دناڤبەرا فێربوون و فێركرنێ دا
بنەمایێن ڕۆژنامەڤانیا كوردی
ئاڤابوون
(ئاكرێ) وەكو نموونە
د ناڤبەرا یەكەم
هەژمارا ڕۆژنامەیا ئاكرێ، كو ل (15 تیرمەها 1950) دەرچوو بوو و دووایین گۆڤارا ب
هەمان ناڤ (ئاكرێ)، كو ل هەیڤا ئادارا ئەڤ سالە(2013) دەرچوویە([1])،
63 سالێن پڕ ڕویدان دەربازبووینە. ئەڤە ژی ماوەیەكی كورت نییە و دشێین ژ ئالیێ
هەلسەنگاندنا پیڤەرێن مێژوویا ڕۆژنامەڤانیێ ڤە، ب سێ قۆناغێن جودا دابنێین.
چونكە:
1- وەكو
زەمەن ژیانا سێ نڤشان (نەوەیان) ڤەدگریت.
ئەگەر هاتو بۆ هەر نڤشەكی (20) سال بهێنەدانان، كو لەوانەیە زۆربەی ژ نفشێ یەكێ
نەمابن. گەلەك ژ هەردوو نفشێن دوویێ وسێیێ ژی گەواهیدەرێن زیندینە ل سەر ئەڤان
بۆچوونێن كو دێ نوكە بۆ وە یێن هیژا هێنە بەحسكرن.
2- وەكو
سیستەمێ ڕێڤەبرنا سیاسی سێ جۆرێن دەسەلاتیێ بخۆڤە گرتینە ( پادشاهی، كۆماری،
خودموختاریا فیدرالی). خەلكێ دەڤەرێ كێم و زیدە بەشداری تێدا كرییە. قۆناغا یەكێ
(1950-1958) هەتا ڕادەیەكا باش، هێمن و ڕەحەت بوویە. قۆناغا دوویێ (1958-1991) پڕ
ئاژاوەو كێشەو وەرچەرخانێن كاریگەر بوویە. قۆناغا سێیێ ژی (1991-2013) پتر
لایەنێن ئازادی و ئاڤەدانیێ پێڤە دیارن.
3- وەكو
ڕەوشا ڕەوشەنبیری، كو ڕۆژنامەڤانی ستوونەكا سەرەكییا وێ یە. هەتا ڕادەیەكێ
پاشڤەمان و سیمایێن سەرەتایی د بزاڤێن وان قۆناغان دا هەبووینە، چونكە د قۆناغا
یەكێ دا (1950-1958)، تنێ ڕۆژنامەیا (ئاكرێ) هەیە، كو (10) هەژمار ژێ
دەرچووبوون ل جەژنا رەمەزانێ یەكەم هەژمار و ل جەژنا قوربان دوا هەژمارا وێ
دەرچووبوو. قۆناغا دوویێ (1958-1991) ژبلی بەلاڤۆكێن قوتابخانەیان چو كارێن دیكە
یێن ڕۆژنامەڤانیێ نەهاتبوونەكرن، تەنانەت ئەوێن شێوەیێ گۆڤاران ژی هەبوو وەكو
(الثقافة) لێ كاریگەرییا وان بۆ بزاڤا ڕۆژنامەڤانیا كوردی كێم بوویە، سەرەرای
هندێ ژی ب زمانێ كوردی نەبووینە. قۆناغا سێیێ (1991- 2013) ب قۆناغا زیڕینا
ڕۆژنامەڤانیێ ل دەڤەرا ئاكرێ دهێتەدانان چ وەكو ژمارە و چ وەكو تەكنیك.
د ئەڤێ مێژوویا (63) سالی دا، چەندین ڕۆژنامە و
كۆڤار دەرچووینە، لێ مە نەڤێت بیبلۆگرافییەكێ ژبۆ ئامادە بكەین، (هەرچەندە
هەبوونا ئیندێكسەكا تاڤەگر بۆ ڤێ چەندێ گەلەكا فەرە. و ل ڤێرە داخوازێ ژ
لایەنێن بەرپرسێن ڕەوشەنبیریی، ب تایبەتی ڕاداكیسیۆنا گۆڤارا ئاكرێ دكەین، كو
پاشكۆیەكێ بۆ ئەڤی كارێ هەژی تەرخان بكەت). بەلكو مەبەستا سەرەكی ـ لێرە ئەوە ـ
كو بەراوردییەكێ د ناڤبەرا ڕۆژنامەیا ئاكرێ یا سالا (1950) و گۆڤارا ( ئاكرێ)
یا كو ئەڤسالە دەرچوویە بكەین، ژبەر كو:
1- یەكەم
و دوماهی چالاكیێن ڕۆژنامەڤانیێ نە، دناڤبەرا وان دا گەلەك چالاكیێن دن دێ هێنە
دیاركرن، ب تایبەتی ئەگەر ئاماژە ب داهینان و لایەنێن بسپۆری ڤە بهێتەكرن.
2- هەردوو
ژ لایێ دەزگەهەكا فەرمی ڤە دەرچووینە، كو (باژێرڤانیا ئاكرێ) یە، سەرۆكێ
باژێرڤانیێ بەرپرسێ یەكێ یان ژی خودانێ ئیمتیازێ بوویە.
3- یا
یەكێ ڕۆژنامەیەكا هەفتانە بوویە و ب شێوەیەكێ سەرەتایی هاتییە ئامادەكرن،
هەژمارێن وێ ژی سنووردار بووینە، تنێ (10) دەهـ هەژمار ژێ دەرچووبوون، ب ڕێكا
هەلواسینێ دهاتە بەلاڤكرن. لێ بەلێ یا دوویێ گۆڤارەكا وەرزییە، قەوارە مەزن و
تیراژ زۆرە و ل سەر شوێن و جهێن جودا جودا دهێتە بەلاڤكرن، لەوانەیە ب پۆستەی ژی
بگەهتە دەستێ خوینەران.
د ئەڤێ بەراوردكرنا بلەز دا دێ ب كورتی بەحسا جۆرێ
بابەتێن هەژمارا (1)ێ یا هەر دوویان كەین. ئەوێ هزرا بوویە بزوێنەرا كار و
چالاكیێن وان. ل دویماهیێ مەبەستا سەرەكییا پەیاما هەر بابەتەكی بزانین.
ڕۆژناما ئاكرێ هەژمار
(1)
هەژمارا یەكێ یا ڕۆژنامەیا ئاكرێ (8) هەشت بابەت
تێدانە. هەر وەكو د پێشكێشكرنا وێ دا هاتی، كو دەستەیا نڤیسكارێن وێ:
-
ئەوان
تشتان ئامادە و بەلاڤدكەن، كو ڕاستوڕاست پێوەندی ب مفا و باشییا ئاكنجیێن دەڤەرا
ئاكرێ ڤە هەیە.
-
ب
شێوەیەكێ ڕەوشەنبیرییانە مژویلی چارەسەركرنا ئاریشە و گیروگرفت و كێشەیێن دەڤەرێ
دبن.
-
هەروەسا
نووچە و دەنگوباسێن خوەش و ڤەكۆلینێن مفادار ژی پێشكێش دكەن، لێ خوە ژ كار و
بەحسێن سیاسی دوور ڕادگرن.
ژبۆ سەلماندنا ئەڤێ بۆچوونێ ژی، پەندەكا پیرۆز
دكەنە یەكەم بابەتێ خوە، كو هەردوو لایەنێن باوەڕداریێ و دنیاداریێ هەڤسەنگ دكەت.
د بابەتێ دوویێ دا هەموو پلانێن دەڤەرێ یێن
فەرمی و مەدەنی د گۆتارەكا چار پێنج دیڕی دا تێخنە بەرچاڤێن خوەندەڤانێن خوە، ژ
پێخەمەتی هندێ، كو هەموو پێكڤە دویڤچوونا ئەوان مەسەلە و پرسان بكەن و چاڤەڕێبوون
دەرگەهەكێ ڤەكری بیت بۆ هەلسەنگاندنا گۆتن و كریاران.
د بابەتێ سێیێ دا، ڕۆلێ خەلكێ ئاكرێ د
پشتەڤانییا شارەوانیێ دا دیاردكەت، ب وردی بەحسا شەش پرۆژەیێن ئاڤەدانیێ و
ڕەوشەنبیریێ و تەندرستیێ دكەت.
د بابەتێ چارێ ژی دا، بەحسا هەوا ژناڤبرنا
نەخوەندەواریێ دكەت، كو سێ مامۆستایان وەكو خوەبەخش دەرسداینە (42) فێرخوازان،
شارەوانیێ ژی جهـ بۆ دابین كریە و كەرەبا ژی بۆ ڕاكێشایە.
دیارە ئەڤ هەژمارە ل كۆتایا هەیڤا ڕەمەزانێ دا
دەرچوویە، لەوما ڕادەكسیۆنا ڕۆژنامەیێ د گۆشەیەكی دا پیرۆزباهییا جەژنا ڕەمەزانێ
ژی ل خەلكێ دەڤەرێ دكەت.
د بابەتێ (یانەیا فەرمانبەران) دا، خەبەرێ ڤەكرنا
یانەیێ بەلاڤكرییە، كو چەوا هەول هاتییەدان ب ڕێیا ئیدارا مویسلێ را داخواز ژ
وەزارەتا ناڤخۆ هاتییەكرن، كو یانەیەك بهێتە دامەزراندن. ئەوا سەیر ئەوە، كو خەلكێ
ئاكرێ چاڤەڕێ نەكرییە فەرمان بهێتەڤە و هەموو پێداویستیێن وێ ژ تەخت و مێز و
ئامیرێن دیكە ب ڕێیا بێش و بارەبیێ دابین كرینە.
د بابەتەكێ دیكە دا خەبەرێ (دەولەمەندێن ئاكرێ
ڕێكا چاكیا گشتی گرتیەبەر)دا، ب درێژی بەحسا پرۆژەیێن پێشنیاركری ژ لایێ
دەولەمەندان ڤە هاتییەكرن، كو ئەو و هەژارێن دەڤەرێ ژی، دێ ژێ سوودمەند بن.
گۆڤارا ئاكرێ هەژمار
(1)
بابەتێن ئەڤێ گۆڤارێ پتر لایەنێ پێزانینێن
ڤەژاندنێ و ڤەگیڕانا نووچە و چالاكیێن باژاڕڤانییا ئاكرێ ڤەدگریت. هەر د
پێشگۆتنا وێ دا سەرنڤیسەر ئەوێ مەبەستێ دیاردكەت. لەوما ژی بابەتێن مێژوویی و دیكۆمێنتداری
زۆربەی ڕووپەرێن گۆڤارێ داگیركرینە. بۆ نموونە: باژاڕڤانییا ئاكرێ و پێڤاژۆیەكا
136 سالی، ژ بەلگەهێن كتێبخانەیا مفتی یێن ئاكرێ، جڤاتێن باژێرڤانییا ئاكرێ د
سەردەمێ فەرمانڕەوایا دەولەتا عوسمانی دا، دیرۆكا پەیدابوونا باژاڕڤانیێ..، مام
عەلی سەلیم ئاكرەیی ـ ڕێڤەبەرێ باژێرڤانیا ئاكرێ ژ سالا (1971-1974)، كانیێت
ئاكرێ، ئاڤ دبیتە ئاڤاهی، ئاكرێ باژێڕەكێ گەشتوگزاریێ ناڤدارە،...
هەرچەندە هەڤبەركرنا د ناڤبەرا ڕۆژنامە و كۆڤارەكێ
دا كارەكێ ب ساناهی نییە و هەڤسەنگكرنا بابەتەكێ هۆسا ژی ب درستی ناهێتە
شرۆڤەكرن؛ چونكە هەر یەكی ژ ئەوان خەسلەتێن خوە هەنە، لێ مەبەستا مە ژ ئەڤێ
بەراوردكرنێ ئەوە کو:
１- جۆرێ ئەوێ هزركرنێ یە، یا كو ئەڤی
كاری بڕێڤەدبەت و بسپۆریبوونا ئەوان قەلەمانە یێن تێدا دنڤیسن (هەروەكو ڕاداكسیۆنا
گۆڤارێ ب خوە دەقا ئەڤێ پەیمانێ د لاپەرێ یەكێ دا تۆماركری) و بەرپرسیاركرین
بەرانبەر قانوون و پرەنسیپێن ڕۆژنامەڤانیێ، لێ بەروڤاژییا ئەڤێ چەندێ، ڕۆژنامەیا
ئاكرێ نە ژ دویر و نە ژ نێزیك ڤە بۆ ئەڤێ بەرپرسیارێتیێ ناچیت و هەموو كارێن
خوە ب ئەركەكێ دەستەجەمعی دزانیت.
ڕۆژناما ئاكرێ ژبۆ ئامادەكرن و دەرچوونێ،
پشت ب شیان و ئیمكانیاتێن خۆمالی بەستییە. ب شێوەیەكێ سەرەتایی ڕێچكا هەلواسینێ
هەلبژارتبوو، ئەڤە ژی شێوازەكێ بێ مەسرەف و پێتڤی ب دارایێ نییە. لێ تەكنیك و
دیزاینا گۆڤارا ئاكرێ د ئاستەكێ بەرز دایە. ل دەرڤەی ئاكرێ (چاپخانەیا خانی ل
دهۆكێ) هاتییە چاپكرن و مەسرەفەكا بێ داهات تێچوویە. لێرەدا خالا گرنگ ئەوە و یا
فەرە بهێتە گۆتن، هەتا نوكە چاپخانەیەك ل ئاكرێ نییە، كو ب ئەڤێ خزمەتا
ڕۆژنامەڤانیێ ڕابیت. هەرچەندە ئەڤە كێشەیەكا بەرچاڤ نییە، لێ نابیت ژبیربكەین كو
ڕۆژنامەڤانی و چاپخانە دوو چالاكیێن هەڤتەریب و تەمامكەرێن یەكن و گەلەگ جاران ژی
هەڤسەنگییا ڕەوشەنبیریێ ڕادگرن.
２- زۆربەی بابەتێن ڕۆژنامەیا ئاكرێ كریار
تێدا هەنە، دەربڕینێ ژ بزاڤەكێ دكەن. ئەوان بزاڤان ژی دەسكەفتی هەنە، لێ
بابەتێن گۆڤارا ئاكرێ پتر بەرەڤ لایەنێ وەسفی ڤە دچن، كێم جاران پویتە ب ڕوحیەتا
كارێن خوە ددەت. هەرچەندە ڕێژەیا كار و خەباتێن سەردەمێ وێ گەلەك پتر و مەزنترن
ژ ئەوێن سەردەمێ ڕۆژنامەیا ئاكرێ دهاتنەكرن.
３- ئاراستەیا بابەتێن ڕۆژنامەیا ئاكرێ
بەرەڤ ئایندە و ڕۆژێن داهاتییە و دەرگەهێن ڤەكری بەرەڤ تەمامكرنا وان بجهـ دهێلیت،
لێ زۆربەی بابەتێن گۆڤارا ئاكرێ بەرەڤ مێژوویێ و ڕۆژێن بۆری دچن، لەوما ژی كێم
بابەت هەنە ئاڤریێ ل داهاتییا كارێن خوە بدەن.
بەرەڤ پێگەیشتنەكێ
ب شێوەیەكێ گشتی ڕۆژنامەیا ئاكرێ بزاڤەكا ڕێڤەبەری
و كۆنترۆلكرنا ڕویدانان تێدابوویە، بزاڤا ڕێڤەبەر ژی پتر جەخت ل سەر ئەوێ سیستەمێ
دكەت، كو خوێنەری شیانێن فێربوونێ هەنە و ئەو ب خوە دێ زانیارییان ل دویڤ
بۆچوونێن خوە درستكەت. هەر چەندە چار جۆرێن فێربوونێ ژی هەنە، لێ وەكو دیار
مەبەستا سەرەكییا بابەتان هاندانا خوینەری بوویە كو تەڤلی ژیانێ بیت.
لێ بەلێ ڕێچكا گۆڤارا ئاكرێ پتر دیكومەنتاری و
پێدانا زانیارییانە. دیكۆمێنتكرن و پێدانا زانیاریان ژی جەخت ل سەر ئەوێ سیستەمێ
دكەت، كو دەبیت خوینەر بهێتە فێركرن و ئەو زانیاریێن پێ دهێنەدان وەكو دیكومێنت وەرگریت
و سوود و چێژداریا وان ژی قەبوول بكەت. هەلسەنگاندنا ئەڤێ هەڤبەریێ ژی، دێ مە
نێزیكی ئەوێ ڕاستیێ كەت، كو بابەتێن ڕۆژنامەیا ئاكرێ جەخت ل سەر فێربوونا خەلكێ
دەڤەرێ دكر، لێ گۆڤارا ئاكرێ دڤێت خەلكی فێربكەت.
ئەنجام
ئەنجامێن گشتی:
د كارێ ڕۆژنامەڤانیێ دا جوداهییەك د ناڤبەرا
هەردوو پرۆسەیێن فێركرنێ و فێربوونێ دا هەیە. ئەڤ جودابوونە ژی، دزڤڕیتەڤە بۆ سێ
ئەگەرێن تیۆرڕێژی و ڕێبازێن فەلسەفەیی، كو هەر یەكی ژ ئەوان قانوون و ڕێسایێن خوە
هەنە:
１- پرۆسەیا فێركرنێ جەخت ل سەر
پەروەردەكرنا مرۆڤێ تاكڕەهەند دكەت. ئەو مرۆڤێ باوەڕی ب هەبوونا واقع و
چەسپاندنا وی هەی. پتر پشت ب تیۆرێن عەقلانیەتێ دبەستیت. هەموو قانوونێن ئابووری
و كۆمەلایەتی و سیاسی بەرنامەڕێژیێ بۆ پاراستنا بنەمایێن نەتەوەیی و بجهئینانا
بەرژەوەندیێن بالایێن نیشتمانی دكەن.
２- پرۆسەیا فێربوونێ جەخت ل سەر ئازادییا
تاكێن جڤاكێ دكەت، كو مرۆڤی توانایێن خورسكی هەنە و ب مێشكەكێ ڤەكری تشتێن نوی
ڤەدبینیت و بەردەوام داهێنانێ دكەت. هەرچەندە ئەڤ بۆچوونە ژ بهایێن دەزگەهێن
فێركرنێ كێم دكەت، لێ ڕێكێ بۆ بازارێ ئازاد و پێوەندیێن دیموكراتی خۆشدكەت. ل دویڤ
پێدڤیێن وان بایەخێ ب فەرمانگەهێن زانستی ددەت. حنێرا ئەڤێ فەلسەفەیێ ئەوە، كو
كارەكێ ئاساییە ڕێڤەبەرییا ئابووری و كۆمەلایەتی و سیاسی و ڕەوشەنبیرییا وەلاتی د
ئاژاوەیەكا بەرزەفتكری دا بهێتە ڕێكخستن. بۆچوونێن فەیلەسووفێ فرەنسایی دیكارتی
بنەمایێن سەرەكینە بۆ ئەڤێ فێربوونێ. بنەمایێن هزری یێن ئەڤێ فەلسەفەیێ ژی
دگەل قانوونێن زانستی یەكدودگرنەڤە، ب تایبەتی قانوونا بزاڤێ یا نیۆتنی.
３- پرۆسەیا سێیێ جەخت ل سەر ئەوێ بیاڤێ
دكەت، كو د ناڤبەرا فێركرن و فێربوونێ دا هەیە. بنەما هزریێن وێ ژی پشت ب فەلسەفەیا
پراگماتیزمێ دبەستن، كو دەبیت مرۆڤ پویتەی ب ئەوان كار و كریاران بدەت، كو دباش
بن و دهەمان وەخت دا سوودمەندبن. ل دویڤ بۆچوونێن ئەڤێ فەلسەفەیێ دەبیت مرۆڤ پتر
كار ل سەر پێوەندیێن د ناڤبەرا تشتان دا بكەت. هەر تشتەكێ پێوەندییان دگەل
دەوروبەرێن خوە درست نەكەت شەهنی دویڤچوون و ڤەكۆلینێ نییە. ئەڤ فەلسەفەیە د گەل
تیۆرا ڕێژەیی یەكدی دگرنەڤە. پێشڤەچوونا شۆڕەشا ئەلكترونیا سەردەم ل سەر ئەڤێ
ڕێچكەیێ گاڤێن باش و پڕ بها هاڤێتینە.
ئەنجامێن تایبەتی:
ل دویڤ ئەڤێ پێگەهشتنا سلال، دێ شێین ڕۆلێ هەر
ڕۆژنامە ئان گۆڤارەكێ بهەلسەنگینین و پێگەهێ وێ ژی دەستنیشان بكەین. ئەڤ
بۆچوونە ل سەر هەر دەزگەهەكا دی یا میدیایێ ژی دهێتە پراكتیزەكرن. هەر یەك ژ
خویندەڤانێن هێژا ئازادە، كو دێ چەوا ئەڤێ هەڵسەنگاندنێ جێبجێ كەت. ل دویڤ
بۆچوونێن خوە ژی، پێگەهێ هەردوو رۆژنامە و گۆڤارا (ئاكرێ) ل ناڤ ڕێبازا
رۆژنامەڤانییا دەڤەرا ئاكرێ دەستنیشان كەت. هەروەسا ڕێبازا رۆژنامەڤانییا دەڤەرا
ئاكرێ چەوا جهێ خوە ل ناڤ ڕۆژنامەڤانییا كوردی دا گرتییە. ل دویماهیێ ژی ئاستێ
ڕۆژنامەڤانییا كوردی ل ناڤ ڕۆژنامەڤانییا جیهانێ دا چەوایە؟...
[1] ئەڤ
گۆتارە نڤیشكێ ڤەكۆلینەكا هەڤبەركرییا هزركارییە، مە ژبۆ سمینارەكا جەماوەری
ئامادەكربوو، كو ل ڕۆژا شەمبی 20-3-2013 ل بزاڤا ڕەوشەنبیری ل ئاكرێ هاتە
پێشكێشكرن. پاشی د گۆڤارا (ئاکرێ) ژی دا هاتە بەلاڤکرن.
Post a Comment
بۆچوونا خۆ بنڤیسه