتەوە، بۆ ئەوەی وەرگر لە هەر ئاستێكی ڕۆشنبیریدا بێت بتوانێت خوێندنەوەی خۆی بۆ دەقەكە هەبێت و بەپێی ڕادەی تێگەیشتنەكەیشی چێژی لێ‌ وەربگرێت.

4-   پێوەرەكانی هەڵسەنگاندنی شیعرییەتی گێڕانەوە لە هەڵبەستدا، بەپێی تەكنیكەكانی فۆرم و  بەها جوانەكانی ناوەرۆكەكەی دەستنیشان دەكرێن. تەكنیكەكان بەپێی پێوەندی كەلێنی شیعرەكە بە زەمەن و شوێن و ڕووداوەكە هەڵدەسەنگێنرێن. هەڵسەنگاندنی بەها جوانەكانیش پشت بەم سێ‌ لایەنە دەبەستێت: جۆری ئەو هەڵویستەی كە لە پێگەیەكدا وەردەگیرێت،  چۆنیەتی جۆڵانەوەی كارەكتەرەكانی نێو دەقەكە، ئاستی ئامانجێكی پێشنیاركراو كە لە كۆتاییدا دەردەبڕێت.

5-   لەڕێگەی شیعرییەتی گێڕانەوە تەكنیكەكانی ژانری ڕۆمان دەخزێنە نێو شیعرەوەو زۆربەی جارانیش یەكێتی بابەتی پێ‌ دەبەخشێت و بەپێچەوانەیشەوە هەندێك لە ڕەگەزەكانی شیعر ناواخنی ڕۆمان دەكات و فۆرمەكەی بەرەو زمانێكی ئەدەبی پاراوتر دەبات.

 

سەرچاوەكان

بە كوردی:

- ئەرستۆ، هونەری شیعر (شیعر ناسی)، وەرگێڕانی لە ئینگلیزی و پێشەكی و پەراوێزی: عەزیز گەردی، چاپخانەی گەنج، سلێمانی2004.

- حەمید، پەری ساڵح (2011)، گێڕانەوە لە كۆچیرۆكەكانی (ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل) دا، نامەی دكتۆرای بڵاونەكراوە، كۆلێژی زمان – زانكۆی سەلاحەدین.

- ڕەسووڵ، د. عیزەدین مستەفا (1989)، ئەدەبیاتی نوێی كوردی، هەولێر، چاپخانەی فێركردنی باڵا،.

- سدیق، ئارام (2009)، ستاتیكای گێڕانەوە، ، سلێمانی، چاپخانەی یاد.

- سماقەیی، ئەیوب ئەنوەر (2009)، بنەماكانی زانستی ئابووری، چ2، ، هەولێر چاپخانەی شەهاب.

- عەبدولقادر، ئەمین (2008)، شیعرییەت د ڕۆمانێن (سدقی هرۆری) دا، چ1، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر.

بە عەرەبی:

- أبو العدوس، د. یوسف (1999)، البلاغة والاسلوبیة، عمان، الأهلیة للنشر والتوزیع.

- باختین، میخائیل (2009)، الخطاب الروائي، ت: د. محمد برادة، ط1، القاهرة، دار رؤیة للنشر والتوزیع.

- بارت، رولان (1992)، لذة النص، ت: منذر عیاشي، حلب، مركز الإنما‌ء الحضاري.

- بارت، رولان (1993)، مدخل الی التحلیل البنیوي للقصص، ت: منذر عیاشی، ط1، حلب، مركز الانما‌ء الحضاري.

- بومزبر، الطاهر (2007)، التواصل اللساني والشعریة ـ مقاربة تحلیلیة لنظریة رومان جاكبسون، ط1، الجزائر الدار العربیة للعلوم ـ ناشرون.

- دیتشس، دیفید (1967)، مناهج النقد الأدبي بین النظریة والتطبیق، ت: محمد یوسف نجم، بیروت، دار صادر.

- رتشاردز،  إ. ا. (1961)، مبادی‌ء النقد الادبي، ت: د. مصطفی بدوي و د. لویس عوض،  القاهرە، المۆسسة المصریة للتألیف والترجمة والطباعة والنشر.

- ستروك، جون (1996)، البنویة ومابعدها ـ من لیفی شتراوس الی دریدا، ت: د. محمد عصفور، الكویت، مطابع السیاسة.

- عبود، حنا (1997)، فصول فی علم الاقتصاد الأدبي، دمشق، منشورات اتحاد الكتاب العرب.

- عبید، د. محمد صابر (2005)، حركیة التعبیر الشعري، عمان، دار مجدلاوي للنشر والتوزیع.

- عبید، د. محمد صابر(2006)، مرایا التخیل الشعري، ط1، أربد، عالم الكتب الحدیث.

- عصفور، جابر (1983)، مفهوم الشعر ـ دراسة فی التراث النقدي، ط3، بیروت، دار التنویر.

- فضل، د. صلاح (1978)، نظریة البنائیة في النقد الأدبي، القاهرة، مطبعة الامانة.

- فضل، د. صلاح (2009)، أسالیب السرد فی الروایة العربیة، حلب، مركز الانما‌ء الحضاري.

- كورك،  جاكوب(1989)، اللغة في الأدب الحدیث ـ الحداثة والتجریب، ت: لیون یوسف، بغداد، دار المأمون للترجمة والنشر.

- كوهین، جان (1986)، بنیة اللغة الشعریة، ت: محمد الولي و محمد العمري، الدار البیضاء، دار تویقال للنشر.

- مراشدة، د. عبدالرحیم(2012)، الخطاب السردي والشعر العربي، إربد، عالم الكتب الحدیث.

- مرتاض، د. عبدالملك(1998)، فی نظریة الروایة ـ بحث فی تقنیات السرد، الكویت، مطابع الرسالة.

- نیكول، ألاردس (1958)، علم المسرحیة، ت: دریني خشبة، القاهرة، المطبعة النموذجیة.

- هلال، د. محمد غنیمی(1997)، النقد الأدبی الحدیث، بیروت، دار العودة.

- ویلیك، رینیه و أوستن وارین (1987)، نظریة الأدب، ت: محي الدین صبحێ، بیروت، المۆسسة العربیة للدراسات والنشر.

- یاكبسون، رومان (1986)، قضایا شعریة، ت: محمد الولي و مبارك حنون، الدار البیچا‌ء، دار تویقال للنشر.

 

ئینسكلۆپیدیا و فەرهەنگەكان:

بە كوردی:

- عومەر، د. موحسین ئەحمەد (2012)، فەرهەنگی ئەدەبی، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی.

- لیژنەی ئەدەب لە كۆڕی زانیاری كوردستان (2006)، زاراوەی ئەدەبی – كوردی – عەرەبی – ئینكلیزی، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.

 

بە عەرەبی:

- التونجي، د. محمد (1999)، المعجم المفصل فی الأدب، ج1، ط1، بیروت، دار الكتب العلمیة.

- الحاني، د. ناصر (1968)، المصطلح فی الأدب الغربي، بیروت.

- الرویلي، د.میجان و د. سعد البازعی (2005)، دلیل الناقد الأدبي، ط4، بیروت، المركز الثقافي العربي.

- زیتوني، د. لطیف (2002)، معجم مصطلحات نقد الروایة، بیروت، دار النهار للنشر.

- عبدالنور، د. جبور (1979)، المعجم الأدبي، بیروت، دار العلم للملایین.

بە ئینگلیزی:

- NTC's Dictionary of Literary Terms.

- A Dictionary of Literary Terms, J.A.Cuddon.

- Oxford Dictionary Advanced, A. S. Hornby.

 

 

گۆڤارەكان:

بە كوردی:

- بێكەس، شێركۆ (2008) ، كەڵەشێر، گۆڤاری ڕامان، ژ 129، شوبات، هەولێرـ.

- شێروانی، د. كاوە (2012)، گێڕانەوەو زمان لە (پێنجەمین كتێب) دا، گ: ڕامان ژ178 ئادار، هەولێر.

بە عەرەبی:

-        أمین یوسف عودة، سرد المستحیل الممكن، المجلة العربیة للعلوم الانسانیة، مجلس النشر العلمي ـ جامعە الكویت، العدد93 السنة 24 شتا‌ء 2006.

 

 

 

 

ملخص البحث

یتناول هذا البحث عن البنیة الفنیة لشعریة السرد التي تتواجد فی كثیر من النصوص الأدبیە الكردیة، وخاصە فی الشعر والروایة، لكنه لم یحظ بإهتمام كاف من قبل الباحثین الكرد. بالرغم من أنها بدت مصطلحا نقدیا له موقعه ونهجه فی الأدب الحدیث. حاول البحث معالجة هذا الموضوع من خلال تعریف هذا المصطلح وتشخیص سماته وتقنیاته وقیمه الجمالیة أثنا‌ء تطبیقها علی قصیدة (الدیك) للشاعر شیركو بیكس.

یتكون البحث من مقدمة و قسمین: یشمل القسم الاول علی محورین. یتطرق الاول علی تعریف شعریة السرد وتحلیل مفهومها ومیزاتها فی الادب. ویركز المحور الثاني علی السمات الثلاث الاساسیة للقصیدة الحرة التي تبنی علی شعریة السرد وتستند علی الوزن والقافیة والإیقاع. أما القسم الثاني فیشمل أیضا علی محورین. الأول منه یهتم بتقنیات شعریة السرد والثاني یركز علی ما فیها من القیم الجمالیة. وفي النهایة تم عرض أهم النتائج التی توصل الیها البحث.

 

 

 

Abstract

This study is about the technical structure of narrative poetics which is found in Kurdish literature texts, especially in poetry and novel. But it did not get much attention from Kurdish researchers. The researcher tried to solve this subject through defining this term and specifying its properties, techniques and aesthetic values while applying it on the poem Aldeek (The Rooster) by Sherko Bekas.

The research is composed of an introduction and two chapters:

The first chapter consists of two parts: The first deals with definition of narrative poetics, analyzing its concept and features in literature. The second part deals with the three basic characteristics of the free poems that is built on narrative poetics by depending on the rhythm and rhyme and harmony.

The second chapter deals with two parts: the first cares about the techniques of the narrative poetics and the second part cares about valuable aesthetic that can be found in these poems. Finaly researcher reached to the best result which can be seen.

كورتەی توێژینەوەكە

ئەم توێژینەوەیە هەوڵێكە بۆ شیكردنەوەی چەمكی شیعرییەتی گێڕانەوەو دەرخستنی ڕۆڵی وەكو شێوازێكی هونەری لە ئەدەبدا بە گشتی و لە شیعردا بە تایبەتی. لە ئەدەبی كوردیدا هێشتا وەكو پێویست لێی نەكۆڵراوەتەوەو تەنانەت لە فەرهەنگە ئەدەبییەكانیشدا وەكو تێرمێكی ڕەخنەیی نەچەسپیوە، بۆیە ئەم توێژینەوەیە بۆ پڕكردنەوەی ئەم كەلێنە تەرخانكراوە، لەهەمان كاتیشدا هەڵسەنگاندنێكە بۆ هەڵبەستی (كەڵەشێر)ی شێركۆ بێكەس، كە تا ڕادەیەكی زۆر بنەما تەكنیكییەكانی شیعرییەتی گێڕانەوەی تێدا بەكارهاتوون و سیماكانیشی پێوە دیارن. لە شیكردنەوەی ئەم هەردوو لایەنە و لێكدانەوەی بنەماكانیاندا توێژینەوەكە بە چەند ئەنجامی گرنگ گەیشتووە، لەوانە: لەڕێگەی شیعرییەتی گێڕانەوە تەكنیكی ژانرەكانی ڕۆمان و چیرۆك دەخزێنە نێو شیعرەوەو زۆر جاریش یەكێتی بابەت بە هەڵبەستەكە دەبەخشێت و بەپێچەوانەیشەوە هەندێك لە ڕەگەزەكانی شیعر ناواخنی ڕۆمان یان چیرۆك دەكات و فۆرمەكانیان بەرەو زمانێكی شیعری پاراوتر دەبات.

 

---

[1] لیژنەی ئەدەب لە كۆڕی زانیاری كوردستان، زاراوەی ئەدەبی – كوردی – عەرەبی – ئینكلیزی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر 2006، ل82-83و147و151.

[2] بۆ نموونە بڕوانە: ئەمین عەبدولقادر، شیعرییەت د ڕۆمانێن (سدقی هرۆری) دا، چ1، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر 2008.

[3] تەكسۆنۆمی یان ( پۆلێنزان)، بەمانای زانستی پۆلێنكردنی جۆرەكان دێت.                                                                                          

[4]  لەنێو فەرهەنگە  زمانییەکانیشدا (سایت Site) بە مانای شوێنێکی ئاوەدان دێت، کە هەڵوێستێکی تێدا وەرگیرابێت. یانیش گوزارشت لە شوێنی کۆکردنەوەی زانیارییەکان دەکات، کە لە تۆڕێکی هاوبەشدا بەکاربهێنرێن، بڕوانە: Advanced Dictionary, A. S (Oxford Hornby, P. 1204).