دیدارەک
ئهحمهد قهرهنی یهكه ژ هۆزانڤانێن
ههڤچهرخ و ژ دهلیڤهیێن جیاواز تۆرهڤانی، رۆژنامهڤانی، بهرچڤه، گوتارێن رهخنهیی
كار دكهت مه ب پێتڤی زانی د ئهڤێ ههڤپهیڤینێ دا ل سهر رهوشا چاندی و ئهزموونا
خوه یا شعری و رۆژنامهڤانی بپهیڤینین.
جوگهك ژڕویبارێ ئهڤینا من. یهكهم ئهزموونا كۆشعرییا ته بوو، سهرهتایا ئهوێ وهرچهرخانا هزر و پێنگاڤ ئاڤێتنێ بهرهڤ ب مرۆڤبوونێ چاوا سهرههلدا؟
ـ ئهڤ كۆشعره، یهكهم بهرههمێ منه كو ل
سالا (1978)ێ هاتییه چاپكرن، لێ یهكهم ئهزموونا منا شعرێ نییه، بهلكو پێشتر
من دوو كۆمهله شیعر ئاماده كربوون بۆ چاپكرنێ، ژبهر بارێ دراڤی و رهوشا ئهوی
سهردهمی، من نكاری چاپ بكهم پشتی چهند سالان كهتومات من ل رۆژنامهو گۆڤاران
دا بهلاڤدكرن. لێ ههتا نها ژی ههموو نههاتینه وهشاندن من پێخوشه رۆژهكێ
بكارم چاپ بكهم؛ چونكه سهرهتایا ئهزموونا منا شعرینه، كو دناڤبهرا سالێن
(1972 ـ 1976)دا هاتینه دانان. د ئهوان ڕۆژان دا من شعر ب عهرهبی و كوردی
دنڤیسین، هزر دكهم ژئالیێ هونهری و زمانهڤانیێ ڤه، ئهوێن عهرهبی باشتربوون
و بۆ من ژی دهستخۆشتر بوون. لێ حهز و ڤیانا من بۆ زمانێ كوردی و جۆشدانا هزرا نهتهوهیی
د مێشكێ من دا، من پتر بایهخ ب نڤیسینا كوردی دا؛ چونكه بۆ من گهلهك زهحمهت
بوو. وهكو كوردهك هزر بكهم و دگهل دۆزا گهلێ خۆدا بم و چهوساندنێ و
داگیركرنێ رهد بكهم و د ههمان وهخت دا ئهڤان ئێش و ژانان ب زمانهكێ دی دهرببڕم.
ههر ئهڤ بۆچوونه ژی بوو ئهز پالدایم، كو قۆناغا خوەندنا ئامادهیێ بجھ بهێلم و
بچمه خانهیا مامۆستایان ل دهۆكێ، دگۆتن خوەندنا وێ دێ ب زمانێ كوردی بیت. بۆ من
دهرفهتهكا باش چێبوو و ب دلگهرمی چووم، لێ وهسا دهرنهچوو، قازانج و مفا من
وهرگرتی ئهزموونهكا نوی بوو بۆ من، كو ل وی تهمهنی ل شارهكێ دی بژیم و خهلكهكێ
دی بناسم و د گهل هنهك ههڤالان دا ب ڕژدی و بهرنامهڕێژی پهرتووك خوەندنا دهرڤهی
قوتابخانێ بكهمه كارێ خۆ یێ سهرهكی.
* ئهو
كتێب زیاتر دهرباری چ بوون؟
ـ زیاتر ئهدهبی بوون و ژ ئهوان رۆمان و شعر و ڤهكۆلین،
ب پلهیا دوویێ مێژوویی و سیاسی بوون. ژ ئهوان وهكو بهرنامه، من حهز ژ ئهزموونا
گهلێن دی دكر و ههولددان وهكههڤی و جودابوونا وان دهستنیشان بكهم وهك: كۆبا
و چین و كوریا و یوگوسلافیا و هندستان و رووسیا... د ئهڤێ دهراڤێ دا، من گهلهك
مفا وهرگرت، نهخاسمه د ههلسهنگاندنا ئهزموونا گهلێ خۆ دا، ئهو كهموكورتی
بۆ من بوونه خهمهكا گران. ئهوێ خهمێ پتر
هاندام و ناچاركرم، كو ل سهر رێكا نڤیسینێ بهردهوامبم و، مرۆڤبوونا خۆ
تێدا بدۆزمهڤه.
*ته
ژیانا خۆ یا ئهدهبی ب شعرێ دهسپێكرییهو، وهكو ته گوتی ل سهرهتایێ ههولێن
سهرهكی داینه ژبۆ چاپكرن و بهلاڤكرنا شعرێن خۆ لێ وهكو دبینین نها كێمتر
ژلایێ شعرێ ڤه دچی، بۆچی و ئهگهر چنه؟
ـ من باوهڕییهك موكم ب ئهوێ هندێ ههیه، كو ژین و ههبوونا مرۆڤی ب شعرێ دهستپێكرییه. ب پهرهسهندن و گولڤهدانا شعرێ ڤە، ژین ژی پێشكهفتییه. لق و تا و تیرهیێن جودا جودا ژێ دهرچوینه. قۆناغ قۆناغ ژانرێن دی، زانستێن دی، كریارێن دی پهیدا بووینه. ئهڤ حالهته ژی، ئهوێ هندێ دسهلمینیت، كو ژینا من ژی یا ئهدهبی و فهلسهفەیی ژ شعرێ دهستپێكرییه، ئهڤه پێشڤهچوونهكا ئاساییه و من ژ شعرێ گهلهك تشت وهرگرتینه. لایهنێن پڕ گرێ و نهێنی فههم كرینه، ههتا نها ژی بهردهوامم. ههر دهقهكا ئهدهبی من نڤیسیبیت، هندهك شعری ژی تێدا بوویه، لێ كارێ پیشهیی یان پسپۆری وهكو زانستهك یان رۆژنامهڤانی ئهڤه ل دهرڤهی بازنه و كیخا ئهوێ بۆچوونێ نه، ههرچهنده شعر یهكهم شهنگست بوویه، قۆناغێن دی ل سهر ئاڤابووینه، لێ ئاڤاهی ئهگهر مهزن بوو و قهوارهكا گهوره ڤهگرت، زۆر زهحمهته بناغه و شهنگست بهێنه دیتن، یان هندهك جاران چێدبیت ڕۆلهكێ دیار و بهرچاڤ ژی نهبیت، یان ژی ههر ههست پێ نههێته كرن.
*دكارین
بزانین ئهو بهرههمێن شعری یێن هاتینه بهلاڤكرن چنه و ل كۆ ڤه هاتینه چاپكرن؟
ـ یهكهم بهرههم وهكو مه بهحس كری، جوگهك ژ
رویبارێ ئهڤینیا من، ل بهغدا 1978ێ چاپكر و ئهڤێ كۆمهله شعرێ جیهانا بهلاڤكرنێ
ل بهرسینگێ من ڤهكر و كلیلا بهرپرسیارییهتیا (تۆ چهوا هزر دكهی و دێ چ كهی؟)
دا دهستێ من. ئهڤه ژی ب هاوكاری و جوامێرییا ههردوو هێژایان سالح عهلی گولی و
سادق بههائهدین ئامێدی بوو. من گهلهك نهێنیێن ڕۆژنامهڤانییا وی وهختی و رێك
و بزاڤێن ئهدهبیێن وی سهردهمی ژ ئهان بهیست. دویڤدا وهكو ژێدهر و سهرچاڤكێن
باوەڕپێكری من د ئهزموونا خۆ دا مفایهكێ زۆر ژێ وهردگرتن.
بهرههمێ دوویێ (مان ١٩٨٣)بوو، یێ سێیێ (تولیتا
١٩٨٦)و دیڤدا (شوڕهشا ئهڤینێ ماكا ئهڤینا شۆڕهشان)و دویڤدا (بێدهنگیا خالێن سۆر) و پاشان چیروكه
شعرا (مهژین لبهره) و چهندین شعر ل رۆژنامهو گۆڤاراندا بهلاڤكرینه. لێ یا
فهره لڤێره بێژم كو هێشتا زوی ئاشنای گهلهك ژانرێن ئهدهبی بووم، لێ شعر و
شانۆنامه دوو ژانرێن ههره خۆشهویست و دلحهوین بوون ل جهم من. ب قوولی چوومه
دناڤدا، من هەولدان ههوموو ڕهههندێن وان یێن سهرڤه و نه د بهرچاڤ دا
بزانم. بۆ جێبهجێكرنا ئهڤێ مهبهستێ گهلهك ماندی بووم. لێ ماندیبوونا ژ ههموویان
مهزنتر ئهوه، دهمێ د ئهڤان سالێن دوماهیێ دا دبینم، كو ئهڤ ههردوو ژانره د
ناڤ مهدا وندا و بهرزهنه. نه دژین نه دمرن. نه دنزیكن و نه هنده ژی
دویرن، كو بهێنه ژبیركرن. ئهڤه بۆ من خهمهكا مهزنه، چونكه ههست دكهم كو
ئهز ژی یهك ژ گونههكارێن ئهڤێ رویدانێ مه. دگهڕێم و دزڤڕم، لێ ئاسۆ د نزیك
نینه. پرسیارهكه و بهرسڤێن وێ هێشتا پهیدا نهبووینه. گهڕیان ل دویڤ ئهوان
بهرسڤان، ب كارهكێ رهوا و فهر دبینم. رێڤینگییا خۆ د ئهڤێ ڕێبازێ دا، ب ئهركهكێ
ههنۆكهیی پێویست دزانم. ئومێد و هیڤی ژی تشتهكێ خۆش و دلڤهكهرن بۆ خودانێن
خۆ. دهمێ هندهك جاران هزرا خۆ د ئهڤێ پرسگرێكێ دا دكهم گرنژینهكا زیندی و
نازهنین ل سهر لێڤێن من دنیشیێت و دبێژیته زمانێ من:
((تۆ بۆ نابیژییه مێشكێ خۆ هزرێن ئهو لدویڤ دگهڕێت
یێن د بوغچكا قهدهرهكا مهزن دا، قهدهرا ڕزگارییا كوردستانێ. مانه ئهڤه
كورد ههموو یێن لدویڤ ئهڤێ ئامانجا پیرۆز دگهڕیێن و نابینن و بدهستڤهناهێت...!!؟
ژ ئهوان وندا بوویه لێ دخهونێن واندا دژیت، دویره لێ ئهو ههست دكهن، یا د
ناڤ برۆیێن وان دا خۆ بەزركرییه و چاڤ نابینن لهوما بهردهوام ئاواره و غهریب
و مشهختێن ئهڤێ دنیایا بێ سهروبنن. هزر دكهن یا دناڤ خوینا واندا دزڤڕیت لێ
ناگههته دلێ وان، لهوما دهمارێن خۆ لسهرێ چیان، دناڤ زیندانان، دناڤ گۆڕێن
بكۆمهل، دناڤ دهڤێ دكتاتۆر و مرۆڤكوژاندا.. دهمارێن خۆ دبڕن دابێژن خهلكی ئهڤه
ئهو ئامانجا بهرزهبوویی، ئهڤهیه خهونا مهزن.. لێ ههرێ!؟ هێشتا دیار نهبوویه..
گهلۆ تو بێژی ئهڤ ئا مانجه ل كۆڤه بیت؟)).
ئهڤ پرسیاره ماكا گهلهك پرسیارێن دییه، د ناڤ هزر و ههست و زمانێ كوردان دا، ئهڤ پرسیارا مهزن چاڤهڕێی بهرسڤهكا مهزنه... بهرسڤا مهزن رزگاربوونه.. و هنگی بهرسڤێن بچویك دێ هێنه دیتن، كو یهك ژ ئهوان: كانێ شعر و شانۆ؟ ئهڤه و سهدان تشتێن دی یێن هویر و هویرتر ژ ژینا خهلكێ كوردستانێ د وندا و بهرزهنه.
*ئهگهر
ئهڤ ههموو تشته د ژینا كوردان دا بهزر و وندا نه، ئهڤه ڕامانا ئهوێ هندێ
نادهت، كو كورد ب خوه وندا بوویه؟
ـ نهخێر كورد وندا نهبوویه، چونكه هێشتا ل سهر ئاخا خۆ دژیت. ب زمانێ خۆ قسه دكهت وههر ب وی زمانی هزر دكهت، لێ جۆرێ هزركرنا وی، نها ئاڕیشەیا مهزنا وی یه، ئازادییا هزركرنێ، رێكخستنا پێكهاتهیێن هزركرنێ كارهكی فهره، لێ چهوا دێ هێنهكرن، ئهڤه پرسیارهكه، دەبێت ب درستی بهێته شرۆڤهكرن، كو ئهو پێكهاتهیێن هزرێ درست دكهن چنه؟ ئهگهر هزر پێكهات و دروست بوو، چهوا ئازاد دبیت، و ئهگهر ئازاد بوو، دێ چهوا وێ ئازادیێ پارێزیت؟
*ههوه
بهرسهڤ ههنه بۆ ئهڤان ههموو پرسیاران؟
ـ ئهرێ، ل دویڤ بۆچوونێن خۆ من بهرسڤ هەنه، لێ
دخوازم ئهم پێكڤه هزر بكهین و پێكڤه بهرسڤان بدهین، چونكه دوو كهس بهرسڤێ
بدهن باشتره ژیهكی، و دهھ كهس باشتره
ژ دوویان، سهد كهس باشتره ژ دههان و هۆسا ههتا دویماهیێ، لێ چهوا بیت (10%)
ژ مللهتێ مه هزر بكهن و بهرسڤان بدهن تشتهكێ باشه، لێ بهلێ هێشتا ڕێژهكا
كێمه بۆ پرسگرێكهكا هۆسا مهزن و د ئهڤان كاودانێن هۆسا نازك و بێ دلۆڤان دا.
*باشه
ئهو هزركرنا هوین بهحس لێ دكهن، سهرچاوهیێن وێ چنه و ئهو پێكهاتهیێن ژێ
دروست دبیت چنه، ئهگهر هندهك بهێنه دهستنیشانكرن؟
ـ سهرچاوهیێن هزركرنا ههر مللهتهكی زێدهتر
دوو جۆرن: سهرچاوهیێن خۆیهتی و سهرچاوهیێن بابهتی. ئانكو (خۆمالی و دهرهكی).
یێن دهرهكی بڕیار و كێلهنووسێن نهتهوهیێن یهكگرتی و ئهنجومهن و رێكخراوهیێن
نێڤنهتهوهی نه، كو زیاتر جهختێ ل سهر
مافێن مرۆڤی و پرهنسیپێن دیموكراتیهتێ دكهن. ئەو ههبوونا دادوهرییا كو زێدهترین
ههژمارا خهلكی پێ بهختهوهر ببن. ههروهسا سیستهمێن كارگیڕی و رێڤهبرنا
سیاسهتا وهلاتێن دی, كو ئهنجاما كهلهپوورهكێ دهولهمهندێ هزركرنا وی دا
دروستبوویه، وهكو پراكماتیكا ئهمریكی یان شرۆڤهكرنا ئینگلیزی یان ماركسییا
كوبا و چین و بولگارییا و كوریا... یان ئهكزیستانسیالیزما فرهنسی یان كهلهپوورەكی
هزركرنهكا تێكههل وهكو نوكه ل مالیزیا و سهنگافوره و ئیران و ژاپۆن... بكار
دهێت. ئهڤه ژی ئهزموونێن زیندینه، كو ب ساناهی دبنه سهرچاوهیێن هزرێ بۆ ههر
مللهتێكێ دی.
لێ دهربارهی سهرچاوهیێن نافخۆیی، كو ژ كهلهپوورێ
ئهدهبی و كۆمهلایهتی دهست پێ دكهت و بزاڤ و سهرههلدانێن روحی یێن مللهتی
ههموو سهرچاوهیێن نافخۆیی نه، كو چێدبیت ببنه هێڤێن و ههموو هزرێن باو و
بكارهاتی و بكێرهاتی ل دۆر بزڤڕن و هزرهكا نهتهوهییا ساخلهم و رهسهن و
زیندی ژێ دروست ببیت.
*ئهم
دكارین بێژین كو هزرا نهتهوهیی ل جهم كوردان، هێشتا دروست نهبوویه؟
ـ هزرا نهتهوهیی ههیه، چونكه ههستا نهتهوهیی
ههیه. ههلبهت ههردهم ههست دبیته سهرچاوهیەكا سهرهكی بۆ هزركرنێ، لێ وهكو
مه بهحسكری ئهڤ حالهته د رێكخستنهكا بهرفرهها رێكوپێك دا نییه، ههولدان
ههنه لێ ئهنجام هێشتا دیار نینه. باج و قوربانی بهردهوام هاتینه دان و
دهێنه دان. لێ ئهو مافێن پێ بهێنه وهرگرتن هێشتا دزهفتكرینه، ب غهدر و زۆری
ژ خودانێن وان هاتینه ستاندن. كێشه و ئاڕیشه د قالبهكێ گهرم و خویناوی دا
دزڤڕن و دهێنه بهحسكرن، لێ تێكگههشتن و ههڤپهیڤین دێ چهوا ئهڤێ پرسگرێكێ ڤهكهن.
ئهڤه ل سهر هیمهت و زانین و هێزا ههردوو لایان دڕاوهستیت.
*چهوا
لایهنێ هزری دێ هێته رێكسختن؟ ئایا ئهڤه كارێ پارتێن سیاسییه یان جهماوهری؟
یان ژی ب رامانهكا دی ئهڤ كارو خهباته ئهركێ كێیه؟
ـ هزر ناهێته رێكخستن، ئهگهر ژیان نههێته
رێكخستن، چونكه ژیانا رێكخستی یهعنی شارستانییهت و ژیارا مللهتی، ئهو مللهتێ
ژیانا وی رێكخستی نهبیت، شارستانییهتا وی ژی نینه، ئانكو نكاریت و نهشێت
شارستانییهتێ دروست بكهت، ههتا ئهگهر كێم و كاسی د رێكخستنا ژیانا وی دا ههبن، ئهڤه د ناڤ
شارستانییهتا وی دا رهنگددەتەڤه و دیاره. پێچهوانییا ئەڤێ چهندێ ژی، تشتهكێ
دروسته و مرۆڤ دشێت بههلسهنگینیت. ئهز وهسا دبینم و من باوەڕی پێ ههیه، كو
رێكخستنا ژیانا ههر مللهتەكی یان شارستانییهت و ژیارا وی ژ چار قۆناغان پێكدهێت:
1ـ
قۆناغا یهكێ، ژ ههستێ دهستپێدكهت، كو ههموو ئهو بهرههمێن ئهدیب و هونهرمهندێن
بههرهدار ڤهدگریت، و دبنه سهرهتایا پهیدابوونا ههستكرن و هۆشیاری و ئاشۆپا
وی مللهتی. ئهڤان بهرههمان چ ئهدهبی بن وهكو شعر و چیرۆك و شانۆنامه و
رۆمان... یان ژی هونهری بن وهكو وێنهكێشان و مۆسیقا و پهیكهرتاشی و نواندن
و... هتد. پایهداری و هێژاتییا بهرههمان نیشانێ ههست نازكی و ئاشوپ گههینا وی
مللهتییه. لهوما ههر مللهتهك شانازیێ ب ئهڤێ سهرهتایا خۆ دكهت و دكهته
سهرچاوه بۆ پێنگاڤا دوویێ، كو هزركرن و فهلسهفەیا خۆ تێدا دادڕێژیت.
2ـ
قۆناغا دوویێ هزر و بیرا مللهتییه، كو ڕاستهوخۆ پشت ب ههستا مللهتی دبهستیت
(ئهدهب و هونهر)ی، داكو بشێت هزرهكا درست و ساخلهم داڕێژێت و فهلسهفەیا
مللهتی د ژیانانێ دا دهستنیشان بكهت، چونكه چو جاران ئهدهب و هونهر نابنه
فهلسهفهو چو جاران ژی دهقاودهق ڕهنگدانهڤهیا واقیعێ میللهتی نینه، بهلكو
دبنه سهرچاوه و ژێدهرهكا سهرهكی بۆ فهلسهفەیێ، ههروهكو گهلهك ژێدهرێن
دی ل ناڤخۆ و دهرهڤهی وهلاتی، لێ بهلێ ههردهم چۆنیهتی و چهندێتیا هێزا ههستكرنێ
دبیته كاكلا فهلسهفەیا مللهتی. فهلسهفەیا مللهتی ژی، ژ چهندین
ئیدیولوژیكان پێكدهێت، كو ئهگهر ئهو ههموو ئیدیۆلۆژیكه د سهلیقهیەكا ههڤگرتی
دا نهبن، ئهو فهلسهفه نهشێت رێكا ژیانا مللهتی دیاربكهت، یان بنهخشینیت،
چونكه ژیان ژ چهندین لایهن و بۆچوون و تهرتیفێن ههمهجۆر پێكهاتیه، یهكگرتنا
وان د سهنتهكا ههڤپشك دا، كارهكێ گهلهكێ فهر و پێویسته و دهبیت تیۆرێن
تایبهت بۆ بهێنه دارشتن. كارمهندێن بسپۆر و شارهزا ههبن فهلسهفەیا لایهنێ
خۆ جێبهجێ بكهن. ئهڤ دهستڕهنگینی یه شێوازێ پێشكهفتنێ دیاردكهت. رادهیا
بلندبوونا كێرفێ گولڤهدانا كۆمهلایهتی پێ دهێته دهستنیشانكرن، لێ رێژهیا ئهڤێ
سهركهفتنێ ب رێكا كهت و جووتێن لایهنێن ژیانێ ب ساناهی ناهێته پیڤان.
3ـ
قۆناغا كاركرن و بهرههمهێنانێ یە، كو ههموو لایهنێن پراكتیزی و ئهنجامدانا ئهركێ
ڕۆژانهیا خهلكی ڤهدگریت وهكو: (ئهندازیارییا ئاڤاكرن و ڤهكرنا رێكاوبانان،
پزیشكی و دهرمانسازیێ، ماڤپهروهریێ و یاسادانانی، مامۆستاتییا پهروهردێ،
چاندن و خودانكرنا ئاژهل و پهلهوهران، بازرگانی و هونهرێ كارگێڕیێا ئهلكتریك
و دابهشكرنا هێزا سوتهمهنیێ، گهیاندن و سامانێ زانیارییان، رێڤهبرنا شارهوانی
و سهغبیێڕكرنا دهڤهر و شوێنێن خۆشگوزاریێ... هتد، ئهڤان كاران ههر یهكێ تهرتیف
و سهلیقه و فهلسهفەیا بیركرنا خۆ ههیه، مێژوو و كاروان و رێبازا پێشڤهچوونا
خۆ ههیه، مللهت ههیه ئهڤ قۆناغا جوان و ژێهاتی بڕیه و مللهت ههیه نیڤهرۆ
كرییه و مللهت ههیه هیشتا یێ ل سهرهتایا خهباتا بهرههمهێنانێ، لێ ههر چهوابیت
ئهڤان ههموو لایەنان پێویستی ب پیكڤه گرێدانێ ههیه و دەبیت ههموو پێكڤه ل
سهر یهك رێباز بچن، یان ژی یهك یهكێ تهمام بكهت و ههموو پێكڤه وهكو
گولوازهكێ ههرهوهزی بهێنه پێش چاڤ. لێ ئهو هێزا ئهڤی گولوازی چێدكهت سیاسهتا
وی مللهتییه، كو چهوا كۆمهكا دهنگان ئاوازهكێ چێدكهت یان كۆمهكا رهنگان
كهڤالهكی دروست دكهت، یان كۆمهكا پهیڤان شعرهكێ پێکدهینیت، لێ د ههموو حالهتان
دا ئهڤێ پێكهاتنێ چێژ و تامهكا تهكنیكییا خۆش و شرین تێدایه، وهسا ژی تهكنیكییا
رێڤهبرنێ و پێشڕهڤییا سیاسهتێ شارهزایی و دهستپلی و زیرهكی و بیرتیژی تێدایه،
ل ڤێره قۆناغا چارێ و دویماهیێ دهستپێدكهت.
4ـ
قۆناغا چارێ دهستههلاتییا ڕاپهراندنێ یه، ئهڤ دهسههلاتییه سیاسهتا وی
مللهتی دهستنیشان دكهت، بهلكو ل دویڤ بیروڕاو دهنگێن مللهتی یان هندهك ژ
مللهتی رێنمایێن پێویست بۆ لایهنێن پراكتیزەكرنا كار و كریارێن ژیانا مللهتی
دادنێت. ئهڤ قۆناغه كۆئهنجاما ههموو قۆناغێن دی یه، لێ ئهو بخۆ نییه.
ئهڤ ههر چار قۆناغه، وهكو ئهلقهیێن زنجیرهكێ
پێكڤه دگرێداینه. ئهگهر ههر ئهلقهیهك كێم بوو، ئهڤه زنجیرهكا پچیای
دروست دبیت و مسۆگهر ئهو مللهت یان یێ بندهسته یان نزیكه ژناڤ بچیت. ئهڤە ژ
لایهكی ڤە، ژ لایهكێ دی ڤه، ئهگهر ههرچار ئهلقه ههبوون لێ پێكڤه د بهسترای
نهبوون، جۆرهكێ ئاژاوه و بێسهروبهریێ درست دبیت، كو ههموو سهروسیمایێن ژیار
و شارستانیهتێ بهرزه و وندا دبن.
لدویڤ ئهڤێ پیڤهرێ، ئهم دكارین جهێ دروستێ ئهدهبی
و ههموو ژانرێن وی دهستنیشان بكهین، ئهز دبێژم ئهگهر پیڤهر ههبیت، ههلسهنگاندنا
ههر تشتهكی ب ساناهی و بێ زهحمهت دبیت.
* ل
دویڤ ئهڤێ پیڤانێ، ئایا دێ بیت شعر ههلگرا پهیامهكا فهلسهفی و ڕوحی یا شاعری
بیت؟
ـ شعر پتر ههر ژانرهكێ ئهدهبی تۆڤێ فهلسهفهكێ
تێدایه، بهلێ ئهو ب خۆ ئهو فهلسهفه نییه. تۆڤێ دهربڕینهكا ههلقولای ژ
ناخ و هناڤێن شاعری تێدایه، لێ بهلێ ئهو ب خۆ تنێ دهربڕین نییه، چونكه شعر
بهری كو پهیامهكا فهلسهفی و ڕوحییا شاعری بیت، تهزوویهكا مرۆڤایهتییه، ههولددهت
چهند ڕهههندان ببڕیت و بگههته ههستێن خویندهڤانی یان گوهداری، دهمێ ئهو
تهزوو ههستێن وی دلڤینیت و روحهكا نوی دكهفته تێدا پهیامهكا پڕ پرسیار
دروست دبیت و خۆ دگههینته هزر و بیرێن خویندهڤانی، ئانكو پهیام ل نك بهرامبهری
دروست دبیت. ژ ههستێن وی بۆ هزرێن وی، لهوما ژی مهبهستا شاعری و تێگههشتنا وهرگری
دهقاودهق وهكویهك نینه؛ چونكه پهیام ژ شاعری دهستپێكرییه ههتا كو بگههته
بهرامبهری و یهكسهر ڤهخوینیت، من نهڤێت ئهڤی حالهتی ب رهنگهكێ رهها
بێژم، لهوانهیه هندهك جاران وهكو ههڤبن... ئهگهر ئهڤهژی رویدا ئهز هنگی
ژی دبێژم یان رێكهوته یان ژی د بنهما دا ئهو كابرا شاعر نییه، بهڵكو پۆستهچییه
پهیامهكێ ژ لایهكی دگههینته لایهكی دی.
*ته
بهحسێ ڕهههندان كر، ب هزرا وه ئهو ڕهههند چنه ئهوێن شعر ههولددهت
ببڕیت؟
ـ بهلێ، ههر دهقهكا شعری ههولددهت سێ رهههندان
ببڕیت، لێ ئهڤه ژی ل دویڤ هێز و كاریگهرییا وێ دهقێ دڕاوهستیت.
رهههندا یهكێ تهكنیكا دهقا شعرێ یه، كو شاعری
چهوا سهرهدهری د گهل دا كرییه، ژ ههلبژارتنا پهیڤان، داڕشتنا ڕسته و ههڤۆكان،
مۆسیقا هزران، ریتما ناڤخۆیا دهربڕینێ، ههڤبهندییا وێنهیان، ڕێژهیا تێكههلبوونا
ئاشۆپێ دگهل ههستان، ئامرازێن ئهفراندنێ، چهوانییا كارهێنانانا جهڤهنگ و
سمبولان.. ئهڤه ههموو د تهكنیكا دهقا شعرێ دا دهێنه دیتن. سهركهفتنا شاعری
د ئهڤێ رهههندێ دا، ڕێكێ خۆشدكهت، كو دچیته د ناڤ رهههندا دوویێ دا، ئهو
ژی شۆربوونهڤهیه د ناڤ ناخێ خۆ دا، وهكو مرۆڤ ب ههموو ڕامانێن خۆ یێن ڕوحی و
مادی ڤه، دویر ژ بیاڤێن مێژوویێ، نێزیك ژ پارچه و پرتێن زهمهنی، ئهو تهزوویا
مرۆڤایهتییا مه بهحس لێكری ژ لێكدانا ئهڤان ههردوو رهههندان دروست دبیت و
خۆ دگههینته رهههندا سێیێ كو فهلسهفەیا وی یه د ژینێ دا، بۆچوونا وی یه بۆ
ههبوون و گۆڕینێ، بیر و ڕایێن وی نه ل سهر رێكخستنا ئالاڤێن بهردهوامبوونێ،
ههبوونا ئهڤان ههر سێ ڕهههندان تشتهكێ فهره بۆ دهقا شعرییا سهركهفتی،
ههرچهنده ئهڤه بۆچوونهكا ڕهخنهگرانه یه، لێ ئهڤ رهههنده بۆ ههموو
ژانرێن دی یێن ئهدهبی ژی كارهكێ پێویسته.
* تۆ
چهوا ل شعرێ دگههی و شعر ل جهم ته چ دگههینیت و ئایا دهقێ شعرێ دشێت
گوزارشتێ ل ههستا ته بكهت؟
ـ شعر ل جهم من ستوینا ههڤسهنگیێ یه، دناڤبهرا
دوو جیهانێن ههڤجودایێن تێكههل: جیهانا ماتیریال و جیهانا روحی. مرۆڤی پێویستی ب
ههردوویانه. دهما شعر دگههته ڕهههندا دوویێ (وهكو مه پێشتر شرۆڤهكری) و
ب دروستی خۆ دادهێلته ناخێ مرۆڤی و گوزارشێ ژ نهستێ وی دكهت. ژ بێخهمهتی ئهڤێ
گوزارشێ، ههردهم ههولددهم ئهوێ ههڤسهنگیێ بپارێزم. ئهز باوهڕم شعر ل دوو
حالهتان دا كز دبیت، یان هندهك جاران ژی بێدهنگ دبیت: حالهتێ یهكێ چاخێ ژیان
ههموو دبیته مادییات و بزاڤا خهلكی تهنیا پێداویستیێن ڕۆژانهیێن جهستهیی و
ڕهمهكی یێن خۆ دابین بكهن. حالهتێ دوویێ ژی چاخێ ههموو دبیته پرسگرێكێن روحی
و خهلك دهستبهرداری خۆشییا ژیانێ و سهردهرهیێ دگهل مادییاتان ناكهت. د ئهڤان
ههردوو حالهتان دا ههڤسهنگییا ژیانێ تێكدچیت، لهوما شعر ژی بێدهنگ دبیت،
چونكه شعر ژیانه، ئانكو وهكو مه بهحسكری كو سهرهتایا ژیانێ یه.
*د
كورمانجییا باكوور دا، پشتی ئهزموونا شعرییا شاعرێن مهزن وهكو جزیری و خانی...
دێ بینین ل سهرهتایا سهدسالییا بیستێ ڕهنگهكێ چقیان و راوهستانێ كهفتییه د
شعرا دهڤهرێ دا، ل دویڤ بیروڕایێن ته د ئهوێ قۆناغێ دا شاعرهك پهیدابوویه
كو ناسنامەیا شعرا كوردی ههلگرتبێ؟
ـ ئهڤه پرسیارهكا گهلهك گشتگیر و بهربهلاڤه،
چونكه تێكههله دناڤبهرا مێژوویا ئهدهبی و رهخنهیا ئهدهبی و ههروهسا ئهدهبێ
بهراوردكاری ژی دا. لێ دههمان وهخت دا گهلهكا گرنگ و پێویسته، لهوما ئهز
ژی دێ ههولدهم د هندهك خالێن سهرپێی دا بهرسڤ بدهم:
1ـ
مهلایێ جزیری (1568ـ1640ز) و ئهحمهدێ خانی (1650ـ1706ز) ههرچهنده دهلیڤەیا
زهمهنی د ناڤبهرا ئهوان دا كێم بوویه، لێ جزیری د سهردهمێ ئازادیێ و سهنتهنهتا
كوردان دا ژییایه. ئهحمهدێ خانی ل سهدهمهكێ توندوتیژ ژییایه، لێ بهلێ
وێنەیێن سهنتهنهتێ هێشتا د مێشكێ كوردان دا مابوون، و تاما ئازادیێ ژی (چێدبیت)
د دهڤێ وان دا مابوو بیت، لهوما ژی ههر یهكی ژ ئهوان كهنكهنه شاعران خۆ
كربوویه ئورگانا سهردهمێ خۆ. شعر ل جهم ئهوان زیاتر ئالاڤهك بوویه بۆ دهربڕینا
گهلهك لایهن و بسپوریێن ههمهجۆر.
2ـ
مهلایی جزیری پتر د بیاڤێ تهصەوفێ دا دهنگداڤه و ناڤداربوو، لێ ئهحمهدێ خانی
ل بیاڤێ داستانێ. ئهڤ ههردوو بیاڤه ل جهم مللهتێن دهڤهرا مه ههبوونه و
ئهوان ژی شاعرێن مهزن د ناڤ دا پهیداببوون.
3ـ
د سهد سالیێن ههژدێ و نوازدێ دا، دهلیڤەیێن بهرتهنگ ب سهر دهڤهرێ دا هاتن
و ههڤسهنگییا ژیانێ ههتا رادهیەكێ زۆر تێكچووبوو، دهنگێ شعرێ ژی وهكو جاران
بلند نهبوو، ههلبهت ئهو دربێن ب كوردان كهفتین، گهلهك قورستر و دژوارتر
بوون كو عهرهب یان فارس یان تاژیك تووشی ببوون.
4ـ
ئهو شاعرێن كورمانجێن د ئهڤێ ناڤبهرێ دا پهیدابووین، ههر ل سهر رێچكەیا
جزیری و خانی دچوون و خۆ ب شاگردێن ئهوان دزانی، لهوما دهنگێ كهسێ ژ یێ ئهوان
ههردوو كهله شاعران بلندتر نهبوو.
5ـ
وهسا هزردكهم كو دیالێكتێن زمانێ كوردی وهكو نوكه ژێك دویر نهبووینه، بهلكو
ل ئهوی وهختی زیاتر نێزیكی ههڤبووینه، سهرهڕای هندێ، كو گهلهك ژ زاراڤه و
پهیڤێن د شعرێ دا بكاردهاتن د ههڤپشك بوون نه تنێ د ناڤبهرا دیالێكتێن كوردان
دا، بهلكو د ناڤبهرا زمانێن دهڤهرێ ژی دا.
6ـ
ل سهرهتایا سهدسالیا بیستێ، چاخێ كوردان ههولداین ژینا خۆ هەڤسەنگ بكهنهڤه،
گهلهك ژانرێن دی یێن ئهدهبی ل قادا خهباتێ ههبوون، كو ڕاستهوخۆ بوونه وهریسێ
ههڤبهندیێ د ناڤبەرا ههستێن ئهدیبی و هزرێن خهلكی دا، لهوما شعر بوو دەنگهك
ژ دهنگان و وهكو حاجهت گهلهك جاران كورد ههر دزڤڕینهڤه سهر شعرێن جزیری و
خانی بێی كو پێویستی ب دهنگێ شاعرهكی نوی ههبیت.
7ـ
پهیدابوونا ڕۆژنامهڤانییا كوردی رۆلهكێ كاریگهر ههبوو ژبۆ پهیدابوونا پهخشانا
كوردی. ل سهر پشتا شعرێ خۆ كره ئورگانا دۆزا گهلێ كورد.
8ـ
بهدرخانییان ڕۆلهكێ مهزن ههبوویه ژ پێشڤهبرنا چاندا كوردی ل دهڤهرێن
كورمانجییا باكوور. د ناڤ وێ بزاڤا چاندێ دا، شاعرێن مهزن پهیدابوون وهكو جگهرخۆین
و عوسمان سهبری و قهدری جان و ب ههمان شیوه بزاڤهكا چاندی د ناڤ كوردێن
كۆمارێن سوڤییێتێ ژی دا چێبوو، تێكههلییا نڤیسهر و ئهدیبێن كورد د گهل زمان و
ئهدهبیاتێن ئهوروپی پهیدابوو. خهلهكا دهربڕین و سهردهریێ بهرفهرههتر
بوو و قوتابخانەیێن رهسمی و چاپخانه هاتنه دانین.
ل ڤێره دا ئهم دكارین بێژین، كو ئێدی شعرا كوردی
پێویستی ب ئهوێ نهدكر، كو یهك ژ شاعران ببیته نوێنهرێ ناسنامەیا شعری، یان ژی
ههموو لایهنێن ژیانێ تنێ د شعرێ دا دهرببڕیت، بهلكو پارت و رێكخراوەیێن جهماوهری
هاتنه دامهزراندن و ئهوان پێویستی ب ڕۆژنامه و گۆڤاران ههبوو، حمحم دهستپێكر
و گورزا دژمنی هێشتا گرانتر بوو و لێدان ههرا بهردهوام.
* د
ناڤ مه دا شاعر ههنه زۆر ناڤدارن، بهلام ژ لایێ هونهری ڤه ههتا چهند ئهڤ
دهنگه ب شاعرێن داهینهر تێنه ههژمارتن؟
ـ ئهو شاعرێن زۆر ناڤدار بووینه، دیاره هندهك
هۆ و فاكتهرێن ئیجابی ل جهم ههبوینه، لهوما جهێ خۆ د ناڤ رێبازا ئهدهبیاتا
مه دا گرتییه. لێ بهلێ مهرج ژی نییه، ئهگهر شاعرهك ناڤداربوو، رامان ژێ ئهوه
كو شاعرهكێ داهینهرێ مهزنه، ههرچهنده ئهڤ ههلسهنگاندنه تشتهكێ رێژهییه،
لهوما باوهڕناكهم بڕیارهكا ب ئهڤی ڕهنگی، دێ شێت ئامانجێن خۆ جێبهجێ بكهت،
شاعرێ داهینهر ئهزموونهكا تایبهتییا خۆ ههیه، ئهو ئهزموون د كۆمهلهكا دهقان
پێكهاتییه، یا فهره د ناڤ فلتهرهكا رهخنهییا زانستی دا دهربازببن. ئهو دهقێن
رهخنهیی ببنه سهرچاوه و ژێدهر بۆ داڕشتن یان چهسپاندنا تیۆرهكا ئهدهبی.
ئانكو ب رامانهكا دی ئهگهر ئهزموونا شاعرهكی تشتهكێ نوی بۆ رێبازا شعری زێده
نهكر، چاوا دێ بیته داهینهر، ئهڤه بۆچوونهكه ئهگهر ههموو تشت د حالهتهكێ
ئاسایی دا بچیت، لێ ئهڤ حالهتێ ئاسایی كێم جاران بۆ مه كوردان ڕهخسایه، لهوما
ژ مهرجێن گههین و پێگههشتنا ئهزموونا شاعرێن مه تشتهكێ ئاسان نهبوویه، ههردهم
د ناڤ رهشهبا و گهردهلولان دا زڤڕییه و بهرههمێن وان زێدهتر هاوار و فیغان
و گلهیی و گهف و گۆڕ و ههڤڕكی بووینه. ئهڤه ژی گهلهك جاران دبیته هۆ و
بناسا ههبوونا بۆشایهكا مهزن د ناڤ رێبازا ئهدهبیاتێن مه دا. گهلهك جاران
پڕكرنا ئهڤێ بۆشایێ دبیته ئهگهرهك ژبۆ ناڤداربوونا هندهك شاعران، ئهڤه
حالهتهكێ بهروهخته نابیته پیڤهر، كو ئهم بهرامبهر داهینانا شاعرێن خۆ ب
گومان بین، بهلكو ئهو شاعرێن مه یێن ناڤدار بووین ههردهم جهێ رێز و شانازیێ
نه، ههتا رهخنهیهكا زانستی بهروڤاژییا ئهڤێ چهندێ بسهلمینیت.
یا فهره د ئهڤان بۆچوونانهدا نموونه بهێنه دهستنیشان
كرن، لێ ئهڤ دهستنیشانكرنه ژی ههڤیرهكه و دێ گهلهك ئاڤێ ڤەخۆت، لهوما ژی
وه خۆ ل ئهڤێ بازێ نههاڤێت. ئومێدهوارم د ئهڤێ هزرێ دا سهردانهچووبم.
* دویر
ژ ههموو پێناسهیێن كو ب درێژاییا مێژوویێ بۆ شعرێ هاتینه كرن، ئایا شعرێ سیحرییهتا
نڤیسینا خۆ نیه كو شاعری ژ هزرمهندهكی جودا بكهتهڤه؟
ـ شعر ژی وهكو ههر ژانرهكا دی یا ئهدهبی ژ هزر و سۆز و هەست و خەیالێ پێکهاتییە، لێ سۆز و خهیال د شعرێ دا یهكجار زۆره، كو گهلهك جاران ڕهنگهكێ سیحراوی ددهتێ و ئهڤه ژی د شێوازێ شاعری دا دیار و خویا دبیت. لێرهدا، چو جاران شاعر و هزرمهند یهك تشت نینه، ههتا لێك جودا ببن. بهلكو هزرمهند گهلهك ماندی دبیت، ههتا بكاریت ئهوێ رێژهیا هزرێ د ناڤ دهقا پڕ سۆز و خهیال دا دهربینیت، داكو بكهته هێڤێنێ كارهكێ خۆ یێ هزرمهندیێ. ل ڤێره پهیوهندییا هزرمهندی و شاعری دهستپێدكهت، د كهڤن دا گهلهك جاران یهك كهسی ئهڤ ههردوو ئهركه بهلكو گهلهك ئهركێن دی ژی ئهنجامددان ههروهكو د بهرههمێن جزیری، خانی دا دهێته دیتن، لێ پشتی پۆلینكرنا ژانرێن ئهدهبی نهخاسمه چاخێ پهخشانێ ژی مل ب مل دگهل شعرێ دا رێبازا ئهدهبیاتا كوردی خهملاندی، ئهڤ حالهته كێم بوو، ئهم دكارین بێژین ل جهم شاعرێن خودان ئهزموون نهمایه، ئهگهر ل جهم هندهكان مابیت ژی، ئهڤه ب كێماسی و كارهكێ سقهت دهێته ناسكرن.
*
كۆشعرا (مان) چاوا ژ دایكبوو، جیاوازی
د گهل كۆشعرێن بهری وێ چ بوو ههست ب چ گۆڕانكاری دكهن؟
ـ ئهڤێ كۆشعرێ ئهز ب قۆناغا سێیێ دادنێم د ژیانا
خۆ یا شعری دا؛ چونكه شعرێن ههتا سالا (1976) ل سهر شێوازهكی كهڤن لێ ناڤهرۆك
نوی هاتبوونه داڕشتن و ههتا یهك ژ ئهوان كۆشعران ب ناڤێ (بیرهاتن) ل جهم
مامۆستا سادق بههادینی بوو. ئهوی داخواز ژ من كر، كو ئهوێ و دگهل ژینهنیگارا
خۆ ل جهم بهێلم. ئهوی دگۆت من پرۆژهیهك د دهست دا ههیه، كو ئهو ههموو
شاعرێن ل سهر رێچكا مهلایێ جزیری دچن ڕیزبهند بكهم و تشتهكی ل سهر بنڤیسم، ب
هزرا وی ئهز كهتیمه بن تهئسیرا جزیری. ل سالێن ههشتێیان من هندهك ژ ئهوان
شعران ب ناڤی مهلا ئهحمهدێ زێوهیی بهلاڤكرن و ژینهنیگارهكا نێزیك ئهوا
مامۆستا سادقی دگۆت من نڤیسی. ئهگهر بسهردانهچووبم ههژمارهكا گۆڤارا
((كاروان)) بوو ئهوا ل ههولێرێ دهردچوو، ئهڤ ئهزموونه ژی ل نك من كارهكێ
پێویست و گرنگ بوو یا فهره ڕۆژهكێ ب درێژی ل سهر بنڤیسم.
لێ قۆناغا دوویێ ژ (جۆگهك ژ رویبارێ ئهڤینیا من)
دهستپێكر. ب گهلهك ئالان ڤه گۆڕانكاری تێكهفتن ژ شێوزای و ژ ناوهرۆكێ. هنگی
من باوهڕی ب هندێ ههبوو، كو ئهوێ زێدهڕۆیێ د ڕۆخسار و شێوێ هونهری دا نهكهم،
بهلكو د یهكهم پێنگاڤ دا، ئهگهر شعرهك هات یهكسهر بنڤیسم و هیچ دهستكاریێ
تێدا نهكهم باش یا خراپ كێم یان زێده، من وهسا هزر دكر كو دهبیت مرۆڤێ راستگۆ
بیت، زێدهتر دهربڕین ژ رهوشا پشتی نسكۆیا (1975) دكر كو پهنجهركهكا رۆناهیێ
ڤهكربووڤه بهرهڤ جیهانا پان و بهرینا نوی و ئهزموونێن وهلاتێن دی، ههستێن
وان د كاروانهكێ ههڤپشك دا بهحسدكر و ب راستی ههولهكا پڕ باوهڕی بوو بۆ ههستانهڤێ
و پشت ب خو بهستنێ و جیهانیبوونا دۆزا گهلێ خۆ، كو ئهو ب خۆ ژی، بوو دۆزا شعرێ
ل جهم من.
قۆناغا سێیێ: ژ روویێ شێوازی ڤه بهردهوامبوونا
رێكا یهكسهر نڤیسینێ بوو، لێ بهلێ ئالاڤ و جۆرێ دهربڕینێ جودا بوو، وهكو
نموونه هندهك شعرێن سهلیقهدار و پشتبهست ب سهروا و مۆسیقا شعرێ ڤه، كو بهلكو
ههردوو ئالیێن شعرا یهكسهرا دویر ژ كێشه د گهل شعرا كێشدار و سهروه ئامێز د
كۆشعرا (مان)دا ههڤسهنگ ببن، لێ د كۆشعرا (تولیتا) و دواتر دا، من رێبازهكێ
تایبهت گرتییه و د چیرۆكه شعرا (مه ژین لبهرە) ب تهمامی پهیرهوكرینه و یهك
ژ ئهوان كارانه كو ههردهم شانازیێ پێ دكهم.
*د
هناڤێن شعرێن خۆ دا ههتا ئهو شعرێن كو ل سهر ئهڤینداریێ ژی بووینه، جۆرهكێ
بهرینگارییا ستهم و زۆریێ تێ دا دهێته دیتن، بۆچی؟
ـ ب درێژییا مێژوویێ ستهمكارییهكا رێكخستی ل سهر
مللهتێ كورد هاتیه سهپاندن. ل سهر عهردێ وی، كۆمهلا وی، میشك و ههست و نهستێن
وی. ئهڤ ستهمكارییه گههشتییه رادهیهكێ، كو دهمێ مرۆڤێ كورد بهرگریێ ژ خۆ
ژی دكهت، نهشێت ئهوی بارێ گران و تهوق و كهمهربهندێن ل سهر هاتینه فهرزكرن
ڕزگار بیت، یان ژی گهلهك جاران خۆ د سهنگهرێ بهرینگاریێ دا دبینیت و د ئهنجام
دا خزمهتا ستهمكاران دكهت، ئهڤ پرسگرێكه گهلهكا ئالۆز و ب زهحمهت و پڕ
ئاریشهیه. د گوتارهكێ دا ب درێژی من بهحسێ ئهڤی حالهتی كرییه و پوخته و
كورتییا وێ ڤهكۆلینێ ئهو بوو، كو دوو بههایێن فهر ههنه، پێدڤییە د ناڤ بهرینكارییا
مرۆڤێ كورد دا ههبن ئهو ژێ ئهمەكداری و جورئهته. ئهڤ ههردوو بههایه دێ سهربخۆیهكا
مرۆڤحهوێن د كهسایهتییا كوردی دا دروست كهت. كو هێزا خۆ، سامانێ خۆ،
بیروبۆچوونێن خۆ د خزمهتا یهك ئارمانج دا مهزێخیت و د ههلویستهكێ جوامێرانه دا
دهستێ ههڤالینیێ و دۆستاتیێ بۆ ههموو خهلكی درێژكهتن. نهمازه ئهوێن ههڤبیر
و دراوسێ، ئهڤ جۆری مرۆڤان گهلهكێ كێمه، لهوما ژی ئهم هێشتا د بندهست و پهرت
و بهلاڤین.
ستهمكاریی گههشتییه ناخا مرۆڤێ كورد و بیاڤا نهستێن
وی داگیركرییه. ئهگهر دهنگهك، مهگرتی، شعره یان چیرۆك یان مۆسیقا خۆ بكهته
ئورگانا ئهوێ ناخا داگیركری، ئهرێ گهلۆ دێ شێت خۆ بكهته فریشتهیهكێ دهست
وپێ سپی؟ ئهز دبێژم گهلهك زهحمهته، دهبیت هندهك تۆڤێ بهرینگاریێ د بهرههمێن
وی دا بهێنه دیتن ل ڤێره شعر نابیته تڤهنگ، نابیته بانگهواز، نابیته ستایش،
بهلكو دێ ههستێن مرۆڤی ورووژینیت و مهزنی و بالادهستی و حەزا مێشكێ مرۆڤی
نیشاندهت، كو ئهگهر هیمهتهكا هۆشیارانه بكارهینا دێ شێت گهلهك كارێن مهزن
ئهنجام دهت.
* ئایا
شعرا بهرگری دێ شێت خۆ ژ تهكنیك و فۆرما هونهری و سمبۆلیزمێ بدامالیت؟
ـ بهرگریكرن حالهتهكێ وهختیه، لێ هندهك جاران
رهوشا وێ هند ئالۆز دبیت، كو ههموو ژیانێ ڤهدگریت و مرۆڤ ب ههموو هێز و توانا
و ئهفراندنێن خۆ ڤه بهشداریێ تێدا دكهت، ژ ئهوان ژی شعر. ههلبهت پشتی تهواوبوونا
وێ ڕهوشێ، ههموو تشت دێ بنه دیكومێنت و گیانێ خۆ یێ بزوێنهر ژ دهستدهن. شعر
ژی د ئهڤان حالهتان دا پتر گرنگیێ ب تهكینكێ و فۆرما هونهری ددهت، داكو تهمهنێ
خۆ درێژتر بكهت. ئهگهر وێنه و جەڤەنگ تێ دا كێم بوون، یان ژی نهبوون، ئهڤه
دێ بیته لافیتهكا سهلیقهدار و دروشمهكێ سیاسی، كو هندهك جاران د خانهیا
شعرێ دا ناهێته دانان.
* (مه
ژین لبهره) چیرۆكه شعره، لێ بهلێ د ئهدهبێ نویێ كوردی دا كێمتر بایهخ پێ
هاتیهدان، ته چاوا ئهڤ شێوازه هونهرییه ههڵبژارت؟
ـ د ئهڤێ چیرۆكه شعرێ دا، من دڤیا بهرسڤا
پرسیارهكا دووبارهكری بدهمهڤه، كو بۆچی كورد شۆڕهشان دكهن و بۆچی شۆڕهشێن
وان تووشی شكهستنێ دبن؟ ئهڤه دوو پرسیارن و چهند پرسیارێن دی ژی لێ پهیدادبن،
لێ ههمی د ناڤ پرسیارهكا گشتگیرا قورس و گران دا ماینهڤه. هندهك جاران من هزر
دكر، كو پرسیار و ههژمارا خهلكێ كوردستانێ هندی یهكن و بهلكو پتر ژی. من نهڤیا
وهكو سیاسییهكی بهرسڤێ بدهمهڤه، كو شوینا شۆڕهشێ دژی داگیركهران بكهنهڤه،
دژی خۆ دكهنهڤه. من نهدڤیا وهكو لیكۆلهڕهك ئهڤێ ڕهوشێ شرۆڤه بكهم، كو ل
سهر رفانكان بهێته دانان. ل دویڤ هزرا من تهنها ئهدهب دشێت ئهڤی كاری بكهت.
ل دویڤ ههژمارا كوردان یان ژی پتر بهرسڤان د ناڤ لاپهڕێن چیرۆكهكێ دا ڤهشێریت
و خهلك (خویندهڤان) ل دویڤ دلێ خۆ ههلبژێرن. ژ ژانرێن ئهدهبی شعر پتر ههموویان
دكاریت ئهڤی ئهركی ئهنجام بدهت. من ژی دهوسا ئهحمهدێ خانی گرت و دهست ب ڤههاندنێ
كر، مفا ژ داستانا ئهڤینییا خهج و سیابهندی وهرگرت. ل دویڤ كاودانانێن سهردهمی،
ناڤ و شوین گۆڕان. من خۆ دویر ئێخست ژ شیرهت و ئاموژگارییان و ههتا ژ رهخنه و
رهخنهكاریێ ژی. چار سالان ئهز د گهل رویدان و وێنه و ههڤبهندی و دهربڕین و
سۆز و ئاشۆپێن ئهڤێ چیرۆكێ دا دژیم. گهلهك جاران من چهند كۆپله بۆ ههڤالان
دخوەندن و مه گێنگهشه ل سهر دكرن، د ناڤ چیرۆكێ دا ڕكابهرییا داگیركرنێ و ههڤڕكییا
چینایهتیێ بیاڤهكێ باش ڤهدگریت، شاخڕهنیا د ناڤ گوندان دا، شێوازێ نهڕایێكی و
بێ سهروبهریێ ژی دناڤ باژێرێن وان دا، دلڕهشییا د ناڤ تهخ و تویژهیێن جڤاكێ دا،
ژبلی دژمنكارییا پهیدا دبیت ئالییهكێ دییێ ئهڤێ چیرۆكێ یه. ههر د ههمان وهخت
دا ههر یهك ژ ئهڤان حالهتێن نهرێنی حالهتهكێ دییێ ئهرێنی ل بهرامبهر ههیه.
پاراستنا ئهڤان ههڤسهنگییان ئهز گهلهك ماندی دكرم. د ئهنجام دا خهجێ و ڕهشو
(سیابهند) دبنه پێشمهرگه و شۆڕهشا بهردهوام. من ژ ههیڤا ئادارا سالا
(1984)ێ دهستپێكر و ل سهرهتایا ههیڤا تهمووزا سالا (1988)ێ ب دوماهیی هات. من
دوو دهستخهت ژی ههبوون، ههردوو دگهل كتێب و بهرههمێن من ل وهختێ ئهنفالا
ههیڤا ئابێ دهستپێكری من ونداكرن و چیرۆكا ڤهدیتنا وان من ل پێشهكییا چاپا
دوویێ دا بهحس كرییه.
*ئهم
یێن ل ژیر كاریگهرییا چهندین داگیركاریێن فهرههنگی و ڕوحی دا دژین و گهلهك ڕهوشێن
نهئاسایی جێگیربووینه و بهلكو حالهتێن بهربهلاڤ، تۆ چهند شیای بهرینگاریێ
بكهی و دژی وان كاربكهی و ههتا چهندێ ژی شیای مفای ژ كهلهپوورێ لوكالی و
جیهانی وهربگری و د ناڤ نڤیسینێن خۆ دا بكاربهینی؟
ـ داگیركرن ئهنجاما گهلهك هۆ و ئهگهرانه، ئهگهر
ئهڤ ئهنجامه ژی ل سهر مللهتهكی چهسپی، ئەڤە نهمانا وێ گهلهك زهحمهته، ژبلی كو ههول و
بزاڤ بهێنه كرن، كو ئهوان هۆ و ئهگهران نههێلن. ئهگهر من بهرپهرچییا ئهڤی
حالهتی دابیتهڤه، ههردهم من بزاڤا ههڤڕكیێ د ناڤ ئهوان هۆ و ئهگهران دا
كرییه لێ ئارمانج ژی ههر ل بهرچاڤبوویه. ئهز هزر دكهم داگیركرن و غهزوو تهنیا
شهڕ و جهنگ نییه؛ بهلكو جۆرهكه ژ گفتوگۆ و ههڤپهیڤینێ، لێ ئهگهر تهرهفهك
بهزی و نهشیا ل بهر سینگێ ئالیێ دی ڕاوهستیت. تهرهفێ زال دێ ڕێكا خۆ بینیت،
كو پهلاماری بهرامبهر بدهت و ل دویڤ ئاستێ ڕهوشهنبیرییا خۆ دێ رهفتارێ د گهل
دا كهت. چێدبیت كوشتن و بڕین و وێرانكرن
بیت و چێ دبیت كێمتر بیت ههتا دگههته ئاڤهدانكرنهڤێ... نموونه زۆرن ل سهر
ئهڤان حالهتان، لێ بههرا مه كوردان پتر ژ جۆرێ ئاستێ توند و تیژی و وێرانكرنێ
بوویه. لهوما ژی ئالاڤێن بهرپهرچدانهڤەیێ ب تایبهتی كارێ نڤیسینێ یافهره
مفای ژ كهلهپوورێ لوكالی و جیهانی وهرگریت، چونكه ههر د ئهسل دا ئهڤ حالهته
وهكو مه گوتی ژ گفتوگۆیێ دهستپێدكهت و د بیاڤهكێ جیهانی دا رویددهت و داشكهستنا
لوكالی لێ دروست دبیت. ههر نڤیسكارهك پێدڤی كهلهپوورێ خۆ و خهلكێ دی دبیت، لێ
رادەیێ سوود وهرگرتنێ جودایه و ڕهخنهگر دكارن دهستنیشان بكهن.
*ههوه
پهیوهندی دگهل رۆژنامهو گۆڤارێن ل چیای دهردچوون ههبوو، ئایا یهكهم ئهزموونا
ڕۆژنامهڤانییا وه ل وێرێ دهستپێكر؟ ئهگهر بكرێت رۆناهیێ بێخیهسهر وێ
قۆناغێ، ئایا ئهڤه ب رێكهفت بوو یان ژی وهكو پێداویستییهكا سیاسی و ڕهوشهنبیرییا
وی سهردهمی بوو، كو دهبوایه تێدا كاربکهی؟
ـ ل سهرهتایا سالێن ههشتێیان، ڕۆژنامهڤانییا
چیای ب گوڕو گهرمی هاته د ناڤ قادا ڕهوشهنبیریێ دا. هنگی من ئهو ڕۆژنامه و
گۆڤارێن ل چیای دهردچوون پتر دڤیان و باشتر دكهفتنه بهر دلێ من. ب بزاڤهكا سهرهكی دادنا و ئهوێن ل ناڤ حكوومهتێ
دهردچوون، ههتا ڕۆشنبیری ژی بانه، ب پاشكۆ و دویڤهلانك دزانین، لهوما پهیوهندییا
من دگهل وان سست بوو و ئهوان ژی هیچ بایهخهك ب كهسانێن وهكو من نهددا، بهلكو
ب چاڤێ دژایهتی و گومانێ ل من دنێڕی ب تایبهتی پشتی ب توندی من ڕهتكری بچمه د ناڤ
یهكەتییا نڤیسكارێن عیراقێ، دهمێ یهكێتی نووسهرانی كورد ههلوهشاندی. ههر
هنگی وهره بزاڤا چیای پهیوهندی ب من كرن و من ژی ب شانازیڤه قهبوول كر. ژ دل
خزمهتا وێ ڕێبازێ كر. ماوهیهكی ژ نیزیك ڤه من هاوكاری دگهل گۆڤارا (گزنگ) كر،
كو ئورگانا لقێ كهركووكێ یێ یهكێتیا نڤیسكارێن كوردستانێ بوو. ماوهیهكی ژی من
هاوكاری د گهل گۆڤارا گازیا خویندكار و لاوان كر كو ژ لایێ یهكیتی قوتابیان و
لاوانی دیموكراتی كوردستان ـ لقی دهۆك ـ نهینهوا ڤه دهردچوو. لێ پشتی ئهنفالا
(1988)ێ من دگهل ڕۆژناما خهبات كاركر؛ چونكه ههیامهكی وهكو كارمهند ژی من ل
چاپخانا خهبات كاركر، كو دوو رۆژنامه دهردكرن و چهندین كتێب و بهلاڤۆك ژی دوهشاندن.
د ئهوی ماوهی د،ا من سهرپهرشتییا بهشێ لاتینی دكر د رۆژناما خهبات دا.
ل سالا (1987)ێ من بهیاننامهیهكا ێهوشهنبیری
بهلاڤكر. رهوشهنبیر و نڤیسكارێن دهڤهرا ڕزگاری ل بادینان ل دور كۆمبوون. بهیاننامه
ب ناڤێ (بهرهڤ ڕهوشهنبیرییهكا نهتهوهییا پێشكهفتنخواز) بوو و دهقا وێ ل
سالا (1989) من دگهل پهرتووكا (شۆڕهشێن بێدهنگێن ئهدهبی و پهرهسهندنا
ئیدیۆلۆژیكا كوردی)دا بهلاڤكر و ههروهسا دووباره ل چاپا كتێبا (ڕهوشهنبیرییا
چیای)دا بهلاڤكرهڤه. هنگی دگهل دهركرنا بهیاننامێ من گۆڤارهك ئامادهكربوو...
بهرههمێن برادهران كۆمكرن، لێ چو دهزگا نهبوون لێ چاپبكهین و رۆناهی نهدیت.
*تۆ
ژ ڕۆژنامهڤانیێ و یهكێتی نووسهرانی شاخ چ فێربووی؟
ـ رۆژنامهڤانی و یهكیتی نووسهران و سهرپهرشتیكرنا
خویندنگههێن شۆڕهشی، سێكۆچكا بزاڤا من بوون د ئهوی ماوهی ل چیای بووم، زۆر
تشتان فێربووم. ئهوا من دزانی و دشیام بكهم پێشكێش دكر. ب ێاستی ئهزموونهكا
سوودبهخش بوو و دگهل خوینا من تێكههلببوو، ههتا نها ژی نكارم دهستبهرداری وێ
ئهزموونێ ببم، چونكه راستگۆیی د كاری دا و بهختهوهری د خزمهتكرنێ دا و
ئاسۆیێن رۆناك دبیروبۆچوونان دا نیشانێن سهرهكی یێن وێ ئهزموونێ بوون. لێ دهمێ
من ههول داین ئهوێ ئهزموونا خۆ ل شاری و پشتی سهركهفتنا ڕاپهڕینا (1991)ێ بهرفرهوان
بكهم، دنیا ل من بوو قهپیشكا كهزانێ و دكهڤلیژانكێ خۆ دا مت بووم، خهمهكا مهزن
بوو، لێ هێشتا یا ددلدا دكهلیت.
*خهمێ
ژی بهرههمێن خۆ ههنه و كاریگهریێ ل سهر كهسایهتییا خودانێ خۆ دكهت، تۆ ئهوێ
خهمێ چاوا دهردبڕی؟
ـ ب رێكا نڤیستنێ و خزمهتكرنا خهلكی هندی بشێم و
دهركرنا بهیاننامەیان ئهگهر پێویستبوو.
*وه
چ بهیاننامه دهركرینه و دهربارهی چ بووینه و كهنگی؟
ـ بهیاننامه یان نامهیێن ڤهكری من نڤیسینه و
ئهوێن نها ل بیرا منن:
1ـ
بهیاننامهیهك بۆ یهكگرتنا كۆمهله و یهكێتیێن رهوشهنبیریێن كوردستانێ، كو
ل گۆڤارا (بانگ)دا بهلاڤكرییه ل سالا (1990)ێ.
2ـ
نامهیهكا ڤهكری بۆ ئهندامێن یهكێتیا نڤیسكارێن كورد ل رۆژا دامهزراندنا یهكێتیا
واندا ول رۆژناما خهباتدا بهلاڤكرییه ل (شباتا/1992)ێ.
3ـ
نامهیهكا ڤهكری بۆ رهوشهنبیرێن كوردستانێ ل رۆژناما خهبات سالا (1993)ێ ب
زمانێ عهرهبی بهلاڤبوویه.
4ـ
بانگهوازهك ب زمانێ عهرهبی بۆ ههموو رۆژنامهڤانێن ههردوو حزبێن سهرهكی
پارتی و یهكێتی كو مانگرتنهكا هێمنانه دژی شهرێ ناڤخۆ بكهن و د وهختێ خۆ دا
ل سهر دهزگههێن راگههاندنێ و بیرۆیێن پارتێن دهستێ من ڤێڕا گههشتی بهلاڤكرییه
ئهڤه ژی ل ههیڤا گولانا (1994)ێ. لێ پاشان من دگهل پهرتووكا (علی أمواج
الصراحة)دا بهلاڤكرییه وهكو دیكومێنت.
5ـ
نامهیهكا ڤهكری بۆ بهڕێز (مهسعود محهمهد)ی و ل رۆژناما (المؤتمر)دا بهلاڤبوو.
كو رهوشهنبیرێن كورد ب داڤێن دژمنی نههێنه خاپاندن. ئهڤه ژی ب زمانێ عهرهبی
بوو.
6ـ
نامهیهكا ڤهكری بۆ ههموو رێكخراوێن بیانی
(un) و لوكالی و ههوروهها دهزگههێن راگهیاندنێ،
ل بارهی خویندنا مافێن مرۆڤی ل ههرێما كوردستانێ و چاوانیا سهرهدهریێ دگهل
ئهڤێ ڕهوشێ، كو ببیته رێبازا راستهقینه بۆ داخوازكرنا مافێن رهوایێن گهلێ
مه. ئهڤ نامهیه ب زمانێ ئینگلیزی بوو ل سالا (1997)ێ بوو و پاشان هندهك ژێ ل
رۆژناما (Kurdistan News)دا
بهلاڤكر.
*وهكو
دیار تۆ ژ ئهوان روناكبیرانی كو ههردهم ته دڤێت خۆ ل پهراوێزێ دابنێی، چما؟
ـ من هزر د ئهڤێ چهندێ دا نهكریه، لێ ئهگهر
وهسا ژی بیت، چێدبیت ژ ئهگهرا هندێ بوویه، كو جاران ل سهردهمێ رژێمێ، دهمێ
مه كاردكر، مه ههولددا كو دویربین ژ (بهرچاڤێن) سیخۆر و راپورتنڤیسان و ل چیای
ژی ههموو كار د بێ بهرامبهر بوون و (شول كه و د ئاڤێ دا بهرده)بوو. بهلێ دهبیت
ژ بیرا ته نهچیت كو ڕهوشهنبیرییا كوردی ههموو، ئهڤڕۆ یا د پهراوێزێ دا دژیت.
*د
بوارێ رۆژنامهڤایێ دا چهندین گوتار و گۆشه و ستوونێن رهخنهیی ب زمانێ عهرهبی
نڤیسینه، ته دڤیا چ ب خویندهڤانێن زمانێ عهرهبی بێژی؟
ـ راسته من گهلهك تشت نڤیسینه. لێ دهمێ ب
رێككهفت من گێنگهشه و گفتوگۆ دگهل هندهك ژ ئهوان خویندهڤانان دكر، دیاربوو
ب درستی لێ تێدگههشتن و قسه زۆر ل سهر دهاتنهكرن، لێ وهكو سوحبهت و ترانه
جارهكێ برادهرهكی ئهڤ پرسیارا ته كری و گۆت: (تهدڤێت چ بێژیه خوێندهڤانێ
عهرهب) من ژی ب ترانهڤه گۆتێ: (من دڤێت بێژمێ، ئهم مللهتهكێ چهند بهستهزمانین
و هوین مللهتهكێ چهند بێ ئهمهكدارن و ئهم ههردوو نێچیرێ خهلكهكێ دی نه).
ههرچهنده من دزانی مهبهسهتا وی برادهری ئهو بوو كو دڤێت بێژیت: (عهرهب
گوهدێریا كهسێ ناكهن و بهس ئهوێ دزانن ئهوا د دلێ وان دا دزڤڕیت).
*ههتا
نوكه (36) ههژمارێن گۆڤارا ئاسۆی پهروهردهیی دهرچووینه، هوین سهرنووسهرێ
ئهوێ گۆڤارێ نه. ههتا چهند خۆ ب سهركهفتی دزانن د گهیاندنا ئهڤێ پهیاما
پهروهردهیی دا؟
ـ نكارم رادەیێ سهركهفتنێ دهستنیشان بكهم،
چونكه سهركهفتن ب خۆ تشتهكێ رێژهییه، نهخاسمه د حالهتهكێ درێژخایهن دا.
لێ دشێم دهربارهی ئهڤێ رهوشێ چهند تێبینیهكا دیاربكهم:
1ـ
بۆشاییهكا مهزن د راگههاندنا پهروهردهیی دا ههبوو، گۆڤارا ئاسۆی پهروهردهیی
شیا ئهڤێ بۆشایێ پڕ بكهتهڤه. ههتا نها مهزنترین گۆڤارا پسپۆرییه، كو بهردهوام
ل ههرێما كوردستانێ دهردچیت.
2ـ
پشتی دهرچوونا ههر دوانزده ههژماران ئهم ڕاپرسییهكێ دكهین و د ههردوو ڕاپرسی
یێن بهری نوكه دا، ئهنجام گهلهك د ئهرێنی بوون و مه د گۆڤارێد ا بهلاڤهكرن.
3ـ
یا بوویه سهكۆیهكا ئازاد ب سهدان مامۆستا و سهرپهرشتیار و قوتابی تێدا بهشداربووینه
و بهرههمێن خۆ یێن نایاب بهلاڤكرینه، كو گهلهك ژ ئهوان پێشتر نڤیسكار نهبووینه،
یان ژی ب زمانی كوردی نهدنڤیسی، ئهڤه ژی دوو پێنگاڤێن ههره مهزنن كو مامۆستا
بیروڕایێن خۆ دهرببڕن و چ ڕهخنه و ههلسهنگاندن ههبن بنڤیسن و بهلاڤ بكهن.
ئانكو ب كوردی بیربكهنهڤه و ب كوردی بنڤیسن.
4ـ
یا بوویه كهنالهكا ڤهكری بۆ ئینانا ئهزمونێن گهلێن دی. ههروهها دهنگوباسێن
پهروهردهیی ژ دهرڤهی ههرێمێ بۆ ناڤدا.
5ـ
ل یهك نێزیكرنا بۆچوون و بیروڕایێن مامۆستایان و پهیوهندییا وان د گهل دهزگههێن
پهروهردهیی و ههموو چالاكیێن هونهری و وهرزشی و كارگێڕی و تهكنیكی دا.
6ـ
ژبلی ئهڤان خالان گۆڤارێ ئامانجێن خۆ یێن نێزیك و دویر ههنه، ب رژدی پێنگاڤان
دبڕیت و كاروانێ بهردهوامه.
*پهیڤا
دوماهیێ ئهگهر ههبیت؟
ـ ئاخفتن زۆرە، لێ مه گوت كاروانێ مه بهردهوامه،
ئومێدهوارین گۆڤارا (كاروان) ژی ههر بهردهوام بیت.
دیدار: فرەیدون سامان
Post a Comment
بۆچوونا خۆ بنڤیسه