ڕامانێن پەروەردەييا خێزانێ د پەندێن پێشييان دا:
پرتووكا (مشتاخا چيا ژ گۆتنێن پێشيا) وەك نموونە
1- پێشەكى:
ڤەكۆلەر وەسا دبينيت كو پەندێن پێشييان ژ ئالييەكى ڤە داهێنانەكا مللينە و دەربڕينێ ژ ڕەوشەنبيرييا جڤاكى دكەن، ژ ئالييەكێ ديكە ڤە ژى، دەروازەيەكا دەستخوەشن بۆ چوونە د ناڤا فەلسەفا هويبوون و فێركرنا گێرسەيى دا. د ئەڤان هەردوو دۆخێن ناڤبرى دا، ژێدەرێن ب پيت و بەرهەمدار پەيدا دبن و دهوڕنە د ڤەڕێژا ڕەوشەنبيرييا پەروەردەيى دا. ئەڤێ ڕەوشەنبيريێ ژى ڕۆلێ خوە د داڕشتنا سياسەتا پەروەردەييا فەرمى دا هەيە، هەروەسا د ئاڤاكرنا خێزانەكا درست و دەستنيشانكرنا جۆرێ ڕەوشتا هەر يەك ژ ئەندامێن وێ دا، لەوما ژى ئەنترۆپۆلۆژيا پەروەردەيێ جهەكێ كاريگەر د ناڤ ڤەكۆلينێن جڤاكى و سايكۆلۆژى دا گرتييە، لێ د ناڤ ئەدەبياتێن پەروەردەيى يێن كوردى دا، ئەڤ هەڤبەندييا د ناڤبەرا هەردوو دۆخان دا نەهاتيە ڤەكۆلين.
1-2 هۆكارێن هەلبژارتنا بابەتێ ڤەكۆلينێ:
گەلەك ڤەكۆلين دەربارەى ئاريشەيێن پەروەردەيێ و كێشەيێن هەردوو پرۆسەيێن فێربوون و فێركرنێ ل هەرێما كوردستانێ هاتينەكرن، لێ ل دويڤ زانياريێن ڤەكۆلەرى ئەو ڤەكۆلينێن ل دۆر هۆكارێن دەرڤەيى يێن كو باندۆرا خوە ل سەر پرۆسەيا پەروەردەيا فەرمى هەيە دكێمن. پەندێن پێشييان ژى، لايەنەكن ژ ڕەوشەنبيرييا جڤاكى و باندۆرا خوە يا دەرڤەيى ل سەر ئەوێ پرۆسەيێ هەيە.
1-3 ئاريشەيا ڤەكۆلينێ:
ڤاڤێركرنا پەندێن پێشييانێن كوردى كو ڕامانێن پەروەردەيى بخوە ڤە دهەلگرن كارەكێ ساناهى نييە، چونكە سەرجەما ئەوان ب شێوەيەكێ زانستى يێ سيستماتيك نەهاتينە پۆلينكرن. ئەڤ كارە ب زەحمەتتر دبيت، چاخێ تنێ ئەو پەند بهێنە هەلبژارتن ئەوێن هەڤبەندى ب پەروەردەييا خێزانێ ڤە هەى. ئەو هەولدان ئالۆزتر دبيت دەما ڕامانێن وانێن ئەرێنى و نەرێنى ژى ژهەڤدو بهێنە جوداكرن. ژبەر هەبوونا ئەڤان هەر سێ حالەتێن ناڤبرى، گەلەك پرسيارێن ئاريشەدار د ناڤ ناوەندێن خوەندنێ دا درست دبن. ئەڤ ڤەكۆلينە ژى هەول ددەت بەرسڤێن وان بدەتەڤە.
1-4 گرنگيا ڤەكۆلينێ:
ئەڤ ڤەكۆلينە كارەكێ نوى يە د بياڤێ هەڤبەندييا د ناڤبەرا ڕەوشەنبيرييا گشتى و پەروەردەييا خێزانێ دا.
1-5 ئارمانجا ڤەكۆلينێ:
ڕامانێن پەروەردەيا خێزانى د پەندێن پێشييانێن كوردى دا بهێنە ڤەديتن.
1-6 سنۆرێ ڤەكۆلينێ:
سنۆرێن ڤەكۆلينێ تنێ شرۆڤەكرنا ئەوان پەندێن پێشييان ڤەدگريت يێن د پرتووكا (مشتاخا چيا ژ گۆتنێن پێشيا) دا هاتينە تۆماركرن، كو ل دەڤەرێن دياليكتا كرمانجييا ژوورى دا هاتينە كۆمكرن و پتريا وان بەرەڤ لايەنێ تايبەتى ڤە ڤەدشكێتن كو هەردوو هەرێمێن بادينان و بۆتان ڤەدگريت. هەرچەندە هەموو پەندێن پێشييان ڕەهەندەكا پەروەردەيى تێدا هەيە، لێ د ئەڤێ ڤەكۆلينێ دا، تنێ ئەو پەندێن پێشييان هاتينە هەلبژارتن و شرۆڤەكرن كو ڕاستوڕاست ڕامانێن پەروەردەيا خێزانێ بخوە ڤە دهەلگرن و ب هويرك ئارمانجێن ئەڤێ ڤەكۆلينێ ڕاستەڕێ دكەن.
1-7 ڕێبازا ڤەكۆلينێ: ڤەكۆلەرى پشت ب دوو ميتۆدان ڤە بەستييە:
ئا ـ ميتۆدا وەسفى ژبۆ مفا وەرگرتنێ ژ ئەوان ژێدەرێن پێوەندى ب بابەتێ پەندێن پێشييان ڤە هەيى، يان ژى ئەوێن دەقێن پەندێن پێشييانێن كوردى تێدا هاتينە تۆماركرن.
ب ـ ميتۆدا شرۆڤەكاريێ ژبۆ كو ئاليێ تيۆرى يێ هەڤبەندى ب ڕامانێن پەروەردەيى ڤە هەى ل سەر ئەوان پەندێن پێشييانێن كوردى دا بهێنە پراكتيزەكرن يێن ژبۆ ئەوێ مەبەستێ هاتينە هەلبژارتن.
1-8 ئامرازێن ڤەكۆلينێ:
ئا ـ ئەو زانياريێن ژ ئەنجامێن چارچويڤێ تيۆرى بدەستڤەهاتين.
ب ـ (59) پەندێن ژ پرتووكا (مشتاخا چيا ژ گۆتنێن پێشيا) هاتينە وەرگرتن.
پ ـ ژێدەر و سەرچاوەيێن هەڤبەندى ب بابەتێ ڤەكۆلينێ ڤە هەى.
1-9 پرۆگرامێ ڤەكۆلينێ:
ناڤەرۆكا ئەڤێ ڤەكۆلينێ دەربارەى ئەوان پەندێن پێشييانە يێن ڕۆلێ پەروەردەيێ ديار دكەن و باندۆرێن وان يێن ئەرێنى و نەرێنى ل سەر نفشێ نوى هەيە. ژبۆ شرۆڤەكرنا ئەڤى بابەتى ژى، ڤەكۆلين ژبلى پێشەكيێ ژ چار پشكان پێكهاتيە: پشكا يەكێ دەربارەى پلانا شرۆڤەكرنا ئەوان پەندێن پێشييان بەرچاڤ دكەت يێن ناڤەرۆكەكا پەروەردەيى هەيە. پشكا دوويێ دەربارەى ناڤەرۆكێن پەروەردەيێن ئەرێنى يێن پەندێن ناڤبرى يە. پشكا سێيێ دەربارەى ناڤەرۆكێن پەروەردەيێن نەرێنى يێن پەندێن ناڤبرى يە. د پشكا چارێ دا ڕێژەيا ئەرێنى و نەرێنى يا پەندێن پێشييان هاتيە هەڤبەركرن. ب دەستنيشانكرنا ئەنجام و ڕێزبەندكرنا ژێدەران ژى ڤەكۆلين ب داوى دهێت.
دەروازە: زاراڤە و تێگەها پەروەردەيى يا پەندێن پێشييان
)پەندێن پێشييان) وەكە پێكهاتەيەكا زمانەڤانى ژ دوو پەيڤان پێكهاتيە: پەند ب واتايا حيكمەت ـ ميناك، Aphorism )لێژنەى ئەدەب ، 2006، ل25، 138) دهێت. پێشييان ب واتايا بابوكال، ناڤداران (گيو، 1961، ل153.) دهێت. هەردوو پێكڤە ڕامانا ئەوان گۆتنێن مفادارێن ل سەر زارێ خەلكى بەلاڤ بووينە ددەن. وەكە تێرمەكا ئەدەبى، هێشتا ب درستى جهێ خوە د فەرهەنگێن تێرمێن ئەدەبى يێن كوردى دا نەگرتيە. د هنەكان دا (پەند) ژبۆ (Aphorism) بكارهاتيە و د هەمان وەخت دا ژبۆ (Proverb) ژى بكارهاتيە (بەختيار سەجادى، 2002، ل36) . د هندەك فەرهەنگێن تێرمێن ئەدەبى يێن كوردى يێن ديكە دا كرينە سێ جۆر: ژبۆ (Aphorism كورتە وتە و ژبۆ (Proverb) پەندى پێشينان و ژبۆ (Maxim) قسەى نەستەق بكارهاتينە (بەختيار سەجادى، 2004، 116-117). د هنەك فەرهەنگێن ئەدەبى يێن ديكە دا تێرما (پەند) ژبۆ (Aphorism) هەروەسا ژبۆ حيكمەت = Maxime)موحسين ، ل8-9.) ژى دێت. هەبوونا چەندين تێڕم ژى ژبۆ يەك تێگەهـ، ڕامانا ئەوێ چەندێ ددەت كو ئەو تێگەه بێ تێرم مايەڤە. لەوما تێگەها پەندێن پێشييان ل جەم خڕڤەكەر و ڤەكۆلەران ژى ب چەندين جۆران هاتينە ناڤكرن و ـ ژبەر نەدەركەفتن ژ بابەتى ـ تنێ دێ هنەك ژ ئەوان جۆران دەستنيشان كەين كو: جار ب قسەو پەند(ئيسماعيل، 1933، ل5) و جار ب بێژ و پەند(معروف جياووك، 1938، ل6) و جار ب گۆتنێن پێشيا(مەلا مەحمودێ ، 2000، ل9) و جار ب گۆتنێن پێشيان(Salih Omeri, 1992, R21) و جار ب گۆتنا پێشيا(جگەر خوين، 1957، 3) و جار ب گۆتن و پەندێن پێشييان(مسعود، 2000، ل118.) و جار ب گەپى و مەنى (مارف، 2003، ل200.) يان ژى ب گۆتنێت مەزنا (ئۆرديخانێ، 2009، 7) هاتينە تۆماركرن. هەتا يەك ژ ئەوان تێرمێن سلال دهێتە پەسەندكرن و جهێ خوە دگريت. ژبۆ ئەڤێ ڤەكۆلينێ تێرما (پەندێن پێشييان) هاتيە دەستنيشانكرن، چونكە ژ ئاليەكى ڤە، گۆتنێن مەزنان و مەتەلێن مللى ((يەك ژ ئەوان ژێدەرانە كو ب ڕێيا وان دا، دكارين زانيارييان دەربارەى سروشتێ مرۆڤان خڕڤەبكەين)). (عبدالرحمن، 1999، ص137) ژ ئاليەكێ ديكە ڤە، ڕامانا وێ پتر نزيكى ناڤەرۆكا بابەتێ پەروەردەيێ يە، ب هەردوو ئاليێن خوە يێن ئەرێنى و نەرينى ڤە. (Zana, 1992, R.1362) سەرەڕاى ئەوێ چەندێ ژى تێڕما پەندێن پێشييان هەر سێ مەبەستێن (ڕێنماييكرنێ) و (شيرەتكاريێ) و (فێركرنێ) ژى ب خوە ڤە دگريت.
پەندێن پێشييان د فۆلكلۆرا كوردان دا دهێنە پێناسەكرن كو ئاخفتنەكە و تێدا ((فەلسەفەو تێڕوانين و هۆشمەندى ميللەت بە ڕستەيەكى كورت و پڕ مانا دەردەبڕدرێت)). (شوكريە، 1984، ل8) هۆكارا ئەوێ دەربڕينێ ژى دزڤڕيتەڤە كو ئەو پەند ((ئەنجامەكا جەدەلييە دناڤبەرا ژيانا مرۆڤى و سروشت و كار و كريارێن وى دا، لەوما شێوازەكێ كورت و هەڤپێچكريێ ڕەوانبێژيى ب زارگۆتنەكا ئاشكرا هەيە، كو ل سەر شەنگستێن چێژ و ڕەوشت و بيروڕايێن گەل ئاڤابوويە)). (أحمد، 1971، ص23) ل دويڤ ئەڤان بۆچوونێن سلال دا، ديار دبيت كو پەندێن پێشييان د نێڤ جڤاكێن كشتوكالى دا پەيدابوويە و د نێڤ هەڤبەنديێن كۆمەلايەتى دا د گولڤەدانەكا بەردەوام دا نە. د جڤاكا كشتوكاڵى دا (( خەلكێ گوندان مل ب مل ل گەل سروشتى دژين، لێ دگەل هندێ ژى تشتەكى ژ قانوونێن سروشتى نزانن. ئەگەر هندەك بزانن ژى لى َ د ژيانا خوە دا بكارناهێنن)). (المهاتما، 1959، ص125) ئەڤێ نەشارەزابوونێ وەكريە كو تاك ملكەچى هزرا دەستەجەمعيا عێل و عەشيرەتێ بيت. نەشێت وەكو تاكەكێ سەربخوە هزر بكەت. ئەڤى حالەتى باندۆرەكا ڕاستەوخوە ل سەر پێوەنديێن د ناڤبەرا ژيانا گوند و شارى دا هەيە، لەوما دەما ڤەكۆلينەكا زانستى دەربارەى پەندێن پێشييان دهێتەكرن، پێدڤييە هنەك تێبينى ل بەر چاڤ بهێنە وەرگرتن و د بەرنامەڕێژييەكا تۆكمە دا بهێنە ڤاڤێركرن. ئەو بۆچوون پتر هەستيار دبيت، چاخێ بابەتێ وێ هەڤبەندى ب لايەنێ پەروەردەيا فەرمى (فێركرنا گشتى) ڤە هەبيت، چونكە پەروەردەيا فەرمى ل ژێر باندۆرا دوو جەمسەرێن تەڤليهەڤ دهێتە بڕێڤەبرن:
- جەمسەرێ يەكێ، سيستما فێركرنێ و شيانێن فێربوونا قوتابينە ل ناڤەندێن خوەندنێ دا، ئەڤە ژى ب باندۆرا هندۆر دهێتە ناسكرن.
- جەمسەرێ دوويێ ژى چاندا گشتيا جڤاكێ يە، كو ڕاست و ڕاست ژ ئاليێ دەرڤەيى ڤە و ب ڕێيا خێزان و سازيێن جڤاكێ ڤە كارێن خوە ل سەر سيستما پەروەردەيا فەرمى دكەت.
ئەو جۆداهيا دناڤبەرا هەردوو جەمسەرێن هندور و دەرڤەيى
دا هەيە، ئەوە كو ((ئەركێ فێركرنا گشتى ڕادوەستيت ئان ژى نێزيكى ڕاوەستاندنێ دبيت دەما
هەر هەڤوەلاتييەك قۆناغەكێ ژ خوەندنێ ئان ژى هەموويان تەڤاڤ دكەت. لێ چاند تشتەكێ گەلەك
فرەوانترە. ئامانجا وێ ژبۆ بەرهەڤكرنا پيشەيى و كارسازييا بەرهەڤكرنەكا هەڤوەلاتييە،
ب قەدەر ئەوێ چەندێ ژى، هەولددەت ئەوى تاكى
ژبۆ ژيانەكا ڕاست و درست ئامادە بكەت، داكو ببيتە مرۆڤەكێ خوەدى شيانێن هزرى و دەروونى
و جەستەيى و خزمەتا ژيانێ بكەت، ژيانا خوە، و ژيانا ئەوێ جڤاكا كو ئەو تاكەكە ژێ، هەروەسا
ژيانا جيهانێ كو جڤاكا وى پشكەكە ژێ)).(محمد، 2009، ص194) د هەردوو حالەتان دا، چاندا
جڤاكى توانا و كاريگەريا خوە ل سەر چێكرن و ڕاستڤەكرنا دەروونيا تاكێ جڤاكێ هەيەو پەندێن
پێشييان ژى يەك ژ ئالاڤێن وێ نە، چونكە ((خولاسەى دنياديدەيى سالان و سەدەيانى ژيانى
گەلەو پياوى ژيرى نەتەوە ئەو تەجروبەيەيان كردووە بە سامانى ئامۆژگارى و بۆيان بەجێ
هێشتووين)). (عيزەدين، 1979، ل151) ب هەمان شێوە ((پرۆسسا پەروەردەيێ ژى ب ڕێيا چەندين
ئالاڤێن ڕاستەخوە و ناڕاستەوخوە جه ب جه دبيت، هەر ئەو ئالاڤن ژى تاكێن جڤاكێ درست
دكەن و د وێنەيەكێ جڤاكى يێ دەستنيشانكرى دا پێك دهينن)). (حامد، 1982، ص71) ئەڤ هەڤبەندييا
د ناڤبەرا پەندێن پێشييان و پەروەردەيێ دا هەى وەكريە كو زۆربەى زانايێن زانستا فۆلكلۆرى
ل ئەوێ باوەڕيێ بن كو ((دوو سالۆختەيێن بنگەهين د پەندێ دە هەنە، ئەو ژى ژ ئاليێ بابەتى
ڤە مۆركەكا فێركرنێ هەيە و ژ ئاليێ شێوازى ڤە كورت و پۆختەيە)). (لطفى ، 1979، ص109)
ئەڤ مۆركا فێركرنێ ژى ڕێيێ خوەش دكەت كو وەكە كەلەپوورەكێ پەروەردەيێ بهێتە وەرگرتن
و لايەنێن وێ يێن ئەرێنى ببنە ژێدەرەك و پرۆگرامێن خوەندنا فەرمى پێ بهێنە دەولەمەندكرن
و تێگەها پەروەردەيێ ژى ب هێزتر بكەت.
3 ـ پشكا يەكێ: پلانا شرۆڤەكرنا
پەندێن پێشييان
ئامانجا ئەڤێ ڤەكۆلينێ ڤەديتنا بەرسڤا ئەوێ پرسيارێ يە، كو پەندێن پێشييانێن كوردى وەكە پشكەك ژ ڕەوشەنبيرييا جڤاكێ: (چ باندۆرا خوە هەيە ل سەر پرۆسەيا پەروەردەيێ؟). ئەڤە كێشەيەكە و چارەسەركرنا وێ ژى ـ ل دويڤ بۆچوونا ڤەكۆلەرى ـ دێ ب ڕێيا دەستنيشانكرنا ڕێژەيا ئەوان پەندان بيت يێن ناڤەرۆكا وان هەڤبەندى ب پەروەردەيێ ڤە هەيە.
ژبۆ دەستنيشانكرنا ئەوێ ڕێژەيێ، ڤەكۆلەرى پرتووكا (مشتاخا چيا ژ گۆتنێن پێشيا (مەلا مەحمودێ، 2000) هەلبژارتيە، ژبەر هنەك هۆكارێن تەكنيكى و ڕامانى ژ ئەوان:
ئا ـ دانەرێ وێ پرتووكێ (مەلا مەحموودێ دێرشەوى) زۆربەى پەند شرۆڤەكرينە و هنەك چيرۆكێن وان ژى ڤەگێڕاينە.
ب ـ دانەر ل گەلەك دەڤەرێن كورمانجى دەڤۆك گەڕايە و شارەزايى ژى د ژيانا جڤاكيا گوندايەتيێ دا هەبوويە.
پ ـ دانەرى دەستكارى د دەقێن پەندان دا نەكرييە و وەكو چەوا ژ زارێ خەلكى دەرچووينە و بكاردهينن وەسا تۆماركرينە و ژبۆ ڕۆهنڤەكرنا ئەوێ مەبەستێ ژى د پێشگۆتنا پرتووكێ دا ب درێژى ئەو لايەن شرۆڤەكرينە.
ج ـ ئەوى گەلەك ڕەنج و زەحمەت كێشابوو هەتا خوەندنا ئايينى تەمامكرى و بوويە مەلايێ مزگەفتێ و د هەمان دەم دا كەسايەتييەكێ جڤاكيێ هاى ژ كێماسى و ئاريشەيێن خەلكى هەبوويە و ((مەلاى لادێيش لە هەر كەس باشتر شارەزاى ئەو نەريتە دواكەوتووانەيەو، ئەگەر خاوەنى بيرو باوەڕێكى پاك و ڕۆشن و پێشكەوتوو بێ، لەهەر كەس باشتر ئەتوانێ لێيان بدوێ و شييان بكاتەوەو چاريان بۆ دانێ!. (مەحموود، 1971، ل3) مەرج نييە ئەڤ بۆچوونە ڕاست بيت، چونكە ((پەند تەنيا لە نێو گەلانى دواكەوتوودا باو نەبووە، بەڵكو لەنێو گەلانى پێشكەوتووشدا بەرهەم دەهێنرێت. نەجم، 2008، ل34) لێ مەبەست ژ بۆچوونا پێشتر ئەوە، كو مەلايێ ڕۆشن فكر و شارەزايێ دەوروبەرێن خوە كەسانەكێ دەستڕەنگينە د ڤەگواستنا پەندێن پێشييان دا. د هەردوو حالەتان دا، ژينەنيگار و بەرهەمێن دانەرێ ئەوێ پرتووكا مە هەلبژارتى (مەلا مەحموودێ دێرشەوى 1939- 2004) ئەو مەرج تێدا هەنە كو ئەو كار ب باشى كريە.
د ئەنجام دا، ژيانا گوندايەتيێ و پرەنسيپێن ئايينێ ئيسلامێ دوو پرەنسيپێن سەرەكى يێن كەسايەتيا دانەرى بوونە و د هەمان دەم ژى دا، دوو بنەمايێن سەرەكى يێن پەندێن پێشييانێن كوردينە. د ئەڤێ هەڤسەنگيێ دا، فاكتەرا ڕەسەنايەتيێ پەيدابوويە و د سنۆرێ ئەوێ ڕەسەنايەتيێ دا پشت ب پەندێن ئەوێ كتێبێ هاتيە گرێدان و وەكە ژێدەر هاتيە دانين. لێ دگەل هندێ ژى دا، دوو ئاريشيەيێن ديكە ئاستەنگى چێكرن و شرۆڤەكارييا ئەڤى بابەتى قورستر كربوو:
ـ ئاريشەيا يەكێ ئەوە، كو هنەك ژ ئەوان گۆتنان (پەندان) نەهاتبوونە شرۆڤەكرن ئان ژى ب كێماسى ڤە قسە ل سەر هاتبوو كرن.
ـ ئاريشا دوويێ ژى ئەو بوو كو، گۆتن نەهاتبوونە پۆلين كرن، داكو ئەو گۆتنێن (پەندێن) پەيوەندى ب ئاليێ پەروەردەيێ ڤە هەى ڕاستەوخوە كار ل سەر هاتبايە كرن.
ژبەر ئەوان هەردوو
ئاريشەيێن سلال، ڤەكۆلەرى ل دويڤ شيانێن ل بەردەست دا، كار ل سەر ئەو (976) گۆتنێن
پێشييان كرييە ئەوێن د پەرتووكێَ دا هەبوون. ڕێژەيا ئەوان پەندێن هەڤبەندى ب لايەنێ پەروەردەييا
خێزانى ڤە هەى، ب ئەڤى شێوەيێ خوارێ پۆلين كرينە:
|
ز |
ئەو
پەندێن ناڤەرۆكەكا پەروەردەييا خێزانى هەى |
ههژمارا
وان |
ڕێژەيا %
ژ پەندێن پەروەردەييا خێزانێ |
ڕێژەيا
% ژ سەرجەم پەندێن پەرتووكێ |
|
1 |
پەندێن پەروەردەيى
دەربارەى ڕەوشت و خورسكيێ |
24 |
40.67% |
2.45% |
|
2 |
پەندێن پەروەردەيى
دەربارەى ڕۆلێ دايكێ |
12 |
20.33% |
1.22% |
|
3 |
پەندێن پەروەردەيى
دەربارەى ڕۆلێ كوڕى |
9 |
15.25% |
0.92% |
|
4 |
پەندێن پەروەردەيى
دەربارەى ڕۆلێ بابێ |
8 |
13.55% |
0.81% |
|
5 |
پەندێن پەروەردەيى
دەربارەى ڕۆلێ كچێ |
6 |
10.16% |
0.61% |
|
|
كۆ |
59 |
100% |
1%6,. |
خشتەيا هەژمار (1): ڕێژەيا پەندێن هەڤبەندى ب پەروەردەكرنا خێزانێ ڤە هەى
د ئەڤێ خشتەيا سلال دا، هەژمارا ئەوان پەندێن تايبەت ب هەر يەك ژ ئەندامێن خێزانێ ڤە ديار دبن. دەما ڕێژەيا ئەوان دگەل سەرجەم پەندێن پەرتووكێ دهێنە هەڤسەنگكرن و زنجيربەندييا ئەوان ژى دهێتە دەستنيشانكرن، ئەڤ ئەنجامێن خوارێ بدەستڤە دهێن:
ئا ـ سەرجەم پەندێن ناڤەرۆكەكا پەروەردەيى يا خێزانى هەى (59) پەندن ب ڕيِژەيا (,.16%) ژ تەڤايا ئەو پەندێن پێشييانێن د كتێبا ناڤبرى دا هاتين و كەفتينە بەر شرۆڤەكارييا ئەڤێ ڤەكۆلينێ. ئەڤە ژى ئەوێ چەندێ دگەهينيت كو سەنگا ڕێژەيى يا پەندێن ناڤەرۆكەكا پەروەردەييا خێزانى هەى بەرامبەر تەڤايا ئەوان پەندان د ئاستەكێ نزم دا يە.
ب ـ ئەو پەندێن ناڤەرۆكا وان تايبەتن ب خوو و خورسكێ ڤە و باندۆرا وان ل سەر پەروەردەييا خێزانێ هەى. سەنگا ڕێژەيا وان ژ تەڤايا پەندێن ئاليێن ديكە مەزنترە. هەژمارا وان (24) پەندن ب ڕێژەيا (40.67%) ژ تەڤايا پەندێن هەڤبەندى ب پەروەردەييا خێزانێ ڤە هەى و ب ڕێژەيا (2.45%) ژ تەڤايا پەندێن كەفتينە د بەر شرۆڤەكرنا ئەڤێ ڤەكۆلينێ دا.
پ ـ ئەو پەندێن ناڤەرۆكا وان تايبەتن ب ڕۆلێ دايكێ ئان ژنبابێ ڤە، وەكو كابانيێن مالێ، كو باندۆرا وان ل سەر پەروەردەييا خێزانێ هەيە. سەنگا ڕێژەيا وان د ئاستێ دوويێ دا دهێت. هەژمارا وان (12) پەندن ب ڕێژەيا (20.33%) ژ پەندێن تايبەت ب پەروەردەييا خێزانێ ڤە و ب ڕێژەيا (1.22%) ژ تەڤايا پەندێن كەفتينە د بەر شرۆڤەكرنا ئەڤێ ڤەكۆلينێ دا.
ج ـ ئەو پەندێن ناڤەرۆكا وان تايبەتن ب ڕۆلێ كوڕى ڤە، كو باندۆرا وى وەكو سنێلەيەكى و مەزنتر ژ ئەوى تەمەنى ژى ل سەر پەروەردەييا خێزانێ هەيە، سەنگا ڕێژەيا وان د ئاستێ سێيێ دا دهێت. هەژمارا ئەوان (9) پەندن ب ڕێژەيا (15.25%) ژ تەڤايا پەندێن هەڤبەندى ب پەروەردەييا خێزانێ ڤە هەى و ب ڕێژەيا (0.92%) ژى ژ تەڤايا پەندێن كەفتينە د بەر شرۆڤەكرنا ئەڤێ ڤەكۆلينێ دا.
چ ـ ئەو پەندێن ناڤەرۆكا وان تايبەتن ب ڕۆلێ بابى ڤە، كو باندۆرا وى وەكو مالخوە و سەميانێ مالێ ل سەر خێزانێ هەيە، سەنگا ڕێژەيا وان د ئاستێ چارێ دا دهێت. هەژمارا وان ژى (8) پەندن ب ڕێژەيا (13.55%) ژ تەڤايا پەندێن هەڤبەندى ب پەروەردەييا خێزانێ ڤە هەى. و ب ڕێژەيا (0.81%) ژ تەڤايا پەندێن كەفتينە د بەر شرۆڤەكرنا ئەڤێ ڤەكۆلينێ دا.
د ـ ئەو پەندێن ناڤەرۆكا وان تايبەتن ب ڕۆلێ كچێ ڤە و باندۆرا وان ل سەر پەروەردەييا خێزانێ هەى، سەنگا ڕێژەيا وان د ئاستێ پێنجێ دا دهێت. هەژمارا وان (6) پەندن ب ڕێژەيا (10.16%) ژ تەڤايا پەندێن هەڤبەندى ب پەروەردەييا خێزانێ ڤە هەى و ب ڕێژەيا (0.61%) ژى ژ تەڤايا پەندێن كەفتينە د بەر شرۆڤەكرنا ئەڤێ ڤەكۆلينێ دا.
د دەرئەنجاما ئەڤان ئاستێن سلال دا بدەستڤەهاتين،
ديار دبيت كو هەژمارا ئەوان پەندێن تايبەتن ب پەروەردەييا خێزانێ بەرامبەر تەڤايا پەندێن
كەفتينە بەر شرۆڤەكرنێ، سەنگا ڕێژەيا وان گەلەكا كێمە و جهەكێ بەرچاڤ ناگرن. د ناڤ
ئەوان پێنج ئاستێن هاتينە دەستنيشانكرى ژى دا، جياوازييەك د ناڤبەرا وان دا هەيە. ئەگەر
ئاستێ ئەوان پەندێن ناڤەرۆكا وان تايبەتن ب خوو و خورسكێ ڤە، ژ هەر چار ئاستێن ديكە
بلندتر و كاريگەرتر ژى بيت، لێ ئاستێن ديكە گەلەك دكێمن ب تايبەتى ئاستێ پێنجێ كو تايبەتە
ب ڕۆلێ (كچ)ێ ڤە د ناڤ پەروەردەييا خێزانێ دا، كو شەهنى ناڤئينانێ ژى نيە.
ئەوا پتر ئەڤێ بۆچوونا سلال دسەلمينيت ئەوە، كو د ڤەكۆلينێن پێشتر دا، ئەوێن دەربارەى پەندێن پێشييان هاتينەكرن، بەحسا ڕۆل و باندۆر و هەژمارا ئەوان پەندان ناكەن كو ناڤەرۆكەكا پەروەردەييا خێزانى هەيە. بۆ نموونە:
ـ د. عيزەدين مستەفا ڕەسوولى پێنجەكيا پرتووكا خوە و ب دوو پشكان دا يا دەربارەى فۆلكلۆرا كوردى (عيزەدين، 1979، ل101-157) ژبۆ شرۆڤەكرنا پەندێن پێشييان تەرخان كريە. زاراڤە و تێگەها وان پێناسەكريە، دويڤچوون ژبۆ مێژوويا كۆمكرن و پێگەها زانستييا ئەوان ژى كريە. لايەنێن ئايين و خوداناسى، شڤانكارى و مەڕ و مالات، گيا و گولێن كيڤى، جووت و چاندن، ئاڤدێرى و ئاشڤانى، پيشەسازى و كيمياگەرى، چەك و سەگڤانى، پارە و ئابوورى، كار و كارسازى، فەلسەفە و بيرتيژى، وەلاتپارێزى و مێرخاسى، ئاشتى و پێكڤە ژيان، شەڕ و جەنگ و هۆكارێن وان، ئافرەت و پێگەها وێ يا جڤاكى، ڕێبەرى و ڕێنجبەرى، دەرمان و ساخلەمى، دنيادارى و مالدارى، مێژوويا جڤاكى و ئاريشەيێن چينايەتى... ئەڤ لايەنە هەموو ب قوولى هاتينە شرۆڤەكرن و ژبلى دەروازەيا پشكا دوويێ كو گۆتنەكا ئەريستۆڤا يا نڤيسكارا سۆڤێتى كو ل هەڤۆكەكێ دا بەحسا هەڤبەنديێن ئەندامێن خێزانێ دكەت. (عيزەدين، 1979، ل121) ژبلى ئەوێ هەڤۆكێ هيچ ئێماژەيەكا ديكە نيە كو لايەنێ پەروەردەييا خێزانى هاتبيتە بەحسكرن.
ـ عەلى جزيرى د يەك ژ ڤەكۆلينێن پەرتووكا خوە يا دەربارەى ئەدەبا زارەكييا كوردى دا (علي، 2000، ص97 ـ 111) ژبۆ پەندێن پێشييان تەرخان كريە. هەول دايە ب درێژى خەباتێن زۆربەى ئەوان نڤيسكارێن هەولا كۆمكرن و پۆلێنكرنا پەندێن پێشييان داين ڕێزبەند بكەت، ب تايبەتى حاجى جندى و ڕوژێ ليسكۆ، لێ نەشيايە گرنگيا ئەوى لايەنى شرۆڤە بكەت و ئەوێ ((ڤەكۆلينێ شيان نەبووينە كو ل دۆرا هەموو بابەتێن پەندێن پێشييانێن كوردى بگەڕێت)) (علي، 2000، ص102) و جەخت ل سەر هەردوو لايەنێن جڤاكى و سياسى كرينە و ب درێژى شرۆڤەكرينە. هۆكارێن ئەڤێ چەندێ ژى دزڤڕنەڤە ژبۆ كو ڤەكۆلەرى ئەو هەردوو لايەن ب فەر و پێشتر زانينە. ئان ژى چێ دبيت چو پەندێن پێوەندى ب لايەنێ پەروەردەيێ ڤە هەى نەهاتبنە بەرچاڤێن وى و ئەگەر هاتبن ژى سەرنجا وى نەڕاكێشا بيت.
ـ نەجم خاليد ئەڵوەنى د كتێبا خوە يا دەربارەى پەند و قسەيێن نەستەقێن شارێ خانەقين دا، كو ژ سێ بەشان پێكهاتيە و بەشا سێيێ ژبۆ ناڤەرۆكا پەندان تەرخانكريە (نەجم، 2008، ل69-109) ئەو ژى كرينە سێ بابەت و د بابەتێ پەند و قسەيێن نەستەقێن كۆمەڵايەتى و ئايينى دا، چار لايەن دەستنيشانكرينە. يەك ژ ئەوان، لايەنێ (خێزان ـ كەس و كار) بوويە، ئەو ژى ديسان كريە چار پشك و د پشكا سێيێ دا بەحسا (منداڵ و پەروەردەكردنى) دكەت و هەشت پەند شرۆڤەكرينە. د ئەوێ شرۆڤەكرنێ دا پێگەيێ پەندێن پێوەندى ب پەروەردەييا خێزانێ ڤە ديار نابيت و ڕێژەيا بايەخدانا مرۆڤێ كورد ب پەروەردەيا خێزانێ ڤە ناهێتە دەستنيشانكرن.
ـ ئۆرديخانێ جەليل و جەليلێ جەليل د (كتێبا زارگۆتنا كوردا ـ گۆتنێت مەزنا) دا، وەها بەحسا بابەتێن فۆلكلۆرا كوردا دكەن كو ((تيماتيكا ئاقلدارييا ملەت گەلەكى زەنگين و فرەهە، هەزكرن و دلسۆزييا وەلێت، شەرەفا مالێ و خاكا كو مرۆڤ لێ ژيا، تەربييەتكرنا جيلێ نوه لسەر ڕێيا باڤ و كالان، هزكرنا كار، دەلالى و مێڤانهزى، دلسۆزى و ڕاستى، مرۆڤايەتييا هێژا، دلسۆزى د هزكرنێ و دۆستايەتييەدا ئەڤان هەموو ب ئاوايەكى چاك و چالاك د فۆلكلۆر و ئاقلمەندييا كوردى دا هاتنە خويا كرن (ئۆرديخان، 2009، ل11-12) ژبلى ئەوێ پەيڤا تەربييەتكرنا جيلێ نوه و نموونەكێ دەربارەى گوهدێريا زارۆكەكى ژبۆ بابێ خوە، چى يێ ديكە دەربارەى پەروەردەكرنا خێزانێ نەهاتيە گۆتن. پتر بايەخ ب لايەنێن جڤاكى و ئابوورى و سياسى دايە و ب درێژى شرۆڤەكرينە. ئەڤە ژى ئەوێ چەندێ دگەهينيت كو ئەوان هەردوو نڤيسكاران بەحسا بزاڤا كۆمكرن و چاپكرنا پەندێن پێشييان د ماوەيێ (250) دوو سەد و پێنجەه سالان دا كريە و بابەتێ پەروەردەكرنا خێزانى جهێ پويتەدانا وان نەبوويە. ئەوا ئەڤێ بۆچوونێ پتر سەرڕاست دكەت ئەوە كو ئەوان د بەحسا گۆتارا (خو ـ خەيسەتێ كوردا د قسە و مەتەلۆكێن ملەت دا پيشاندايى) يا نڤيسكارێ ئنگليزى ئێ. نۆئێل ژى دا، ئاماژە ب چەندين ناڤنيشانێن مەتەلان كريە وەكو ((ژن هێنان و مێركرن، ژن، مالدارى و بەلەنگازى، مێڤاندارى، جينارى، پەيوەندى دگەل توركان)). (ئۆرديخانێ، 2009، 28- 29) ب هەمان شێوە بەحسا پۆلينكرنا گۆتارەكا (رۆژێ. ليسكۆ) ژى هاتيە كرن، لێ ديسان ژ بۆ لايێ پەروەردەكرنا خێزانێ ڤە نەچووينە..
ـ د پەرتووكا (پەندى پێشينان و قسەى نەستەق ـ ناوەرۆكى فيكرى و ئەدەبى) دا، (شوكريە، 1984، ل99-102) بەحسا پێوەنديێن ئەندامێن خێزانێ هاتيەكرن، لێ ڕۆلێ هەر ئەندامەكى د چەوانيا بجه گەياندنا ئەركێن خوە دا ديار ناكەت و ڕێزبەندييا ڕادەيا باندۆرا ئەركێن وان ژى د ڕێكخستنا كاروبارێن خێزانێ دا نەهاتيەكرن. ئەڤە ژى كارەكێ ئاسايى بوويە ژبۆ ئەوێ نەبەحسكرنێ، چونكە پرتووك ب خوە ژبۆ مەبەستەكا دى هاتيە دانان كو فيكرى و ئەدەبى بوويە و ئەگەر د ناڤ ئەوان بابەتێن هزرى دا، هندەك جاران، هەڤبەنديێن د ناڤبەرا ئەندامێن خێزانێ دا لێكدابنەڤە و ئەركێن وان يێن جڤاكى ژى شرۆڤەكربن، ئەڤە ئەوێ ڕامانێ نادەت كو ئەو هەولدان گەهشتينە ئەوى ئاستى كو هێلێن گشتى يێن پەروەردەيا خێزانى دەستنيشان بكەن.
ئەڤێن سلال هندەك ژ ئەوان پەرتووكان بوون، كو دەربارەى
پەندێن پێشييانێن كوردينە و تێدا بەحسا پەروەردەكرنا خێزانێ هاتيە كرن، لێ ب شێوەيەكێ
گشتگير و ورد نەهاتيە شرۆڤەكرن، يەك ژ هۆكارێن ئەوێ چەندێ ژى ئەو بوويە، كو هەژمارەكا
كێم ژ پەندێن پێشييانێن كوردى دەربارەى ئەڤى بابەتى هەنە، ئەوێن هاتينە گۆتن ژى ب شێوەيەكى
ڕەمەكى بووينە و تەمامكەرێن يەكدوو نەبووينە، لەوما سەرنجا ڤەكۆلەران بۆ خوە ڕانەكێشايە.
هۆكارەكێ ديكە ئەو بوويە، كو گەلەك ژ ئەوان ڤەكۆلەران ڕاست و ڕاست بەحسا ئەڤى بابەتى
نەكريە، بەلكو تێكهەلى لايەنێن ديكە يێن جڤاكى يان سياسى يان ئابوورى كرينە و ب كارەكێ
پێويست نەزانيە كو وەكو لايەنەكێ سەربخوە شرۆڤە بكەن. سەرەڕاى ئەوان هەردوو هۆكارێن
هاتينە دياركرن، كەسێ ژ ئەوان ڤەكۆلەران د ناڤ شرۆڤەكرنێن خوە دا ئەرێنى و نەرێنييا
پەندێن پێشييان ژ هەڤدوو ڤاڤێر نەكرينە و ڕێژەيا وان ژى هەڤبەرى يەكدوو نەكرينە، لەوما
سەرجەما ئەوان پەندێن ناڤبرى د پولينكرنەكا زانستى دا نەهاتينە دەستنيشانكرن.
4- ثشكا دوويىَ: ناظةرؤكيَن
ثةروةردةييَن ئةريَنى ييَن ثةنديَن ناظبرى
ذبؤ شرؤظةكرنا ئةوان ثةنديَن ثيَشييانيَن د
ئةظىَ ظةكؤلينىَ دا هاتينة دةستنيشانكرن، باشترة ئةو بها و بؤضوونيَن ئةريَنى ييَن
تيَدا هةين بهيَنة خوياكرن، ثاشان ل دويظ ثيظةريَن زانستا ثةروةردةيى بهيَنة
هةلسةنطاندن، ب تايبةتى ضاخىَ ثيَطةيىَ خيَزانىَ وةكو يةكةيةكا جظاكى ـ ئابوورى يا
بضويك دهيَتة دانان. خيَزان ذى د ثيَكهاتةيا خوة دا ضةندين جؤريَن وىَ ييَن
ئاويَتةيى و ليَكرِاكيَشايى و تةظليهةظى و ناوةكى هةنة. خيَزانا كوردى ذى ثتر ذ
جؤرىَ ناوةكى ((Nuclear ية كو ((ذ ميَر و ذنةك و
زارؤييَن وان ثيَك دهيَت. داكو دابمةزريَت و بةردةوام بيت، خوةديا سةربخوةيا خوةية
و ضةندين ئةركيَن جوداكارى و ضالاك ذى هةنة وةكة زاوزىَ و ثةروةردةكرنىَ)) (بدرخان، 2002،
ص106) ئةركيَن خيَزانىَ ذى ل دويظ
ئالييَن بايؤلؤذى و كؤمةلايةتى و باوةرِخوازى و ئاكارى و ئابوورى... دهيَنة ديار
كرن. د سيستمىَ ثارظةكرنا ئةركان ذى دا (( هةر ئةندامةكىَ خيَزانىَ و طروثىَ
بنةمالىَ ثيَطةيةكىَ ديار و دةستنيشانكرى هةية، هةر ثيَطةيةكى ذى رِؤلىَ خوة هةية)). (ا. ك. س.
ئوتاواى، 1960، ص112) ل دويظ
ثيَطةيىَ هةر ئةندامةكى ذى ئةركىَ وى ديارة و د يةكطرتنا هةموو ئةركان ذى دا دةستهةلاتا
خيَزانىَ ثةيدا دبيت. يةك ذ بنةماييَن سةرةكى ييَن وىَ دةستهةلاتىَ ذى ثرؤسةيا
ثةروةردةيىَ ية. ثةروةردةكرن ذى د ثيَكهاتةيا خيَزانا كوردةوارى دا، وةكو طةلةك
خيَزانيَن ناوةكى ييَن ملةتيَن ديكة، ثتر ئةركىَ دايبابانة كو ((باب ثيشةيا خوة
نيشا كورِىَ خوة ددةت، دارتاش ثيشةيا دارتاشيىَ و هةروةسا ئاسنطةر و كريَكار و
جوتيارو هؤستاو دايك ذى كضيَن خوة فيَرى كاريَن ناظمالىَ و ضاندنىَ و سةغبيَريا خانى
و هندةك جاران ذى ئةو ئةرك دطةهتة فيَركرنا بيروباوةرِيَن ئايينى و ذيانا طشتى)) (ابراهيم، 2006،
ص271) لةوما ذى ل دويظ ئةنجاما رِؤلىَ دايبابان ((هةظبةندييةكا
ثالثيَظةنةرا هيَزدار د ناظبةرا هةموو ئةنداميَن خيَزانىَ ذ كض و كورِان دا ضىَ
دبيت و ل سةر ئةوىَ بنةمايىَ كو هةموو ثشكدارن د رِيَزطرتن و دلثيَظةبوونا
دايبابان دا)) (أحمد زكي، 1959، ص129) و هةر يةك ذ ئةنداميَن خيَزانىَ ب
تايبةتى ذ كض و كورِان، نةدويرة كو هنةك جاران رِؤليَن ئةوان تةظلى هةظببن، لىَ ل
دويظ شرؤظةكرنا ثةنديَن دةستنيشانكرى دا، ثيَطة و باندؤرا هةر يةكى ذ ئةوان
ئةندامان د ثةروةردةيا خيَزانى دا خوياية، و ب ئةظى شيَوةيىَ خوارىَ:
4- 1: باندؤرا رِةوشت و سروشتىَ ئةنداميَن خيَزانىَ:
سروشتىَ مرؤظى د رِةوشت و رِابوون و رِوينشتنا
وى دا ديارة. ضةندين ثةنديَن ثيَشييان ذى جةخت ل سةر ئةظىَ رِاستيىَ دكةن، ب
تايبةتى ئةويَن هزرا خيَزانىَ ظةدطيَرِن و رِاست و رِاست هةظبةندى ب ثةروةردةكرنا
زارؤكان ظة هةية. د ئةوان ثةندان دا، وةسا ديار دبيت كو: هةر كةسةك ل خوة
هةلكةفتيية و دةبيت رِيَضكا نفشىَ خوة بةرنةدةت و دطةل داب و نةريتيَن جظاكا خوة
ذى ئةمةكدار بيت. ئةظة ذى كارةكىَ زةحمةتة و هةر سىَ لايةن ب ساناهى بدةستظةناهيَن.
وةختةكىَ زؤر ثىَ لازمة، لةوما هاتية طؤتن (حةتا من خوة ناس كر من عةمرىَ خوة خلاس
كر؟!). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل98) هةظسةنطيكرنا
ئةظىَ هةظكيَشةيىَ طومان ئيَخستية د ئةنجاميَن وىَ دا. نةهاتية زانين كو نفش
بنةماية يان ذينطة، ب تايبةتى دةما كو دهيَتة طؤتن (ذ وةليا دبن خوةلى و ذ خوةليا
دبن وةلى). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل172) ئةو طومانا د هزرا مرؤظىَ كورد دا درست بووى و د ثةنديَن
وى دا هاتية دةربرِين، دزظرِيتةظة ذبؤ دوو بؤضوونيَن ذ هةظدو جودا:
ئا ـ هندةك وةسا هزر دكةن نفشىَ مرؤظى هؤكارىَ
سةرةكيية د ئاظاكرن و وةرارا سروشتىَ وى دا، مينا دهيَتة طؤتن (عةسلىَ ذنىَ ذنة) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل265) ئةظة ذى ئةوىَ رِامانىَ
دطةهينيت كو سروشتىَ مرؤظى رِةنطدانةظةيا بؤماوةيىَ ية. ئةو ثةنديَن جةختىَ ل سةر
بؤماوةيىَ ذى دكةن، وةسا ديار دكةن كو هةر مرؤظةك ل دويظ نفشىَ خوة دضيت و نفشىَ
وى ذى ثيظةرةكة بؤ ضةوانيا درستبوونا كةسايةتيا وى، هةروةكو هاتية طؤتن (طيا ل سةر
رِثنىَ خوة هشين دبت) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل305) ئان ذى
(تيَذكيَن شيَرا شيَرن). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل82) هةر ل سةر ئةظىَ شةنطستىَ ية،
كو ئةطةر نفشىَ زةلامةكى باش بيت يا فةرة ذنكةكىَ ذى ذ نفشةكىَ باش بينيت داكو
زارؤك ب سةر خاليَن خوة ظة بضن و ذبؤ ئةظىَ ئةطةرىَ هاتية طؤتن (ذنا بينة ذ مالا
دا خوهارزى بدةن ب خالا). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل193) ئةظة ذى خالةكا طرنط بووية ل
جةم كوردان، كو نفشىَ مرؤظى ذ ئاليىَ دايكىَ ظة و ذ ئاليىَ بابى ظة كارتيَكرنيَن
خوة ييَن بؤماوةيى ل سةر وى هةنة و طةلةك جاران ذى وةسا دهيَتة ثةسةندكرن كو نفشىَ
ذ ئاليىَ دايكىَ ظة ثاندؤرةكا ثتر ئةريَنى ل سةر ثةروةردةكرنا زارؤيى هةية، لةوما
هاتية طؤتن (خالا خوهارزى رِاكرن ماما برازى وندا كرن). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل113) ب ئةظى شيَوةيى ((كةسايةتى د ئةنجاما تةظليهةظبوونا ئةوان هؤكاريَن
بؤماوةييَن ل جةم زارؤكى هةين دطةل كاودانيَن خيَزانا وى درست دبيت و طةشة دكةت)) (عبدالفتاح،
2005، ص342) لةوما ذى هاتية سةلماندن
كو ((هةركةسيَك بيَشك تواناى طؤرِانكارى لة طةشةكردندا هةية. بنةمالَة
وةكو ضوارضيَوةيةكة كة هةم دةكرىَ ئةم طةشةى تيَدا ئاسان بكرىَ و هةميش بةربةستيَك
لةثيَش طةشةكردندا ثيَكبهيَنريَت.)) (كارلؤس، 2012، ل240) ل دويظ ئةظان ثةنديَن ل سلال هاتينة شرؤظة كرن، وةسا
ديار دبيت كو هةردوو حالةتيَن رِيَخوةشكرنىَ و بةربةستكرنىَ د ناظ خيَزانا
كوردةوارى دا هةبووينة.
ب ـ بةروظاذى بؤضوونا سلال، هندةكيَن ديكة وةسا هزردكةن كو ئةو ذينطةيا ئينسان تيَدا
دذيت هؤكارىَ سةرةكيية د درستكرنا سرؤشتىَ وى دا، ضونكة ((هنةك لايةنيَن ئةوىَ
ذينطةها تيَدا دذيت، ئةوان تشتيَن دكةت و كةنطى دكةت دةستنيشان دكةن.)) (ل. س. واطسون، 1984، ص3) مينا دهيَتة طؤتن (كةسىَ دىَ و بابىَ ضىَ نةكت ضاخىَ وى ضيَكت). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل21) ل ظيَرة رِؤلىَ خيَزانىَ د ثةروةردةكرنا زارؤيى دا لاواز دبيت. ئةو طومانا
ل سلال هاتية بةحسكرن ظةدرِةظيت و هةموو سةنطيا ثةروةردةكرنىَ ب تةمايا دةوروبةر و
ذينطةيىَ دمينيت و هةر كةسةك بةرثرس دبيت د ضةوانيا رِيَكخستنا خوو و رِةوشت و
كةسايةتيا خوة دا، لةوما هاتية طؤتن كو (دةظى ـ تةراش ـ ذى دبن دار). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل138) هندةك جاران زيَدةطاظى د طرنطيا ذينطةهىَ دا دهيَنة كرن، كو تةنانةت ئةو
ذينطةيا بابى هةظبةندييَن خوة تيَدا دطةل دةوروبةر دا درستكرين، باندؤرا خوة ل سةر
هةظبةندييَن زارؤيىَ وى ذى دطةل دةوروبةريَن خوة دا هةية، لةوما هاتية طؤتن
(دؤستينيا دؤستىَ خوة بةردة، بةلىَ دؤستينيا دؤستىَ بابىَ بةرنةدة). (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل132) د ئةنجام دا ئةو كةسىَ ب خوةكةفتى و ثشت ب خوة طريَداى و
ل دويظ شيانيَن خوة سةرةدةرى دطةل دةوروبةريَن خوة دا كرى، ئةو ب خوة دىَ
ضارةنظيسا خوة ديار كةت، جا ئةو كةس ذن بيت يان ميَر، لةوما هاتية طؤتن (شيَر
شيَرة ض ذنة ذ ميَرة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل231) هندةك جاران ذى زيَدةطاظى د رِؤلىَ خاك و ذينطةه و دةوروبةريَن مرؤظى دا
دهيَتةكرن، هةتا رِادةيةكى كو ئةو جهىَ خوة تيَدا ناسكرى و ئةو هةظبةندييَن دطةل
خةلكىَ وى جهى هةبووين وةكو ثيرؤزيةكىَ دهيَتة رِاطرتن و دطةهتة ئاستىَ عشقةكا
هةرا زيندى، لةوما هاتية طؤتن (كةوؤ كوى دةرىَ خوةشة؟ طؤت: عةردىَ ئةز لىَ بيم
فةرخ) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل288) ئان ذى
(شيَربنىَ نةينكا دنىَ شيَرينا ل بةر دلىَ منىَ) (مةلا مةحمود ديَرشةوى،
2000، ل235) ضيرؤكا ئةظىَ ثةندىَ ذى هةروةكو د ئةوىَ ثةرتووكىَ دا
هاتية رِؤنظةكرن كو بةحسا سروشتىَ ئةوىَ كضكىَ دكةت يا بووية هةظذينا ميرىَ بؤتان
و دطةل تةدارةك و خانةدانا كؤضك و ديوانيَن وى نةطونجاى و هةر ضاظىَ وىَ ل ذينطةها
ئةوى طوندىَ بضويكىَ ديَم و بيَسةروبةر بووية، ئةوىَ خوة تيَدا ناسكرى و سروشتىَ
وىَ ل وىَ دةرىَ هاتية سةقاكرن، لةوما هاتية طؤتن (تةبيعةتىَ ب شيرى ل شوارىَ تىَ
هيَلان) (مةلا مةحمودىَ ، 2000، ل264) ئان ذى (دويظىَ صةيى سىَ صالا بيَخن د بلويليَدا سالا
ضارىَ دةرخن هةر خوةهرة) (مةلا مةحمود، 2000، ل136) د شرؤظةكرنا ئةظىَ ثةندىَ دا ئاقلمةندةكى بؤ ثاشايىَ خوة سةلمانديية كو
تةبيعةت ثيَشترة ذ فيَركرنىَ. ئةو باوةرِى هيَشتا ثتر لىَ دهيَتن، دةما ل دويظ
سرؤشتىَ مرؤظى برِيار ل سةر كةسايةتييا وى ذى دهيَتةدان، بؤ ئةوىَ ضةندىَ ذى هاتية
طؤتن (هةكة خيارة ذ نويتكظة ديارة). (مةلا مةحمودىَ
ديَرشةوى، 2000، ل372) ل دويظ
ليَكدانةظةيا ثةنديَن هةردوو حالةتيَن سلال، وةسا ديار دبيتن كو كيَم جاران
هةظسةنطييةك د ناظبةرا نفش و ذينطةيىَ دا هةبووية داكو رِؤلةكىَ هةظثشك هةبيت د
درستكرنا رِةوشتىَ مرؤظىَ كورد دا و باندؤرا وىَ ل سةر ثةروةردةكرنا خيَزانىَ دا
هةبيت، بةلكو جةخت ل سةر سروشتىَ مرؤظى كرية و وةكو دياردةيةكا نةطؤرِ
هةلسةنطانديية. ئةظىَ دياردةيىَ ذى دوو حالةتيَن نةريَنى درستكرينة:
-
ئةو رِةوشتىَ د ئةنجاما نةبوونا هةظسةنطييا د ناظبةرا نفش و ذينطةيىَ دا
درست دبيت، هؤكارةكة كو كةسايةتيةكا نةتةندرست ذى ذىَ ضىَ ببيت.
-
ثويتةكا كيَم ب لايةنىَ فيَركرنىَ داية و ثتر جةخت ل سةر لايةنىَ
فيَربوونىَ كرية، كو هةر كةسةك ل دويظ جةوهةرىَ خوة ل دةوروبةران هوى دبيت.
ئةظ هةردوو حالةتيَن سلال
بةروظاذيا ئةوىَ رِاستيىَ نة يا تيؤريَن زانستى سةلماندى، كو رِةوشتىَ مرؤظى
((ثةيوةستة بة دوو هؤكارى سةرةكييةوة، كة بةردةوام كاريطةريى خؤيان لةسةر كةسايةتى
مرؤظ هةية، هةر ئةو دوو هؤكارةشة كة ضارةنووسى مرؤظ ديارى دةكةن، ئينجا ئةطةر ئةو
دوو هؤكارة لةبارو طونجاو بوون بؤ طةشةكردنى تاك ئةوا ذيانى مرؤظ ئاسايى دةبيَت...
ئةو دوو هؤكارةش بؤماوة و ذينطةن)). (كةريم، 2006، ل42) نةبوونا ئةظىَ هةظسةنطيىَ د خيَزانا كوردةوارى دا
ظالاتيةك د ثةروةردةيا وىَ دا درست كرية. د ئةنجام دا، باندؤرا ِرِةوشت و سروشتىَ
مرؤظى، زؤربةى جاران ئةرِينييةكا نيظةرؤ و نةتةمام د ثةروةردةكرنا ئةنداميَن
خيَزانىَ دا هةبووية.
4-2: رِؤلىَ دايكىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
ئةركيَن دايكىَ دناظ خيَزانا كوردى دا، هةردوو
لايةنيَن سةغبيَركرن و ثةروةردةكرنىَ ظةدطرتن. هةر لايةن ذى د ثرؤسةيا رِيَظةبرنا
خيَزانىَ دا تةمامكةريَن يةكن، ضونكة:
ئا ـ د سةغبيَركرنىَ دا، كارامةيى و دةستهةلى
و شارةزايى ثيَويست بوون، داكو بباية ذنةكا مالكةر، ئةظانة ذى ذ بضويكاتيا خوة ظة
د ناظ خيَزانىَ دا فيَردبوو، لةوما ذى ((كةسانى ناو خيَزان ـ بةثلةى يةكةم دايك ـ
طرنطييةكى زؤريان لةسةر ذيان و ضارةنووسى مندالَ هةية)) (كةريم، 1998،
ل99) و ئةو ثةندا دبيَذيت (هةر كةزى
زةرةك سمبيَل صؤرةك ل بةرة) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل357) ئةظىَ رِاستيىَ دسةلمينيت كو ل دويظ سةرثيَهاتيا وىَ دايكىَ (ثيرةذنا
هةكارى) ئايندةيىَ كورِىَ خوة و ثاشةرِؤذا كضا خةلكىَ ذى دةستنيشان كرية. كورِى
ظياية دطةل لةشكةرىَ ميرىَ هةكاريا بضيتة شةرِىَ ميرىَ بؤتان، ب ئةوىَ هيظيىَ
بةلكو بؤ خوة كةزى زةرةكا بؤتان بينيت. دايكىَ شيرةتا وى كر كو هةر كةزى زةرةكىَ
سمبيَل سؤرةكىَ هةى، لىَ ئةوى باوةرِ نةكر هةتا ب ئيَخسيرى كةفتية بةر دةستيَن
سواريَن بؤتان و شير نيَزيكى ستؤيىَ وى بووى. هينطى كورِى طؤت: ئاخ دادىَ!! ئةظىَ
ئاخيَنىَ دلىَ سواريَن بؤتان نةرم كر و زانين كو ئةظ كورِة نازانديىَ دايطؤريانة.
ثرسيار ليَكرن كو ئةظة نةكارىَ ميَرضاكانة ل مةيدانا شةرِى هةوارا خوة بؤ دايكىَ
ببةن. ئةوى سةرهاتيا خوة و دايكا خوة ظةطيَرِا و دةما سمبيَليَن سؤريَن سوارىَ
بؤتى ديتين شيرةتا دايكا وى هاتة بيرىَ. ئةوان ذى سةر خاترا ثيرىَ و ئاقلمةنديا
دايكىَ ئازادكرن.
دايك قوتابخانةيةك بووية و مندال تيَدا
فيَربووينة و دةما مةزن ذى دبوون ـ ب تايبةتى كض ـ هةمان رِؤلىَ دايكىَ دطيَرِاظة
و ذبةر ئةوىَ زةحمةت و تالاتيا دكيَشيت و ئةوىَ حةز و خوةشةويستيا بؤ زارؤكيَن خوة
دةردبرِى و ((بةدةطمةن توندو تيذى لةطةلَ مندالَدا بةكارئةهيَنريَت ئةطةر رِوويةكى
زؤريشى نةدريَتىَ))، (تؤما، 1980، ل135) لةوما ل سةر زارىَ دايكىَ هاتية طؤتن (ذذؤ ذى دةستىَ خوة ب سةر تيَشكيَن
خوة دا تينت دبيَذت: ضى نةرمة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل174) ئةظة ذى ئةوىَ رِاستيىَ دسةلمينيت كو ((هةر ذ دةستثيَكىَ ظة ئةو ثالنةرا
ماكايةتييا دايكىَ ب زارؤكيَن وىَ ظة طريددةت، ثالنةرةكا خوةرسكى ية و
هةظبةندييةكا توند ب هندةك ثيَدظييَن ئورطانيك و ثيَداويستييَن فسيؤلؤطى ظة هةية.
نيشانا ئةوىَ ضةندىَ ذى ئةوة كو ماك طيرؤدةيا زارؤكيَن خوة ية هندى كو بضووكن و
ثيَويستى ب ضاظديَرييا وىَ نة)). (زكريا، د. ت، ص116) ئةركىَ دايكىَ ذى سست دبيت دةما كورِ يان كضيَن وىَ مةزن دبن و ئةو ذى رِؤلىَ
بابى يان دايكىَ دبينن.
ب ـ دةربارةى لايةنىَ دوويىَ ذى ذ ئةركيَن
دايكىَ، كو ثةروةردةكرنا زارؤكى ية. ذ ئةوان ستران و ضيرؤكان دةستثىَ دكر كو ذ
دؤرهيَلىَ دةظةرىَ و سروشتىَ مرؤظىَ كورد دهاتنة وةرطرتن، وةكو سترانا خالخالؤكىَ
ذبؤ ثتةوكرنا هةظبةندييَن جظاكى و حيكايةتا زةنط و بةنطان ذبؤ طوهديَريا
دايبابان.... ئةظة ذى رِاست و رِاست دطةل بؤضوونا (جان جاك رِؤسؤ) ى يةكدى دطرنةظة
دةما ضيرؤكا (رِؤثنسن كروزؤ)ى كرية ((باشترين نامة د ثةروةردةكرنا خورسكى دا، ئةو
يةكةمين كتيَب بوو ئيميلى ظةخوةندييةظة، بؤ ماوةيةكىَ دريَذ ئةظة كتيَبا يةكانة
بوو و د هةر دةمةكى ذى جهةكىَ ناياب د كتيَبخانةيا وى دا هةية و ناظةرؤكا وىَ ذى
تنىَ ئاخفتنيَن مة نابن دةربارةى شرؤظةكرنا زانستيَن سروشتى، بةلكو دىَ رِيَبةرةك
بيت دةما بةرةظ دةربرِينيَن درست دضين و هةردةم مة ظةخوةندنا وىَ ثيَخوةشة هندى
زةوقىَ مة تيَك نةضووبيت)). (جان جاك ،1956، ص317) دايك وةسا دزانيت كو زارؤيىَ وىَ باش ثةروةردة بووية و طةلةك زيرةك و
نازدارة، لةوما د ثةندةكىَ دا هاتية (مةيموين ل ضاظىَ ديا خوةدا خفشة!). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل324) دلؤظانيا دايكىَ د ئةظىَ ثةندىَ دا، د ئاستةكىَ بلند دا
ية.
ب طشتى رِؤلىَ دايكىَ د هةردوو ئاليان دا، وةسا
دهيَتة ليَكدانةظة كو ((د ناظ ماليَدا ذنا كورد كارهزة و بةرمالييةكة ضاكة، ديَكة
نازك و هةرتم رِوولكةنة)). (ئؤرديخانىَ، 2009، ل20) ئةظة ذى سيماييَن ئةريَنييَن دايكىَ نة د خيَزانا كوردةوارى دا، هةر وةكو
رِةنطدانةظةيا وان و ناظةرؤكا ثةنديَن ثيَشييانيَن سلال يةكدوو دطرنةظة.
4- 3: رِؤلىَ بابى د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
رِؤلىَ بابى د خيَزانىَ دا هةر وةكو ((زارؤك
دبينن كو ئةلقةيةكا ثيَكظةطريَدانىَ ية د ناظبةرا مال و جيهانا دةرظة دا، ئةو ذى ب
ئةظىَ ثيَطةيا خوة دكاريت ثيَكهاتةيةكا هةمةجؤرا دياردةييَن ئةظىَ جيهانىَ د
يةكةيةكا رِيَكوثيَك دا درست بكةت)). (ا. سبرجن، د. ت، ل) ل دويظ ئةظىَ بؤضوونىَ و هةروةكو د ثةندا
ثيَشييان دا ذى هاتية (زانا ل بةغدا تىَ مالخوىَ مالىَ يا خوة ضيَتر دزانت)، (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل166) وةسا ديار دبيت كو بابى شارةزايةكا تةمام د كاروباريَن مالا خوة دا هةية.
ئةو شارةزايا ذ هةميان ثيَشتر هةلبذارتنا هةظذينا خوةية، لةوما هاتية طؤتن (ذنا
نةبذيَرة ئةصل خيَرة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل193) ذبلى كاروباريَن ناظمالىَ ذى باب ثتر هةموو ئةنداميَن خيَزانا خوة،
ئاطادارييا وى ذ سةروبةريَن دةرظةى مالىَ هةية. فةرمانيَن وى سةرثشكن و ئةنداميَن
ديكة ملكةضى جىَ ب جيَكرنا وانة، ضونكى ((د خوةرسكىَ ئةظينا بابانى دا بةرئةمرى و
طوهدارى قةنجى و فةزيلةتا سةرةكى ية، نةطوهدارى و بيَئةمرى طونةها سةرةكى ـ و
سزايىَ وىَ ذى زرِبةهركرن و بيَثاركرنا ذ ئةظينا بابانى ية))، (ئيَريك
فرؤم، 2009، ل65) لةوما ئةركىَ وى ية كو
بهاييَن جوان و رِيَنماييَن درست نيشا هةظذين و زارؤييَن خوة بدةت. زارؤك ذى مفاى
ذ ئةزموون و شيرةتين وى وةردطرن و رِيَكارا ذينا خوة ثىَ دةولةمةند دكةن مينا
هاتية طؤتن (ئةز دزانم ئاظ سةر ضرا دضت بةلىَ نابيَذم.). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل324) ئةظىَ ثةندىَ حيكمةتةكا متمانةيى و باوةرِداريىَ تيَدا
هةية، ب تايبةتى دةما باب نهيَنييَن خوة د خيَزانىَ دا ظةدشيَريت. دانةرىَ
ثةرتووكىَ ذى ئةو سةرثيَهاتى ب دريَذى شرؤظةكريية.
4- 4: رِؤلىَ
كورِى د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
كورِ د زنجيربةندييا ئةنداميَن خيَزانىَ دا
ثشتى دايك و بابى ب كةسىَ سيَيةمين دهيَتة هةذمارتن، هةر ضةندة ((بةشى زؤرى تةمةنى
منالَى لةطةلَ ئافرةتا ئةباتةسةر، بةلآم هةر لةطةلَ ثيَى طرت ئيتر لة كؤلآن و
لةطةلَ هاوريَكانيدا كاتى خؤى ئةباتةسةر.)). (تؤما، 1980، ل135) لىَ وةكو دةسةلات و كاريطةرى ثشتى بابى ب كةسىَ دووةمين
دهيَتة هةذمارتن ب تايبةتى ((كورِىَ مةزن كو خوة ب ئاليكارىَ بابى د خيَزانىَ دا
دادنيَت، لةوما مةيلا وى ذبؤ خوة ب زلزانينىَ دضيت، و هةستكرنةكا هيَزدار ب
بةرثرسياريةتيىَ ل نك وى طةشة دكةت)). (أحمد عزت، ب. ت،
ص532) ذبةر ئةوىَ هيَز و دةسةلاتيىَ
ية كو رِؤلىَ كورِی ب ثاريَزظان و بةرطريكارىَ خيَزانىَ دهيَتة دانان.
خيَزان ذى شانازيىَ ب ئةوى كورِى دكةت، كو دةما ل سةر نامووس و ثاوانا مالباتىَ
خوة طورى كرى، لةوما هاتية طؤتن (بةرخىَ نيَر هةر بؤ كيَرىَ ية). (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل46) ذبلى ئةوىَ
دةسةلاتيىَ هةر زوى كورِ خوة فيَرى كةد و كاسبكاريىَ دكةت، داكو ثشت ب خوة ببةستيت
و رِيَظةبةريا مالا خوة يا داهاتى بكةت. بؤ نموونة: ئةو ثةندا دبيَذيت (مالىَ نةكة
نة ذ كؤرِىَ قةنج و نة ذ كورِىَ خراب را!) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل331)
ئةوىَ بنةمايا زانستى دسةلمينيت كو مرؤظ
مةزنترين سةرماية، ضونكة ((دةما ثويتة ب لايةنيَن ثراكتيكى و رِاهيَنان و
فيَربوونا خةلكىَ دهيَتةدان، ئةو ب خوة دبيتة وةبةرهيَنانةكا طرنط د ثةرةثيَدانا
مرؤظى و خورتكرنا شيانيَن وى ييَن ئةفراندن و داهيَنانىَ دا، هةر ئةو توانا و
شيانن كو ثشكدارييةكا كارا د زيَدةكرن و طولظةدانا سةرمايةيا مرؤظى دا دكةت) (United Nation, 1965, P.12).ئةظة ذى رِاستيةكة هاتية سةلماندن كو ئةطةر ((سةرمايةيا
مادى وةندا بوو دشياندا هةية كو ب رِيَكا هزرىَ جارةكا دى بهيَتة زظرِاندن، لىَ
ئةطةر هزر ذ دةست ضوو مةحالة سةرمايةيا مادى بكاريت ئةوىَ بزظرِينتةظة)). (رياض، 1998،
ص278) دةما كورِ دطةهتة تةمةنىَ
سنيَليىَ، خةون ب ئةوىَ رِؤذىَ دبينيت كو ببيتة باب، لةوما هاتية طؤتن (عةلؤ عةلؤ
وةرة ملىَ بابىَ خوة!). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل265) هةتا ئةو خةون ذى ببنة رِاستى، كورِ بةرثرسياريةتيا ثاريَزظانى و ريَظةبةرى
و دابينكرنا داهاتيةكىَ بؤ خيَزانىَ ذ بابىَ خوة فيَر دبيت و ئةو فيَربوون ذى
رِيَكىَ خوةش دكةت كو د ئايندة دا ئةو ببيتة باب و رِيَظةبةريا مالةكىَ بكةت.
4- 5: رِؤلىَ
كضىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
كض ثتريا
دةمى دطةل دايكا خوة د مالىَ دا دمينيت و ((بةرة بةرة زؤر ضاك فيَرى ئيش و كار
ئةبيَت و هةتا ئةبيَتة كةيبانويةكى باش)). (تؤما، 1980، ل135) دايك ذى شانازيىَ ب كضا خوة دكةت، دةما وةكى ذنةكىَ
مالىَ برِيَظة دبةت. ئةطةر دايكىَ كضةك زيَدةتر هةبيت، ئةظة ثتر ثىَ سةربلندة و
هاتية طؤتن كو (دايكا دؤ دؤتا ل خوة ددم دؤ لؤتا نة ل هرة ل جزيرا بؤتا؟!.) (مةلا
مةحمودىَ ، 2000، ل146) طةلةك جاران ذى كض خةونىَ ب ئةوىَ رِؤذىَ دبينيت كو ببيتة دايك و زارؤكيَن
خوة ثةروةردة بكةت، لةوما دهيَتة طؤتن (بى كوليكا ل دةرىَ كانيىَ!) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل44) بنةما يا ئةظىَ ثةندىَ ذى ذ سةرهاتيا ئةوىَ كضىَ هاتية، دةما ضووية سةر
كانيىَ و هزريَن ثاشةرِؤذا خوة كرى، كو دبيتة دايك و كورِىَ وىَ دهيَتة سةر
كانيىَ، ئةوىَ كوليلكىَ دبينيت و دةستىَ وى ناطةهتىَ و دكةظيتة د ئاظىَ دا و
دمريت. ئةو كض ذى بيَحةمدى خوة دكةتة طرى و هةوار. ل دويظ ئةوىَ ثةروةردةييا كض د
خيَزانىَ دا فيَردبيت ئةوة كو دةما شوى دكةت، مالخوةيىَ وىَ تؤلازةكىَ ضاك و
ذيهاتى بيت. كض نهيَنييَن ئةظىَ هةلبذارتنىَ ذ دايكا خوة فيَر دبيت. هندةك ذ دايكا
خوة شارةزاتر دبن، لةوما هاتية طؤتن (كةضىَ طان نيشا دايىَ ددان!!). (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل300) ئةو كضيَن شارةزا و هيَذا داخوازييَن وان زؤرن و هةر
كةسةك حةز ذ هةظذينيا وىَ دكةت، لةوما هاتية طؤتن (بلا (ضىَ) بت بلا كةضا صىَ
بت؟!). (مةلا مةحمود ديَرشةوى، 2000، ل50) ل دويظ داب و نةريتيَن جظاكيَن رِؤذهةلاتى و ب تايبةتى
بوسلمان، كض دبيتة بارطرانييةك ل سةر مليَن براييَن خوة ضونكة ((ثيَدظى
ب ضاظديَرى و ثاراستن و ثويتةثيَدانىَ ية و نابيتة هؤكارةكا هيَز و ثشتطيريىَ،
بةلكو ئةوىَ ضاظىَ ذ يةكىَ دى كو سةميان و
شويرها ئةوىَ بيت. مىَ ئةندامةكا لاوازة و بةرثرسيارييا وىَ ل سةر براييَن وىَ ية
لةوما ذى ضةند هةذمارا وان زؤرتر بيت هةستكرنا برايىَ وىَ يىَ طةنج ب تةناهيىَ
كيَمتر دبيت)). (عبدالرحمن،1999، ص274) ئةو جؤرة كيَشةييَن طةنجان ل جظاكا كوردةوارى دا د ئاستةكىَ مةترسى دا
نينة، ضونكة ل ((زؤربةى جظاكيَن سةرةتايى و ثاشكةفتى دا، كيَشة و ئاريشةييَن
قؤناغا سنيَلةيىَ ناطةهنة رِادةيىَ قةيرانىَ))، (أحمد زكي، 1959، ص186) لةوما ذى خيَزانا كوردةوارى ب رِيَيا داب و نةريتيَن
جظاكىَ و ثرةنسيثيَن ئايينى ئةوى لايةنىَ ثةروةردةكرنا زارؤكان د ئةوىَ قؤناغىَ دا
كونترؤل دكةت.
ل دويظ ئةظان ثةنديَن سلال، د سيستةما خيَزانى دا، هةر يةك ذ ئةنداميَن
وىَ، رِؤلىَ خوة هةبووية د ضةسثاندنا ثةروةردةيةكا درست دا. تيؤرا سيستةمى ذى
ئةظىَ بؤضوونىَ سةررِاست دكةت كو ((ئةندامانى بنةمالَة بةيةكةوة وابةستةن، كةواتة
دلَةرِاوكىَ ئةنداميَكى بنةمالَة يا بةشيَك لةم سيستةمة بةشيَوةى طشتى كاريطةرى
لةسةر هةموو سيستةمةكة دةبىَ و هةموو ئةندامةكان بةجياوازى توندى و كةمى دركى
ثيَدةكةن)). (كارلؤس،2012، ل219) د ئةظىَ وةكهةظيىَ ذى دا لايةنىَ ئةريَنيىَ ثةروةردةييا خيَزانا كوردةوارى
خويا دبيت.
5- ثشكا سيَيىَ: ناظةرؤكيَن
ثةروةردةييَن نةريَنى ييَن ثةنديَن ناظبرى
ئةنداميَن خيَزانىَ هةر يةكى رِؤلىَ خوة هةبووية د ثةروةردةكرنةكا
هةظثشك دا، ب تايبةتى دايك و باب و ئةو زارؤكيَن مةزن بووين و هيَشتا جودا
نةبووينة كو خيَزانةكا ديكة يا نوى ثيَك بهينن. ب نةبوونا بةرنامةرِيَذييةكا درست
ذى د ئارةستةكرنا وىَ دا، ((بنةمالَة بة دوو طرووث دابةش دةكرىَ: ثةروةردةكار و
ئازاردةر، كة هةردوو جؤر ثلةى جؤراوجؤريان هةية)). (كارلؤس، 2012، ل220) دةربارةى ئةظىَ رِةوشىَ ذى مة ض بةلطةييَن باوةرِثيَكرى
د بةردةست دا نينة، كو بنةمالة يان خيَزانا كوردةوارى ئةو جؤرة بةرنامةية
هةبووينة، ذبلى هندةك ضالاكييَن زارةكى مينا ثةنديَن ثيَشييان كو ((طرنطييةكى زؤر
دراوة بة ثةيوةندى ناومالَ و هةموو ئةندامانى خيَزان بة تايبةتى و خيَزان بة
تيَكرِايى و رِيَكخستنى ثةيوةندى نيَوانيان.)) (شوكرية، 1984، ل100) لةوما هندةك خيَزانيَن وان د طرووثىَ ئازاردةر خوة دبيننةظة، هةروةكو د
رِؤليَن ئةنداميَن وىَ ذى دا خوياية و ئةو ثةنديَن ثيَشييانيَن هاتينة
دةستنيشانكرن ئةوىَ ضةندىَ دسةلمينن:
5- 1: رِؤلىَ نةريَنى يىَ رِةوشت و سروشتى مرؤظى:
ذ ئاليىَ رِةوشت و سروشتىَ مرؤظى ظة، هندةك
بؤضوونيَن نةريَنى د ثةنديَن ثيَشييان دا رِةنطددةنةظة، ب تايبةتى ئةويَن نفشىَ
مرؤظى دكةنة رِيَطر ذبؤ ثةروةردةكرنةكا درست، مينا ئةظىَ ثةندا ب شيَوةيةكىَ بنبرِ دبيَذيت (كاريتة ذ كفرا رِانابن) (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل295) كو ئةطةر كةسةك بكيَرخوة نةهاتبيت ئةظة زارؤ و نةظى و نةظيضرِكيَن وى
بكيَرناهيَن و رِيَيا سةركةفتنىَ ل بةر وان طرتية. يان ذى ئةظىَ ثةندا دبيَذيت
(كةضكا قةرةض نابت خاتوين!) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل289) .كو ئةطةر كةسةك ذ خيَزانةكا دةرؤزةكةر و كارنةكةر بيت، ئةظة ضو رِاهينان و
ثةروةردةكرن رِةوشت و رِةفتاريَن وى سةررِاست ناكةن. هندةك ثةنديَن ديكة هةنة
دةولةمةندى و كةتخوةدايىَ دكةنة ثيظةر ذبؤ كةسايةتيا مرؤظى، مينا دهيَتة طؤتن
(هةييبة كورِىَ صةيى بة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل360) ل
ظيَرة زةنطينى ذى وةكو ثيظةرةكا ئةريَنى دهيَتة ديتن و نةريَنيا نفشىَ وى كةسى
ثةردةثؤش دكةت.
بةروظاذى بؤضوونيَن سلال، هندةك ثةند جةخت ل
سةر ظةشارتنا كيماسييَن كةسةكى دكةن و هةموو شانازيا وى ئةوة كو يةك ذ بابكالك و
مالباتا وى ناظودةنطىَ خوة هةبووية، مينا دهيتة طوتن (كةضةلؤ موى ب سةرىَ تةظة
نينن! طؤت: كةزييَن خالةتا من ل كةماخا دكةظن). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل290) قةدر و
حورمةتيَن خال و مالباتا دايكىَ ثيَطةيةكىَ مةزن د ثةنديَن ثيَشيان دا هةية و ذ يا
بابى بلندتر رِادطريت مينا د ئةظىَ ثةندىَ دا خويا دبيت (هيَسترىَ ناظىَ بابىَ تة
ضى ية؟ طؤت: ناظىَ ديا من ماهينة). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل372) لىَ ئةو هةظبةنديا
د ناظبةرا خال و خارزايان دا هةر تم ل سةر دلؤظانى و هاريكاريىَ رِيَظةناضيت،
بةلكو هندةك جاران بةرذةوةندييَن كةسيَتى ذى دكةظنة د ناظبةرا وان دا، مينا د
ئةظىَ ثةندىَ دا دهيَتة دياركرن (بى مةسةلا خال و خوهارزى!) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل38) كو كابرايةك ئاشظان بووية و دةما ل دوورظة دبينيت خالىَ
وى يىَ دهيَت و هيَظرانىَ خوة ئيناية ئاشى، هزردكةت كو كابرا خالىَ وى ية و دىَ
مزةكىَ باش دةتىَ. بةرؤظاذى ئةوىَ ضةندىَ ذى خالىَ وى هزر دكةت كو ئاشظان خارزايىَ
وى ية و مزاشىَ ذىَ وةرناطريت.
ذبلى باندؤرا خرابا نفشى ل سةر ثةروةردةكرنا
خيَزانى، ذينطةيىَ ذى هندةك جاران كارتيَكرنا خوة يا سةلبى هةية، ب تايبةتى دةما
دايباب ملكةضى بيروباوةرِيَن نةثسثؤر دبن، لةوما هاتية طؤتن (بى نظشتا مةلىَ) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل38) يان ذى هندةك جاران ذينطةيا دةوروبةر ل بةر ثةروةردةكرنا زارؤكان تةنط دبيت
و طةشةكرنا وان يا هزرى و فيَركارى سنؤردار دكةت و هاتية طؤتن (ماصى ل طؤلا دا
نابن حويت). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل332) ئةظىَ
سنؤرداريىَ ذى باندؤرةكا نةريَنى ل سةر درستكرنا كةسايةتيا مرؤظىَ كورد كريية.
5- 2: رِؤلىَ نةريَنى يىَ دايكىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ
دا:
هةر ضةندة د ئاليىَ جظاكى دا و هةتا رِادةيةكى
د ئاليىَ ئابوورى ذى دا، وةسا ديارة كو ((ذن و كضى كورد زؤر حةز لة كاركردن ئةكةن،
ئازاو دةست رِةنطينن كلآوو بةرِةو لباد دروست ئةكةن)) (مةلا مةحمودى، 1982، ل27) لىَ د رِيَذةيةكا نة يا كيَم ذ ثةنديَن ثيَشيان دا،
رِيَز و حورمةتةكا هةذى نادةنة ذنىَ، ض وةكو دايك و ض وةكو كض د ناظ مالىَ دا، ب
ضاظةكىَ نزم بةرىَ خوة ددةنة شيان و ليَهاتنا وىَ، كو نكاريت مالدارى و
مالخويَياتيىَ بكةت، مينا دهيَتة طؤتن (ئةو مال خراب ببت ئةوا ذن تيَدا ببت
مالخوىَ ) (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل10) ئان ذى (مالخويَتى كةت د دةست ذنيَدا، كةهرك برى و بةرخك
هشت ل بن لظايىَ دا!) (مةلا مةحمود، 2000، ل330) بؤضوونةكا
ديكة هةية كو رِؤلىَ ذنىَ تنىَ ئةوة كو زارؤكان بهينتة دنيايىَ. ئةظىَ بؤضوونىَ
جهىَ خوة د جظاكيَن سةرةتايى و ثاشكةفتى دا هةية، هؤكارا وىَ ذى ئةوة كو دةما
((لةمالَةوةشدا ثياو جلَةوى سةركردايةتى طرتة دةست ذنان نابوودة و رِيسوا و بن
دةستكران، بوون بة كؤيلةى ثياو و كران بة ئامرازيَكى سادة بؤ دروستكردنى منالآن)). (فريدريك، 2005،
ل107) ئةطةر ل دويظ ئارةزوويا
زةلامى ذن نةشيا زارؤكان بينيت، ئةظة ضو ثيَطةيةكىَ هيَذا بؤ ناهيَتة دانان مينا
هاتية طؤتن (كةيفا مة ب خؤناظىَ خوةش بى خوناظىَ ذى كورِةك مرى ئانى!) . (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل290) دايك ذى دةما ضةوساوة بيت و بارىَ وىَ يىَ سةغبيَركرنا
مالىَ و كاروباريَن دةرظةى مالىَ ذى طران بن، تةنانةت ئةطةر سؤز و خوةشتظيا وىَ
زؤر ذى بيت لىَ ئةركىَ وىَ يىَ ثةروةردةكرنا زارؤكان سست و خاظتر دبيت و ذ ثةندا
خةميَن وىَ دا هاتية طؤتن (ماكةرىَ مزطينى ل تة جةحشةك بى، طؤت: بارىَ من ل منة!) (مةلا
مةحمودىَ، 2000، ل325) د هندةك ثةنديَن ديكة دا وةسا ديار دبيت كو ئةطةر دايك
بوو مالخوىَ يا مالىَ، دىَ زارؤكيَن خوة خراب ثةروةردة كةت مينا هاتية طؤتن (ديا
دزا دؤ ترِا دكت، ئيَكىَ ذ كةيفا و ئيَكىَ ذ ترسا). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل146) رِةخنةيةكا زؤر ذى ذ دايكىَ دهيَتةكرن ضاخىَ دبيتة ذنباب
كو جؤداهيىَ دناظبةرا زارؤكيَن خوة و ييَن ميَرىَ خوة دا دكةت و دبيتة ذنةكا
زؤردار و بىَ دلؤظانى، مينا دهيَتة طؤتن (دؤ تشت مرؤظى ددن عةزابىَ، ذنباب و
دةنطىَ دؤلابىَ). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل141) ئةو رِؤلىَ دايكىَ هيَشتا خةرابتر دبيت دةما بؤضوونيَن وىَ وةكو ذنباب
باندؤرىَ ل سةر بابى ذى دكةن، مينا دهيَتة طؤتن (دىَ بى ذنباب، باب ذ خوة بى
زرِباب). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل145) ئةو رِؤل سنؤريَن خيَزانىَ هةميىَ ظةدطريت، ب تايبةتى دةما هةظبةندييَن
زارؤكان ذى تيَكددةت مينا د ئةظىَ ثةندىَ دا خويا دبيت (برايىَ نة ذ ماكىَ نابت
ثسىَ ميَلاكىَ). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل43) رِؤلىَ وىَ ثتر بةرةظ ئالؤزيىَ دضيت دةما هةظبةنديةكا نةدرست دطةل
لايةنةكىَ دةرظةى مالىَ طريَددةت و باندؤرا ئةوىَ هةظبةنديىَ ب خرابى بؤ ئةنداميَن
ديكةييَن خيَزانىَ دزظرِيتةظة، لةوما هاتية طؤتن (دايىَ تو ضما من دهةذينى؟ طؤت:
ئيَك دايىَ ذى دهةذينيت!) (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل141) تةنانةت دةما ئةوىَ هةظبةنديىَ زيان و مةترسييةك ذى نةبيت، لىَ بيَئاطاهيا
ئةنداميَن ديكة ذ ئةوىَ هةظبةنديىَ، ب تايبةتى باب و كورِان، طومانةك (Doubt) ل جةم وان
درست دبيت و ((زةلامىَ خيَظةيىَ طومانكةر ذى هةدارا وى نيية و ضاظةرِىَ ناكةت،
بيَحةمدى خوة لةز دكةت كو سةر ب ئةوىَ رِةوشىَ دا ببؤريت و دةرطةهىَ وىَ ل سةر خوة
دابخيت.)) (رالف،
1964، ص130) لةوما ذى طومان بنةمايةكىَ
نةريَنية د ئةوان جؤريَن هةظبةندييَن خيَزانىَ دا.
5- 3: رِؤلىَ نةريَنى يىَ بابى د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا: .
د جظاكا كوردةوارى دا ب تايبةتى ل طوندان ((باب
مالخوةيىَ مالىَ ية و مافىَ مايتيَكرنىَ ل هةر تشتةكى دا هةية، ثيَطةيىَ وى د
خيَزانىَ دا يةكةمينة، ئةنداميَن ديكة ييَن خيَزانىَ د حزوورا وى دا نكارن بثةيظن
يان رِوينيَن ئةطةر دةستويرى ذ ئةوى وةرنةطرتبيتن.)). (باسيلى، 2012، ص171) ضةوساندن هةبووية و دةما رِيَظةبةرىَ خيَزانىَ دهيَتة ضةوساندن، باندؤرا
ئةوىَ ضةوساندنىَ ذى دطةهتة ئةنداميَن ديكة ييَن خيَزانىَ و ظةكؤلينيَن
دةروونزانيىَ ذى سةلمانديية كو ((ئةو بابىَ د كارىَ خوة دا دهيَتة ضةوساندن هةموو
كةرب و كينيَن خوة ب سةرىَ وان دا دادرِيَذيت)) (احمد عزت، ب. ت، ص600) لةوما هاتية طؤتن (تةيرةك هةية
هةمى تةير وى ددن ل بةر نكلا و ئةو ذى تيَذكيَن خوة ددت ل بةر نكلا). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل264) باب رِويىَ خوة وةسا
ترش و تال دكةت و ب توورِةيى ظة سةرةدةريىَ دطةل زارؤييَن خوة دكةت و ب كارةكىَ نزم
دزانيت طةر حةنةك و ب رِويخوةشى دطةل وان بئاخظيت مينا هاتية طؤتن (قوينا خوة نيشا
زارؤكا بكة، بةلىَ دةظىَ خوة نيشا زارؤكا نةكة). (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل273) هندةك جاران ذى باب وةسا زارؤييَن خوة
بيَرِيَز و فهيَتى دكةت و ل جةم خةلكىَ ديكة ذى رِيسوا و بىَ حورمةت دبن هةر وةكو
دهيَتة طؤتن (صةيىَ خوةى ضغراندى، خةلكى بةر تىَ فراندى). (مةلا مةحمودىَ، 2000، ل241) خيَزان يةكةيةكا
كؤمةلاتييا بضووكة و ئةركىَ دايبابانة كو كاروباريَن وىَ رِيَك بيَخن و ((يةك ذ
ئةوان ئةركيَن سةرةكى رِيَكخستن و تيَركرنا بالنةريَن سيَكسية)) (ابراهيم، 2006، ص270) لىَ
دةما باب ذ لايةنىَ رِيَكخستنا خيَزانىَ ظة دوير دكةظيت و هةموو مةيلا وى بؤ
لايةنىَ سيَكسى دضيت، ئةوى دةمى شيرازا هةظبةندييَن خيَزانىَ تيَك دضيت و د ئةظىَ
ثةندىَ دا رِاستةوخوة ئاماذة ب ئةظى لايةنى هاتيةكرن (ذنا خوة بةردا ذ نويكا طؤت:
وةرة دا ئةم ببن يار!) (مةلا مةحمودىَ، 2000،
ل219) ئةو
رِؤل هيَشتا خراب دبيت دةما ((هةر ثاشكةزبوونةك ذ لايىَ بابى ظة د ثرؤسسا
ثةروةردةيا خيَزانى دا، هةر دةستداهيَلانةك يان رِةظينةك هةبيت، دىَ سيماييَن وىَ
ييَن نةرينى ل سةر هةموو هةلسوكةظتيَن زارؤكان و ل سةر رِيَ و ضةوانيا تيَكةليا
وان ب هةظال و هؤطران رة ذى ديار بيت)). (خليل،2000، ص313) ئةو
رِؤل ب يةكجارى تيَك دضيت دةما باب ئاريشةييَن خوينداريىَ و سةرئيَشيان بؤ خيَزانا
خوة ثةيدا دكةت و دبيتة هؤكارىَ ثةيدابوونا دذمنداريىَ دطةل خةلكىَ ديكة، لةوما
هاتية طؤتن كو (دوذمنى بابى نابت دؤستىَ كورِى) (مةلا مةحمودىَ،
2000، ل132) و ئةو سةرئيَشى بؤ زارؤكان دمينتةظة و
هندةك جاران دريَذتر دبيت و نةظييَن وى ذى باجا ئةوىَ خرابيىَ ددةن.
5- 4: رِؤلىَ
نةريَنى يىَ كورِى د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
جظاكا كوردى
ب طشتى و ل طوندان ب تايبةتى جظاكةكا بابسالاريية و ذبةر كو كؤرِ نيَرينةيةو
نموونةيىَ ميَرىَ ثاشةرِؤذىَ ية و ثيَطةيىَ وى ل سةر بنطةهىَ ((ثياو طةورةى مالَة)) (شوكرية،
1984، ل100) دهيَتة رِيَكخستن، لةوما
وةسا دهيَتة دانين كو كورِ ذ كضىَ باشترة و ثتر دزانيت و شارةزا و دةستهةلترة، لىَ
مةرج نيية ئةو زانين هةموو جاران ل ئةوى ئاستى بيت، كو بكاريت مالةكىَ برِيَظةببةت
و تةرتيظ و رِيَزبةندييَن دنياداريىَ رِيَك بيَخيت، لةوما هاتية طؤتن (مالخويَتى كةت
دةستىَ كورِى، طيسكىَ صالىَ سىَ جار برِى!) (مةلا، 2000، ل330) هؤكارىَ ئةظىَ بىَ باوةرِيىَ ذى دزظرِيتةظة بؤ ئةوىَ
ضةندىَ كو ((مةحالَة ذينطةو بوارى دةروونى كورِو باوك وةك يةك بن هةر ئةم جياوازى
ذينطة دةروونيةى نيَوان باوك و كورِة كة دةبيَتة هؤى خولقاندنى طرفت و كيَشة)) (كةريم، 1999،
ل82) ئةظة ذى نة ب تنىَ ذ ئاليىَ
بابى ظة، بةلكو دايباب هةردوو د ثشترِاست نينة كو هةتا كورِ مةزن نةبيت و نةبيتة
خوةديىَ مال و حالان، ذ ئاليىَ ذيرى ظة ئاقلىَ وى ناظةجةمييَت، ذ بؤ ئةوىَ ضةندىَ
هاتية طؤتن (ئاقلىَ كورِى ب تةيرا را فرِى) (مةلا، 2000، ل13) ئان ذى دبيَذن (ئاقلىَ كورِى صة تىَ برِى). (مةلا، 2000، ل13) ذ ئاليىَ زانستى ظة ذى ((تشتةكىَ ئاسايية كو خيَزان يا دوودل بيت ل سةر
زارؤيىَ خوة يىَ سنيَلة و سنيَلة ذى يىَ بىَ هةدار بيت و باوةرِيةكا زيَدة ب خوة
هةبيت))، (س. ل. ثريسى،1954، ص369) لةوما
ذى كورِ حةز دكةت زوى مةزن بيت و ببيتة باب، وةكو زةلام بهيَتة سةحكرن و حورمةتا
وى بهيَتة طرتن. ئةو هةلويست هيَشتا لاسةنط دبيت ضةندى بةرةظ لايىَ برايىَ بضويكتر
شؤرببيتةظة، هةتا دطةهتة برايىَ ذ هةموويان بضويكتر و رِةوشا وى ئالؤز دبيت و ب
يةكجارى دهيَتة ضةوساندن، لةوما ل سةر زارىَ وى دهيَتة طؤتن (كويضكاتيا صا، نة
كضكاتيا ـ بضويكاتيا ـ برا). (مةلا، 2000، ل297) برايىَ بضويك ثتر ئةوانى ديكة باوةرِى ب خوة نامينيت و وةكو رِةنجبةرةكىَ
طوهديَر هةر كارةكىَ ثىَ بسثيَرن ب ئةركىَ وى دزانن دةبيت بكةت. هندةك جاران ئةو
ذدةستدانا كةسايةتيىَ دطةهتة ئةوى رِادةيى كو ضاظةرِيَية هةر كةسةك ب ضاظىَ
دلؤظانيىَ سةرةدةيىَ دطةل دا بكةت و خوة ذيَ را بضةمينيت. ذبؤ ئةظى حالةتىَ
سوثاسطوزاريىَ هاتية طؤتن (هةية بيَذى
يارىَ ديا خوة يابؤ). (مةلا مةحمود ديَرشةوى، 2000، ل359) ئةو خةمسارى و ثشتطوهاظيَتنا دايبابان هندةك جاران دبيتة هؤكارىَ ذ
رِيَلادانا كورِيَن مالىَ و ياخى ببن و بةرىَ خوة بدةنة كاريَن خراب و ذ بؤ ئةوىَ
ضةندىَ هاتية طؤتن (يىَ باشتر بةهدينة، ئةو ذى حيز و دز و دةرةوينة!). (مةلا، 2000، ل397) ئةظة ذى خرابترين
لايةنة كو ئةو ثةندا ناظبرى ئاماذةيىَ بؤ دكةت.
5- 5: رِؤلىَ
نةريَنى يىَ كضىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا:
كض رِةوشا
مالىَ ية، لىَ ب ئةوى مةرجى كو دوو ئةركيَن سةرةكى ب رِيَكوثيَكى جىَ بجىَ بكةت،
ئةو ذى:
ئا ـ هيَشتا
زارؤ ببيتة ثسثؤرا مالىَ و وةكو دايكا خوة كاروباريَن ناظمالىَ ب سةروبةرى فيَر
ببيت. هةتا دطةهتة تةمةنىَ سنيَلةيىَ، دةبيت وةكو بةرماليةكا درست خوة نيشا بدات.
ئةظ خوة نيشاندانة ذبؤ هندىَ ية داكو هةر مالةك حةز بكةت ئةوىَ بكةتة بويكا خوة و
هةر طةنجةك ذى خوةزيا داخوازا وىَ بكةت.
ب ـ سنج و داب
و تيتاليَن جظاكىَ بثاريَزيت و كضينيا خوة ذدةست نةدةت، خوة فهيَتى نةكةت و
مالبابا خوة ذى شةرموزار نةكةت.
سةرةرِاى
ئةظان مةرجيَن قورس و طران ذى، لىَ ((ئافرةتى كورد ناتوانن سةربةست هاوسةر بؤ
خؤيان هةلبذيَرن بةلَكو باوك و براى كضةكة بة هةر كةسيَكى بدات، تواناى قسةكردنى
نيية ئةطةر كورِةكةيشى بة دلَ نةبىَ...هةرضةند رِاى كضةكة وةرئةطرن بةلآم بةقسةى
ناكةن و بة ئارةزووى دايك و باوكى ئةبىَ...)). (مةلا مةحمودى،1982،
ل32) دايك ثتر هةموو ئةنداميَن
خيَزانىَ ضاظديَريا كضا خوة دكةت. يارمةتييا وىَ ددةت، داكو بشيَت ب ئاسايى
سةرةدةريىَ دطةل ئةوى زةلامىَ دبيتة هةظذينىَ وىَ بكةت و ب خوةشى دطةل دا بذيت.
طةلةك جاران دايك د ئةركىَ خوة دا سةركةفتى نابيت، شيرةتيَن وىَ جهىَ خوة ناطرن.
كض ذى ئةوا نةبووى دكةت. هةر وةكو د ثةندىَ دا دهيَتة طؤتن (دايىَ ئةوا تؤ دبيَذى
من ذ دةرداية؟!). (مةلا، 2000، ل134) د
ئةظان كاودانان دا كض ذى ثةشيمان دبيت و دزانيت كو ثاشةرِؤذا خوة ذدةستداية، لىَ
ئةوا ضوويى نازظرِيتةظة و ذ زاردةظىَ ئةوان كضان ئةظ ثةندة هاتية طؤتن (ئةطةر ئةز
بيم كةض ـ كض ـ ئةز دزانم كا ئةزىَ دؤخينا خوة ضةند جارا طرىَ بدم؟). (مةلا، 2000، ل15) د ئةظىَ كةتنىَ دا، كض نةتنىَ ذيانا خوة دئيَختة د مةترسيىَ دا بةلكو طةلةك
جاران كارةساتةكىَ ذبؤ مالباتا خوة و لايةنيَن بةرامبةر ذى درست دكةت.
6- ثشكا ضارىَ: هةظبةركرنا رِيَذةيا ئةريَنى و نةريَنى يا
ثةنديَن ثيَشييان
كارىَ
دةستنيشانكرنا ئةريَنى و نةريَنى يا ثةنديَن ثيَشييان ب ئةنجام ناطةهيت، ئةطةر
رِيَذةيا باندؤرا وان ل دويظ ئةركيَن ئةنداميَن خيَزانىَ نةهيَنة هةظبةركرن.
دكارين ثرؤسا هةظبةركرنىَ ذى ـ ل دويظ شرؤظةكرنيَن ل تةوةرىَ ثيَشترىَ دا هاتينة
كرن ـ د ئةظىَ خشتةيا خوارىَ دا بهيَنة رِيَزبةند كرن:
|
ز |
بابةت |
هة. ثةندان |
ثةنديَن ئةريَنى |
رِيَذةيا وان |
ثةنديَن نةريَنى |
رِيَذةيا وان |
|
1 |
رِةوشت |
24 |
16 |
66.66% |
8 |
33.33% |
|
2 |
دايك |
12 |
3 |
25% |
9 |
75% |
|
3 |
كورِ |
9 |
3 |
33.33% |
6 |
66.66% |
|
4 |
باب |
8 |
3 |
37.5% |
5 |
62.5% |
|
5 |
كض |
6 |
4 |
66.66% |
2 |
33.33% |
|
كؤ |
59 |
29 |
49.15% |
30 |
50.85% |
|
خشتةيا
هةذمار (2): هةظبقةركرنا رِيَذةيا ثةنديَن ئةريَنى و نةريَنى
د شرؤظةكرن و ليَكدانةظةيا هةذماريَن د ناظ ئةظىَ خشتةيا
سلال دا، هنةك رِاستى ييَن نوى دةربارةى ئةريَنى و نةريَنى ييَن بابةت و رِؤليَن
ئةنداميَن خيَزانىَ بدةستظة دهيَن:
1- ئةو ثةنديَن جةخت ل سةر
لايةنىَ رِةوشت و كةسايةتييا هةر ئةندامةكىَ خيَزانىَ دكةن، ذ هةموو لايةنيَن ديكة
ثترن. ل دويظ شرؤظةكرنا ئةوان ثةندان ذى، هةر ئةندامةك بةرثرسيار بووية ذ درستكرن
و ئةنجاميَن رِةوشتا خوة. كةسانيَن ديكة ثالثشتيكرن و هاريكارييا ئةوى بووينة.
كورِان مفا ذ ثيشة و شارةزاييا بابىَ وةرطرتية و كضىَ ذى ذ دةسترِةنطييا دايكا
خوة. ئةظة ذى ئةوىَ ضةندىَ دطةهينيت، دةما كةسانىَ كورد ثشت ب خوة بةستيية،
كةسايةتييةكا سةركةفتى بؤ خوة درستكرية. ذ ئاليىَ سايكؤلؤذييا ثةروةردةيىَ ظة ذى،
ئةظة كارةكىَ درستة، ذبةر كو ضو جاران رِؤلىَ فيَربوونىَ ذ رِؤلىَ فيَركرنىَ
كيَمتر نيية، لةوما رِيَذةيا ئةوان ثةنديَن هةظبةندى ب رِةوشتىَ ظة هةى و جةخت ل
سةر لايةنيَن ئةريَنى دكر سىَ جار هندى ئةوان ثةندان بووينة ييَن جةخت ل سةر
لايةنيَن نةريَنييا وىَ دكر ب رِيَذةيا (24) بةرامبةر (8) ثةندان.
2- ثيَوةرىَ ئةريَنييا ئةوان ثةنديَن هةظبةندى ب
رِةوشتا ئةندامىَ خيَزانىَ ظة هةى، ل دويظ دوو ئاستان دهاتة هةلسةنطاندن: يا يةكىَ
كو ئةو كةس ضةندىَ خلمةت خوةش و دةستهةلة د كاريَن خوة دا. يا دوويىَ ذى ئةو بوو،
كو ضةند شيان هةنة خوة دطةل داب و نةريت و تيتاليَن جظاكىَ بطونجينيت. ل سةر
بياظىَ د ناظبةرا هةردوو ئاستان دا ئازادييا وى دهاتة دةستنيشانكرن و سةربخوةيا
برِياريَن وى ذى دهاتة ثةسةندكرن.
3- باندؤرا رِؤلىَ دايكىَ ل
ثةروةردةكرنا خيَزانىَ دا، ل دويظ ئةوان ثةنديَن ثيَشييانيَن دةستنيشانكرى دا، ب
ثلةيا يةكةمين دهيَت، لىَ ئةو ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ وىَ يىَ نةريَنى دكةن ثترن ذ
ئةوان ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ وىَ يىَ ئةريَنى دكةن. ئةظ جوداوازيية ذى بؤ ذنىَ ظةناطةرِيَت،
بةلكو هؤكارا وىَ دةسةلاتا خوةسةثيَنةرة،
لةوما ل دويظ ئةوىَ دةستهةلاتا دايكىَ هةبووية لايةنىَ نةريَنى خويا دبيت.
بةروظاذى ئةوىَ ضةندىَ ذى، كضىَ ضو دةستهةلات د دةست دا نةبووينة، دىَ بينين
لايةنىَ ئةريَنى ثترة... دةرةنجام وةسا ديارة، كو دةستهةلاتا خيَزانا كوردى ثتر
نةريَنى بووية، لةوما ذى لايةنىَ ثةروةردةيى د ثةنديَن ثيَشييان دا د ئاستةكىَ نزم
دا ية.
4- رِيَذةيا ثةنديَن نةريَنى هندةك
ثترة ذ ثةنديَن ئةريَنى، ئةظة ذى ئةوىَ ضةندىَ دطةهينيت كو ثةروةردةكرنا د ناظ
خيَزانىَ دا ب درستى ثشت ب ثرةنسيثيَن ئايينى و بؤضوونيَن زانستى نةبةستيية. هندةك
هؤكاريَن ئةظىَ ثيَنةطيريىَ ذى ب ثلةيا يةكىَ دزظرِنةظة ذبؤ نزميا بارىَ ئابوورى و
رِيَذةيا بلندا نةخوةندةواريىَ د ناظ خيَزانيَن جظاكا كوردى دا.
5- ئةو ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ
دايكىَ د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا دكةن (12) نة، ثترن ذ ئةويَن بةحسا رِؤلىَ بابىَ
دكةن كو (8)ن، لىَ رِيَذةيا ئةريَنيا ثةنديَن هةردوويان هندى يةكن كو (3) ثةندن.
ئةظة ذى بؤ ئةوىَ ضةندىَ دزظرِيتةظة كو هةردوو ثيَكظة سةرثةرشتى و رِيَظةبةرييا
خيَزانىَ دكةن. ل دويظ شرؤظةكرنا ثةندان ذى ، ئةويَن نةريَنيا رِؤلىَ دايكىَ ديار
دكةن (9) ن. ئةظة ذى بؤ دوو ئةطةران دزظرِيتةظة: يا يةكىَ ، زؤربةى زؤرى ئةوان
نةخوةندةوار بووينة و نةشارةزايةكا بةرتةسك د ئاليىَ ثةروةردةكرنةكا درست دا
هةبووية. ئةطةرا دوويىَ ذى، ئةوة كو طةلةك ذ ئةوان دايكان ضةوساوة بووينة و
نةرِاستةخوة هةولداينة تؤلة و حةيفا خوة ذ دةوروبةران بستينن.
6- دةربارةى رِؤلىَ بابى و كورِى د ثةنديَن شرؤظةكرى دا، وةسا ديار
دبيت كو، هةردوو د ئاستةكىَ نيَزيك يةك دا هاتينة هةلسةنطاندن. رِؤلىَ وان يىَ
نةريَنى كيَمترة ذ يىَ دايكىَ. لةوما ذى هةردوو ض باب و ض كورِ بالادةستترن ذ دايكىَ.
ئةظة ذى ئةوىَ ضةندىَ دطةهينيت كو د خيَزانا كوردى دا، نيَرينة ذ ميَيينةيان
ثيَشتر و زالترن بووينة.
7- رِؤلىَ كضىَ ثيَطةيةكىَ ذ هةموويان بضويكتر
هةبووية د ناظ ثةنديَن ناظبرى دا. د هةمان دةم ذى دا، رِؤلىَ وىَ كةمترين باندؤرا
خوة هةبووية د ثةروةردةييا خيَزانىَ دا. بةروظاذى ئةوىَ ضةندىَ ذى، هةذمارا
ثةنديَن بةحسا ئةريَنييا رِؤلىَ وىَ دكةن(4) ضار بوونة و رِيَذةيا وان (66,66%) بووية. ئةظ رِيَذةية ذى هندى رِيَذةيا رِةوشت و خوةرسكيىَ بووية،
كو ئةو ذى (66,66%) بووية. ل دويظ ئةظىَ هةظرِيَذةيىَ ذى نمرةيا
ثيظانةيا هةردوويان (2) ية.
8- دايك و كض دوو ئةنداميَن
ميَيينة نة د خيَزانىَ دا، لىَ ئةو ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ دايكىَ كرية ثترن و
زؤربةى ذ ئةوان نةريَنى نة. ئةو ثةنديَن بةحسا رِؤلىَ كضىَ كرين كيَمترن و زؤربةى
ذ ئةوان ئةريَنى نة. هؤكارا ئةوىَ ضةندىَ ذى دزظرِيتةظة ذبؤ دوو ئةطةران: يا
يةكىَ، دايك و باب و برايان ب ئةركىَ خوة دزانى كو ضاظديَرييا كضىَ بكةن و نازيَن
وىَ ذى هةلبطرن، ضونكة ئةوان كض ب شةرةفمةندييا خيَزانىَ دزانى. يا دوويىَ ذى، كض
ل ذيَر باندؤرا رِؤلىَ رِةوشتىَ بوو. ل دويظ نةريت و تيتالان وةسا دهاتة هزركرن،
كو سنج و رِيَبةرييا ناظمالىَ دوو بنةماييَن سةرةكينة د كةسايةتييا كضىَ دا. ئةوىَ
كةسايةتيىَ ذى جؤرىَ خوازبينى و رِيَبازا ثاشةرِؤذا وىَ ديار دكر.
ئةنجام:
د ئةظىَ
ظةكؤلينىَ دا طةهشتينة ضةند ئةنجامان، ئةويَن طرنط دىَ د ئةظان ضةند خالان دا
دةستنيشان كةين:
1- ثةنديَن ثيَشييان لايةنةكىَ
سةرةكى ية ذ ئةدةبا فؤلكلؤرييا كوردى، طةلةك هةول ذبؤ خرِظةكرن و كؤمكرنا وان
هاتينةدان، لىَ جؤريَن وان ل دويظ مةبةستيَن هةر جؤرةكىَ نةهاتينة ثؤلينكرن. د
نةبوونا ثؤلينكرنةكا زانستى ذى دا، هندةك لايةن ب كيَم و كاسى هاتينة بةحسكرن وةكو
لايةنىَ ثةروةردةيى، هندةكيَن ديكة ذى هاتينة ثشتطوه ئاظيَتن وةكو ثةروةردةكرنا
خيَزانىَ. د هةردوو حالةتان دا، كارىَ
شرؤظةكاران ئالؤز كرية و شرؤظةكرنا ثةندان ذى زةحمةتتر بووية.
2- ثةنديَن ثيَشييان ذ ئاليىَ
زاراظةيا ثيَوانةيى ظة دوو ئيشكاليةت هةنة. ذ ئاليىَ ناظليَنانىَ ظة، هةتا نها ب
ضةندين ثةيظيَن فةرهةنطى دهيَتة ناساندن و ظةكؤلةريَن ئيتؤمؤلؤذى و ئةدةبا
فؤلكلؤرا كوردى ل سةر يةك زاراظة رِيَكنةكةفتينة. ذ ئاليةكىَ ديكة ظة ذى تيَطةها
ثةيظيَن ثيَشييان دطةل ضةندين تيَطةهيَن هونةريَن ديكة ييَن ئةدةبى تيَكهةل بووية
و ثيَدظية تايبةتمةندييَن هةر يةك ذ ئةوان بهيَنة دةستنيشانكرن و خاليَن
جوداكارييَن د ناظبةرا ئةوان دا بهيَنة ظاظيَركرن.
3- هةذمارا ئةوان ثةنديَن
ثيَشييان ييَن بةحسا ثةروةردةييا خيَزانىَ دكةن بةرانبةر سةرجةم ثةنديَن ثيَشييان
ييَن وةكو نموونة هاتينة وةرطرتن هةذمارةكا كيَمة و رِيَذةيا ئةوان ل دويظ ئةو
ثةنديَن هاتينة دةستنيشانكرن ذ (6%) تيَثةرِ ناكةت. ئةظة ذى ئةوىَ رِامانىَ ددةت
كو ثويتة ب ئةظى لايةنى ظة نةهاتيةدان، بةلكو خوةثةروةردةكرن ثتر رِةمةكى بووية و
ئةركىَ هةر ئةندامةكىَ خيَزانىَ بووية خوة دطةل داب و نةريت و تيتاليَن جظاكىَ
بطونجينيت.
4- ئةو ثةنديَن ثيَشييان ييَن
دةربارةى ثةروةردةييا خيَزانىَ هاتينة طؤتن، هةموو د ئةريَنى و درست نةبووينة،
هندةك ذ ئةوان شاش و دذ ب ثرةنسيثيَن ئايينى بووينة، هندةك ذ ئةوان ذى هةردوو
لايةنيَن ئةرينى و نةريَنى تيَدا هةبوونة. دةستنيشانكرنا لايةنىَ ثةروةردةييا درست
د ئةوان ثةندان دا كارةكىَ فةر و ثيَويستة بةرى كو ببنة بةلطة و ميناك و بهيَنة د
بةرنامة و ثرؤطراميَن خوةندنا فةرمى دا.
5- زؤرينةى ثةنديَن هاتينة
دةستنيشانكرن د دؤرهيَلةكا كشتوكالى و ل دويظ رِيَنماييَن ئايينى هاتينة طؤتن و
هندةك ذ ئةوان سنؤريَن خوة ييَن ئاسايى شكاندينة يان ذى بةروظاذى ثرةنسيثيَن
ئايينى و سنج و تورةظانيىَ هاتينة دارِشتن، لةوما ئاراستةكرنا وان ئامانجةكا
نةريَنى هةبووية و مةبةستا وان ذى د خزمةتا ئاظاكرنا خيَزانةكا رِيَكوثيَك دا
نةبووية. زانين و دةستنيشاكرنا ئةوان ئامانج و مةبةستان ذى بةرضاظرِؤنييةكىَ ددةتة
دةوروبةران و ب تايبةتى ئةو كةسيَن د ثرؤسسا ثةروةردةيا فةرمى دا كار دكةن كو
دةبيت بةرنامةرِيَذييةكا نوى يا زانستى د ثةروةردةييا خيَزانييا كوردةوارى دا
بهيَتةكرن.
ذيَدةر و سةروكانى
ب زمانىَ كوردى:
كتيَب:
1- ئؤرديخانىَ جةليل و جةليلىَ
جةليل، زارطؤتنا كوردا ـ طؤتنيَت مةزنا، و: بةدرخان سندى، ضاثخانةى ئاراس،
هةوليَر2009.
2- ئيَريك فرؤم، هونةرىَ
ئةظاندنىَ، و: لةزطينىَ ئاظدةرهمانىَ ضالى، ضاثخانةى وةزارةتى رِؤشنبيرى،
هةوليَر2009.
3- ئيسماعيل حةقى شاوةيس، قسةى
ثيَشينان طوستو لوبون ـ طوتةى مةزنان و فةلسةفى، ضاثخانةى ئةيتام، بةغداد1933.
4- تؤما بوا، ذيانى كوردةوارى ـ
كورتة باسيَكى ذيانى كؤمةلآيةتى و ئةدةبى و رِؤشنبيرى و فؤلكلؤرى نةتةوةى كوردة،
و: حةمة سةعيد حةمة كةريم، ضاثخانةى زانكؤى سليَمانى، سليَمانى 1980.
5- جطةر خوين، طوتنا ثيَشينا، شام
1957.
6- شوكرية رِةسوولَ ئيبراهيم
(دكتؤر)، ثةندى ثيَشينان و قسةى نةستةقى كوردى ـ ناوةرؤكى فيكرى و ئةدةبى، شركة مطبعة الأديب البغدادية المحدودة، بةغدا 1984.
7- عيزةدين مستةفا رِةسوولَ
(دكتؤر)، ليَكؤلَينةوةى ئةدةبى فؤلكلؤرى كوردى، ض2، ضاثخانةى زانكؤى سليَمانى،
سليَمانى 1979.
8- فريدريك ئةنطلَس، بنةضةى
خيَزان و خاوةنداريَتى تايبةت و دةولَةت، و: كةريم مةلا رِةشيد، ضاثخانةى تيشك،
سليَمانى2005.
9- قةناتى كوردؤ، كؤمةلَة تيَكستى فؤلكلؤرى كوردى،
هيَنانة سةر رِيَنووسى كوردى و ساغ كردنةوةو وشة ليَكدانةوة: شوكور مستةفا و
ئةنوةر قادر محةمةد، ضاثخانةى زانيارى كوردى، بةغدا 1976.
10- كارلؤس ئيَل. تامسؤن و لينداب رِادؤلف، رِاويَذ
لةطةلَ مندالَدا، و: محةمةد شةهدى، ضاثخانةى رِؤذهةلآت، هةوليَر2012.
11- كةريم شارةزا ، ثةندى ثيَشينان لة شيعرى
كورديدا، ضاثخانةى كؤرِى زانيارى كورد، بةغدا1976.
12- كةريم شةريف قةرةضةتانى، سايكؤلؤذياى مندالَ ـ
بةشى دووةم،ضاثخانةى زانكؤ، هةوليَر1998.
13- كةريم شةريف قةرةضةتانى،
هةنديَك نةخؤشى و طرفتى دةروونى و كؤمةلآيةتى، ضاثخانةى زانكؤى سةلآحةددين،
هةوليَر1999.
14- كةريم شةريف قةرةضةتانى (دكتؤر)، سايكلؤلؤذياى
طشتى، ضاثخانةى زانكؤى سةلآحةددين، هةوليَر2006.
15- مارف خةزنةدار (دكتؤر)، كوردى توركمانستان ـ
ميَذووـ ئةتنؤطرافيا ـ ئةدةب، ضاثخانةى وةزارةتى رِؤشنبيرى، هةوليَر2003.
16- مةحموود كزةلَ، ثةند و ئامؤذطارى، ضاثخانةى
كامةرانى، سليَمانى 1971.
17- مةلا مةحمودى بايةزيدى، داب و
نةريتى كوردةكان، و: د. شكرية رةسوول، ضاثخانة و ئوفسيَتى (العدالة) بةغدا 1982.
18- مةلا مةحمودىَ ديَرشةوى مشتاخا ضيا ذ طؤتنيَن
ثيَشيا، ض2، ضاثخانا زانكؤى سةلاحةدين، هةوليَر 2000.
19- معروف جياووك، هةزار بيَذ و ثةند، ضاثخانةى
نةجاح، بةغدا 1938.
20- نةجم خاليد ئةلوةنى، ثةند و قسةى نةستةقى كوردى
شارى خانةقين ـ ليَكؤلَينةوةيةكى شيكارى، ضاثخانةى موكريانى، هةوليَر2008.
ب زمانىَ عةرةبى:
21- ابراهيم ناصر (دكتور)، التربية الأخلاقية، دار
وائل للنشر، عمان2006.
22- أحمد رشدي صالح، الأدب الشعبي، منشورات مكتبة
النهضة المصرية، القاهرة1971.
23- أحمد زكي صالح(دكتور)، علم
النفس التربوي، ط6، مكتبة النهضة المصرية، القاهرة1959.
24- أحمد عزت راجح (دكتور)، أصول علم
النفس، مطبعة أشبيلية، بغداد ب. ت.
25- ا. سبرجن انجلش و كونستانس فوستر، كيف تكون أباً ناجحاً،
ت: د. ابراهيم حافظ و د. عبدالعزيز القوصى، مكتبة النهضة المصرية، القاهرة، د. ت.
26- ا. ك. س. ئوتاواى، التربية والمجتمع، مقدمة في
اجتماعيات التربية، ت: د. وهيب ابراهيم سمعان وآخرون، دار الطباعة الحديثة،
القاهرة1960.
27- المهاتما غاندي، التربية الأساسية، ت: د. محمد
الشبيبي، مطابع دار المعارف بمصر، القاهرة1959.
28- باسيلى نيكيتين، الكُرد ـ دراسة سوسيولوجية
وتأريخية، ت: د. نوري طالباني، ط6، مطبعة الحاج هاشم، أربيل2012.
29- بدرخان السندي (دكتور)،
المجتمع الكُردي في المنظور الإستشراقي، ط2، دار ئاراس للطباعة والنشر، أربيل
2002، ص106.
30- جان جاك روسو، أميل أو التربية، ت: عادل زعيتر،
دار المعارف بمصر، القاهرة1956.
31- حامد عمار، في بناء البشرـ دراسة في التغير
الحضاري والفكر التربوي، المركز العربي للبحث والنشر، القاهرة1982.
32- زكريا إبراهيم (دكتور)، سيكولوجية
المرأة، دار مصر للطباعة، القاهرة د. ت.
33- س. ل. ثريسى و ف. ب. روبنسون، علم النفس
والتربية الحديثة، ج1، ت: أحمد زكي محمد، مطبعة لجنة البيان العربي، القاهرة1954.
34- عبدالرحمن محمد العيسوي (دكتور)، علم النفس
والتربية والإجتماع، دار الراتب الجامعية، بيروت 1999.
35- عبدالفتاح أبو معال (دكتور)، أدب الأطفال
وأساليب تربيتهم وتعليمهم وتثقيفهم، دار الشروق للنشر والتوزيع، عمان 2005.
36- علي الجزيري، الأدب الشفاهي الكردي، ط2، مطبعة
أوفسيت هةوليَر، أربيل 2000.
37- ل. س. واطسون، تعديل سلوك الأطفال، ت: د. محمد
فرغلي فراح و د. سلوى الملا، المكتبة الأموية، القاهرة 1984.
38- لطفي الخوري، في علم
التراث الشعبي، دار الحرية للطباعة، بغداد1979.
39- محمد زكي العشماوي (دكتور)، الأدب وقيم الحياة المعاصرة، مؤسسة عبدالعزيز سعود البابطين للإبداع
الشعري، الكويت 2009.
فةرهةنط و
ئينسكلؤثيديا:
ب زمانىَ
كوردى:
40- بةختيار سةجادى و محةمةد مةحموودى، فةرهةنطى
زاراوةى ئةدةبى ـ ئةدةب ـ رِةخنةى ئةدةبى ـ تيؤرى ئةدةبى، ئوفسيَتى دةزطاى ضاث و
ثةخشى سةردةم، سليَمانى2002.
41- بةختيار سةجادى و محةمةد مةحموودى، فةرهةنطى
شيكارانةى زاراوةى ئةدةبى ـ ئةدةب ـ رِةخنةى ئةدةبى ـ تيؤرى ئةدةبى، كوردى ـ
ئينطليزى، ب1، ضاثخانةى وةزارةتى ثةروةردة، هةوليَر 2004.
42- طيو موكريانى، فةرهةنطى مةهاباد، ضاثخانةى
كوردستان، هةوليَر1961.
43- ليَذنةى ئةدةب لة كؤرِى زانيارى كوردستان، زاراوةى ئةدةبى، ضاثخانةى
وةزارةتى ثةروةردة، هةوليَر2006.
44- موحسين عومةر ئةحمةد (دكتؤر)، فةرهةنطى زاراوةى
ئةدةبى، ب1، ضاثخانةى وةزارةتى ثةروةردة، هةوليَر2005.
45-
çiya Mazî, Ferhenga
Gotinên Pêşiyan, çapxîane Maatbaacilik, Istenbul 2005.
46-
Zana Farqînî, Ferhenga Kurdî – Tirkî, Enstituya Kurdî ya Stenbolê,
1992.
ب زمانى
عةرةبى:
47- خليل محسن (دكتور)، موسوعة تربية الأولاد، شركة
رشاد برس للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت2000.
48- رالف ب. وين، قاموس جون ديوي
للتربية ـ مختارات من مؤلفاته، ت: د.محمد علي العريان، مكتبة الانجلو المصرية،
القاهرة 1964.
ب زمانىَ
ئينطليزى
49- United Nation, the Concepts and Definition of Capital
Formation, 1965.
طؤظار:
ب زمانىَ
كوردى
50- مسعود خالد طولى، ضةند طوتنيَن ثيَشييان ييَن وةكهةظ د هةردوو زمانيَن
"كوردى" و "فارسى" دا، ط: ظةذين ذ22 ثائيز2000.
51-
Salih Omeri, Gotinên Pêşiyan, Govara
Roja Nû, Stockholm, Ji 35 -1992.
ب زمانىَ
عةرةبى:
52ـ رياض
بدري ستراك (دكتور)، تنمية الموارد البشرية في الاقتصاد الإشتراكي، مجلة
العلوم التربوية والنفسية، العدد
30 ـ 1998.
ملخص البحث
هذا البحث الموسوم بـ (مضامين التربية الأسرية
في الامثال الشعبية ـ بيدر الجبال في الحكم والأمثال نموذجاً) يتكون من مقدمة و مدخل
و أربعة أقسام:
يبحث القسم الأول عن النسبة المستخلصة للأمثال
ذات المضامين التربوية مقارنة بالعدد الإجمالي للأمثال الموجودة في الكتاب الذي تم
إختياره للدراسة. ويركز القسم الثاني على تحليل تلك الأمثال ذات المضامين
الإيجابية و حسب مستويات أفراد الأسرة. والقسم الثالث يشمل على المضامين التربوية
السلبية وما يترتب على كل فرد من تبعاتها النفسية والإجتماعية والإقتصادية. أما القسم
الرابع فهو مقارنة تحليلية بين المضامين الإيجابية والمضامين السلبية للأمثال. وفي
النهاية تم عرض أهم النتائج التي توصل اليها البحث.
Abstract
This research is titled with (contents of family education– “Threshing
mountains in popular proverbs” as a model) and it contains of an introduction
and two parts: the first part includes the theoretical and conceptual framework
of the popular proverbs concerning it's terminological composition and its
position in popular literature, and it's link with family education.
The second part consists of four themes: the first theme searches the
exact percentage of proverbs with educational contents compared with the total
number of proverbs in this book that has been chosen for the research.
The second theme focuses on analyzing the proverbs that have positive
contents. According to family member’s higharchy levels.
The third theme includes negative educational contents and its impact on
each family member, which with its psychological, social and economical
consequences.
As for the fourth theme, it provides on
analytic comparation between the negative and positive content of the proverbs,
with an explanatory extension classified with an exact number, percentage and
direction of the proverbs which have been selected from the mentioned book. And
at the end the most important conclusions that this research has found, have
been shown.
ثؤختة
ثةنديَن ثيَشييان بياظةكا بةرفرةه د ئةدةبىَ فؤلكلؤرا كوردى دا دطريت. ذ
ئاليىَ تيَرمىَ ظة ئاخفتنةكا كورتبرِ و واتا ضرِة، ذ ئاليىَ تيَطةهىَ ظة ذى رِامان
ذىَ شيرةتكارى و ثةروةردةكرنة. جؤرىَ ثةروةردةكرنىَ ذى د هةر ثةندةكىَ دا
رِةنطظةدانا سةردةمىَ خوة بووية، لةوما لايةنيَن ئةريَنى و نةريَنى تيَدا هةنة، ب
تايبةتى دةما هةظبةندى ب ثةروةردةكرنا خيَزانىَ ظة هةبيت. د ئةظىَ ظةكؤلينىَ دا
هةول هاتيةدان كو لايةنيَن ئةريَنى و نةرينى ييَن ئةوان ثةنديَن ناظةرؤكةكا
ثةروةردةييا خيَزانى هةى ذيَك بهيَنة ظاظيَر كرن، سةنطا رِيَذةيا وان ل دويظ
باندؤرا نفشىَ خيَزانىَ يان ذى كارتيَكرنيَن ذينطةها دةوروبةر بهيَنة هةظبةركرن.
ئةوىَ هةظبةريكرنىَ ذى رِىَ ل بةر ظةكؤلينىَ خوةشكر، كو ل ذيَر رِؤناهيا بنةماييَن
تيؤريَن سايكؤلؤذى ماف و ئةركيَن هةر يةك ذ ئةنداميَن خيَزانىَ ذ دايك و باب و
كورِ و كضان ل دويظ ناظةرؤكا ثةنديَن تايبةت ب ئةوان ظة بهيَنة هةلسةنطاندن. د
ئةنجاما ئةوىَ ظاظيَركرن و هةلسةنطاندنىَ دا، هةر ثةندةكا طوزارشتىَ ذ رِةوشتةكا
درست بكةت هاتية هةلبذارتن ذثيَخةمةت هندىَ، كو دىَ فةرهةنطا سايكؤلؤذييا
ثةروةردةيى دةولةمةند كةت و جهةكىَ شايستة ذى د ناظ ثرتووكيَن ثرؤطراميَن خوةندنا
فةرمى دا طريت.

Post a Comment
بۆچوونا خۆ بنڤیسه